Burkina Faso

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Burkina Faso
Flag of Burkina Faso.svg Coat of arms of Burkina Faso.svg
Flago di Burkina Faso Blazono di Burkina Faso
Mapo di Burkina Faso
Chefurbo: Ouagadougou
·Habitanti: 821,474 (2003)
Precipua urbo: Ouagadougou
Oficala linguo: Franciana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Blaise Compaoré
·Chefa ministro: Luc-Adolphe Tiao
Surfaco: (74ma granda)
·Totala: 274,200 km²
·% aquo: 0,146
Habitanti: (61ma granda)
·Totala: 15,746,232[1] (2009)
·Lojanto-denseso: 57,4 hab./km²
Nacionala himno: Une Seule Nuit
Pekunio: West-Afrikala Franko CFA
Reto-kodo: .bf
Precipua religio: Islamo, Animismo, Kristanismo

Burkina Faso esas lando qua jacas en west-Afrika. Lua vicina landi esas en nordo e westo Mali, en esto Nijer, en sud-esto Benin, en sudo Benin, Togo e Ghana, en sud-westo Ivora Rivo.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Burkina Faso.
Tradicionala domi en la sudo di Burkina Faso.

Arkeologiala restaji probis l'existo di Bura-kulturo dum la fer-epoko de la 3ma til la 13ma yarcento. La centro di nuna Burkina Faso habitesis da Mossi populi, qua formacis diversa rejii dum la 16ma yarcento e probable originis de nuna Ghana. La maxim povoza rejii la Wagadogo (Ouagadougou) ed Yatena. Pos intensa rivaleso inter Britaniani e Franciani en la regiono dum la 19ma yarcento, la Mossi rejio di Ouagadougou esis vinkita da Franciani, e Francia establisis protektorato en la regiono en 1896. En 1904 diversa teritorii okupita da Francia apud Volta fluvio unionesis e formacis Franca West Afrika. Bamako, en nuna Mali, divenis chef-urbo di la kolonio.

En 1 di marto 1919 establisesis Franca Supra-Volta, separita de Franca West Afrika, por strategiala ed ekonomiala motivi. La kolonio rinomizesis Supra Volta, e François Charles Alexis Édouard Hesling divenis lua unesma guberniestro. Pos la duesma mondomilito, Mossi instigis Franciani por separita koloniala stando. En 4 di septembro 1947 la kolonio divenis parto di Franca Uniono.

Flago di Supra-Volta.

Pos revizo di la legi pri koloniala standi, Franca kolonii recevis grand autonomeso. Ye la 11ma di decembro 1958 Supra-Volta ganis propra guvernerio e divenis autonoma republiko en Franca Komuneso. Lando divenis komplete nedependanta de Francia ye la 5ma di agosto 1960 sub la nomo Supra-Volta. Lua unesma prezidanto esis Maurice Yaméogo. Quankam la 1960 konstituco establisis ke la prezidanto e la nacionala asemblajo elektesus dal populo por 5-yara periodo, poka dii pos divenar prezidanto Yaméogo proskriptis tota la politikala partisi, ecepte lia partiso, UDV. Lia guvernerio lastis til 3 di januaro 1966 kande - pos intensa protesti - militisti intervenis.

Yaméogo renversesis de povo da militala stato-stroko, qua suspensis la konstituco e dissolvis la nacional asemblajo. Lietnanto Sangoulé Lamizana asumis povo e guvernis dum 4 yari. En 14 di junio 1970 la habitanti ratifikis nova konstituco qua establisis 4-yara transito-periodo ante la restituco di povo a civili. Lamizani kontinuis guvernar dum la 1970a yari, kom prezidanto di militala o civila-militala guverni. En 1977 nova konstituco aprobesis, e Lamizana rielektesis en 1978.

Pueri nomizita pioniri de la revoluciono de 1983 til 1987.

