Chad

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
République du Tchad
جمهورية تشاد
Jumhuriyat Tashad
Flag of Chad.svg Coat of arms of Chad.svg
Flago di Chad Blazono di Chad
Mapo di Chad
Chefurbo: N'Djamena
·Habitanti: 993,442 (2009)
Precipua urbo: N'Djamena
Oficala linguo: Franciana, araba
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Idriss Déby Itno
·Chefa ministro: Djimrangar Dadnadji
Surfaco: (21ma granda)
·Totala: 1,284,000 km²
·% aquo: 1,9
Habitanti: (74ma granda)
·Totala: 10,329,208[1] (2009)
·Lojanto-denseso: 8 hab./km²
Nacionala himno: La Tchadienne
Pekunio: Centr-Afrikala Franko CFA
Reto-kodo: .td
Precipua religio: islamo, 59,1%

Chad esas lando qua jacas en centr-Afrika. Lua vicina landi esas:

Bazala fakti pri Chad.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Chad.

Dum la 7ma yarmilo ante Kristo, homi establisis su en la nuna regiono di Borkou-Ennedi-Tibesti, en la nordo di Chad. La habitantaro di la regiono kreskis rapide. Kun la tempo, la regiono divenis un krucovoyo di civilizesi. Un di ta civilizesi esis Sao populo, qua existis cirkum de la 6ma yarcento aK til la 15ma yarcento. Dum la 9ma yarcento aparis l'imperio Kanem-Bornu, qua gradope dominacis la regiono. Dum la 11ma yarcento, rejulo Humai ibn Salamna konvertis su a islamo.

Kanem-Bornu imperio existis til la 19ma yarcento. En 1808 Fulani militeri konquestis Ngazargamu. Bornu duris, ma Sayfawa dinastio finis en 1846, e la imperio Bornu desaparis en 1893.

Franciani penetris en la regiono di nuna Chad unesmafoye en 1891. En 22 di aprilo 1900 okuris Kousseri batalio, decidiva por l'okupeso dil teritorio. En 1920 ol obtenis kompleta kontrolo di Chad, qua divenis parto de Franca Equatoral Afrika. La regiono havis poka importo por Francia, e furnisis precipue kruda kotono e ne-experta laboristaro por verkar en lua plu produktiva sudala kolonii.

Dum la Duesma mondomilito, Chad esis l'unesma Franca kolonio qua unigis su a la westala federiti pos la vinkeso di Francia. Dum l'administro di Félix Éboué, l'unesma nigra administristo di un Franca kolonio, Chadana trupi atakis la forci dil Axo en Libia, ube li kaptis l'oaziso di Kufra.

Pos la milito, lokala partisi komencis developar su en Chad. Un di ta partisi, Parti Progressiste Tchadien - PPT ("progresanta partiso di Chad"), plu radikala, defendis la nedependo di lando. Pos refer-voto pri teritoriala autonomeso en 28 di septembro 1958, Franca Equatoral Afrika esis dissolvita, e lua 4 teritorii kompozanti (Kongo Brazzaville, Gabon, Centrafrika e Chad divenis autonoma membri di Franca komuneso, en 28 di novembro sam yaro. Finale, en 11 di agosto 1960 Chad divenis nedependanta de Francia. François Tombalbaye esis lua unesma prezidanto.

Tombalbaye divenis autoritatema prezidanto qua desfidis di demokratio. En 1962 ilu proskriptis tota la politikala partisi, ecepte PPT. Il traktis rude lia enemiki, reala o imaginita, e plenigis karceri kun lia opozeri. En 1965 islama grupi komencis interna milito qua lastis til 1979 kande chef-urbo Ndjamena esis konquestita. En 13 di aprilo 1975 okuris stato-stroko, e Tombalbaye esis asasinita da militisti. Il esis remplasita da uniono di militisti, komandita da Noël Milarew Odingar, qua guvernis til 1978. Odingar esis remplasita da generalo Félix Malloum, qua guvernis til 23 di marto 1979.

En 1979 rebela grupi konquestis Ndjamena, e centrala guvernerio di Félix Malloum krulis. Goukouni Oueddei divenis provizora chefo di stato. En novembro 1979 la "transitala guvernerio di nacionala uniono" (en franciana: Gouvernement d'Union Nationale de Transition) formesis, kun Oueddei kom chefo di stato e pos prezidanto, por guvernar dum 18 monati. En 1980 okuris Libiana interveno en Chad, favorebla a la transitala guvernerio e kontre rebela forci qui ne aceptis Oueddei.

En 7 di junio 1982 Hissène Habré renversis Oueddei kun la helpo di CIA, e komandis lando til 2 di decembro 1990 kande il esis renversita da stato-stroko komandita da Idriss Déby. Un charto aprobesis en 1991 e grantis Déby kom prezidanto. En marto 1996 lando aprobis nova konstituco ed en junio okuris elekti por prezidanto. Idriss Déby ganis kun 69% de totala voti[2].

Politiko[redaktar | edit source]

Prezidanto Idriss Déby Itno.

Chad esas prezidantala republiko. La prezidanto esas chefo di stato e chefo di guvernerio di lando ed elektesas dal populo por 5-yara periodo. Lua konstituco aprobesis en 1996 e moedfikesis en 2005 por permisar nefinita rielekti dil prezidanto. La chefa ministro di Chad nur esas la chefo dil ministraro.

La parlamento havas unika chambro kun 155 membri qui elektesas dal populo por 4 yari. Judiciala povo esas formale nedependanta, ma la prezidanto indikas la chefo di la supra korto, qua havas 16 membri. L'altra 15 elektesas da la prezidanto e da la Nacional Asemblajo, por dumvivanta mandato.

Til 1992 nur la MPS, partiso dil guverno esis legala. En ta yaro la opozanta partisi legaligesis. Nune 78 partisi esas legala. Chad konsideresas un di la maxim koruptita landi di la mondo.

Geografio[redaktar | edit source]

Topografiala mapo di Chad.

Chad havas 3 geografiala regioni: dezerto di Sahara en nordo, stepo en centro, e savano en sudo. La maxim alta monto esas Emi Koussi, kun 3100 metri di altitudo, en nordo di lando.

Lago Chad, nune kun 17,806 km², esas la 2ma vasta lago di Afrika.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Chad.

Demografio[redaktar | edit source]

La maxim granda urbo esas N'Djamena. Altra importanta urbi esas Mondou e Bongor.

Kulturo[redaktar | edit source]

Chad havas richa kulturala heredajo, danko a la diversa populi qui habitas ol. En la literaturo lua precipua skribisti esas Joseph Brahim Seïd, Baba Moustapha, Antoine Bangui e Koulsy Lamko.

Referi[redaktar | edit source]

  1. The World Factbook: Chad
  2. Elections in Chad African Elections Database


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sud-Afrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii

Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra

Ne agnoskata nedependesi
Somalilando | Puntlando