Dum lia guvernisteso, Lamizana havis problemi kun la forta sindikati ed ye la 25ma di novembro 1980 il esis renversita da nova stato-stroko. Kolonelo Saye Zerbo divenis prezidanto, ma anke havis problemi kun la sindikati. En la 7ma di novembro 1982 mayoro Jean-Baptiste Ouédraogo renversis Zerbo de povo, ed instalis la Konsilantaro por populala salveso (CSP). La konsilantaro mantenis la proskripto di politikala partisi, ma promisis transito por civil administrado e nova konstituco. Kapiteno Thomas Sankara divenis chefa ministro en januaro 1983.

En 1984 Supra-Volta rinomizesis Burkina-Faso. Ta nomo kombinas vorto de Mossi origino kun vorto de Mande origino, e signifikas aproxime "lando di honesta habitanti". Sankara nacionaligis kompanii, ma la exterala relati kun Francia e Liberia degeneris.

En 15 di oktobro 1987 Sankara mortigesis en atento dum stato-stroko komandita da lia ex-kolego e prezidanto Blaise Compaoré. Lia korpo dispartigesis e sepultesis rapide, dum ke lia vidvo e du filii fugis de lando. Compaoré imediate reversionis la nacionaligi e modifikis tota la politiki de Sankara. En 2010 Compaoré eniris lia 23ma yaro en povo, dum ke Burkina Faso sejornis un di la maxim povra landi dil mondo.

Politiko[redaktar | edit source]

Nuna konstituco aprobita da referendo en 11 di junio 1991 establisas mi-prezidantala republiko. La chefo di stato e chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo, ma povas rielektar nefinite. Depos 1987 til nun esas Blaise Compaoré. La chefa ministro di Burkina Faso esas nur la chefo dil ministraro. Nune esas Luc-Adolphe Tiao.

La parlamento (Assemblée) havas unika chambro: la Nacional Asemblajo (Assemblée Nationale). Lua 111 membri elektesas dal populo por 5-yara periodo.

Geografio[redaktar | edit source]

Topografiala mapo di Burkina-Faso.
La savano proxim Gbomblora departmento.

La teritorio di Burkina Faso jacas inter latitudi 9ºN e 15º N, e longitudi 6ºW e 3ºE, e ne havas litoro. La nordo di lando kovresas da dezerto, o da transito-vejetantaro en la regiono di Sahel, dum ke la centro kovresas da savano, e la sudo kovresas da foresti. Lando ne havas alta monti - la maxim alta monto esas Ténakourou, kun 749 metri di altitudo.

Tri fluvii krucumas Burkina Faso, ed originis l'antea nomo di lando, "Supra Volta": la Nigra Volta (o Mouhoun), la Blanka Volta (Nakambé) e la Reda Volta (Nazinon). La Nigra Volta esas un di la du fluvii qui fluas dum tota dii, sen sikar; l'altra esas Komoé, qua fluas sude. La baseno di Nijer fluvio kovras 27% di Burkinana teritorio.

La klimato esas tropikala kun 2 sezoni. La pluvoza sezono duras aproxime 4 monati (de mayo o junio til septembro). Lando recevas de 600 mm til 900 mm di pluvi en ta sezono. Dum la sika monati eventas varma venti de Sahara. En Sahel la temperaturi povas atingar 47ºC.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Burkina Faso.

Burkina Faso havas un di la min granda KLP per persono dil mondo: 1,400 dolari[2] Agrokultivo reprezentas 32% de KLP ed employas 80% de la labor-povo.

Demografio[redaktar | edit source]

La maxim granda urbo esas Ouagadougou. Altra importanta urbi esas Bobo Dioulasso e Kougoudou.

Kulturo[redaktar | edit source]

La kulturo di Burkina Faso manifestas su tra la skulti en bronzo e ligno, en la tradicional arkitekturo kun argilo, ed en tradicionala dansi e muziki.

Futbalo esas la maxim populala sporto en Burkina Faso. Lua nacionala squado esis vicechampiono di futbalo en l'Afrikana Kupo di Futbalo en 2013.

Referi[redaktar | edit source]

  1. CIA. The World Factbook: Burkina Faso.
  2. "CIA World Factbook, GDP Per Capita Rank Order".
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sud-Afrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii

Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra

Ne agnoskata nedependesi
Somalilando | Puntlando