Dania

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Kongeriget Danmark
Flag of Denmark.svg National Coat of arms of Denmark.svg
Flago di Dania Blazono di Dania
Mapo di Dania
Chefurbo: København
·Habitanti: 1,181,239 (2010)
Precipua urbo: København
Oficala linguo: Daniana
Guvernerio: Monarkio
·Rejino: Margrethe 2ma
·Chefa ministro: Helle Thorning-Schmidt
Surfaco: (134ma granda)
·Totala: 43.098,31 km²
·% aquo: 1,64
Habitanti: (110ma granda)
·Totala: 5,543,819[1] (2010)
·Lojanto-denseso: 127,9 hab./km²
Nacionala himno: Der er et Yndigt Land
Pekunio: Krona di Dania
Reto-kodo: .dk
Precipua religio: kristanismo, 91,6%

Dania, en formo longa Rejio di Dania, en dana Danmark e Kongeriget Danmark, esas lando di Nord-Europa, e la maxim mikra di Skandinaviani. Dania esas membro di EU depos 1973. Lua chef-urbo esas København.

Rejio di Dania esas kompozita de tri landi konstitucanta: Dania propre dicita membro di EU, sive Jutland, Fionia e Seelando e la proxim insuli, same kam Faero e Grenlando rispektive en Norda Atlantiko ed Artiko qua havas singlu la statuto di lando e teritorio transmara.

Lua vicina landi esas Germania, en sudo, e Suedia en esto.

Bazala fakti pri Dania.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Dania.

L'unesma konocata habitanti di Dania vivis cirkum 13,500 aK. Agrokultivo existis en la regiono depos 3,900 aK.

En la komenco di 8ma yarcento, pagana populi en regiono organizis e formis Vikingi populo. Granda nav-konstruktisti, ili koloniigis e dominis multa regioni en nord-Europa note Islando, Irlando, Britania, Normandia, Rusia, e mem Newfoundland en fora westo. Ye 965, dum la rejio di Harald 1ma, ili esis konvertita a kristanismo.

Dum Mez-epoko, Daniana reji guvernis parto di Estonia e Skandinavia. Ye 1397 Dania eniris Kalmar-Uniono, kun Norvegia e Suedia. Ica uniono mantenis Skandinavia unionita til 1523, kande Suedia livis ol.

Ye 1536 Dania esas konvertita ad Luteranismo. Inter 1611 e 1613 rejulo Christian 4ma di Dania militis kontre Suedia en Kalmar-milito, ma ne sucesis en unonar Dania e Suedia. Pos milito, Suedia esis koaktigita a pagar 1 miliono di arjenta moneti kom milita indemneso a Dania. Rejulo Christian uzis ca pekunio por fondar urbi, kom Glückstadt, Christiania (nune Oslo) e Kristianstad.

Dum la regno di Napoleon Bonaparte en Francia, Dania atemptis restar neutrala, ma l'Unionita Rejio konsideris enemikala ta akto, e atakis Kobehavn ye 1801 ed ye 1807, e kontrolis la maro inter Dania e Norvegia. Ta kontrolo esis funesta por Daniana ekonomio, ed ye 1813 l'uniono Dania-Norvegia divenis bankrota. Kande Napoleon 1ma esis vinkita, Kongreso di Wien demandis la dissolvo dil uniono Dania-Norvegia. Pos, Kiel-kontrakto demandis la sama.

Ye 1864 Dania cedis la provinco di Schleswig-Holstein a Prusia. Dum unesma mondomilito lando sejornis neutrala. Pos milito, rejulo Christian 10ma insistis en plebicito pri la restituco o no di Schleswig-Holstein a Dania. Du plebiciti okuris, ye 10 di februaro ed ye 14 di marto 1920. Kom rezulto, ye 10 di julio sam yaro Dania retro-recevis nordo di Schleswig.

Ye 9 di aprilo 1940 Nacista Germania invadis Dania. Danian armeo kapitulacis pos du hori. Dum Germana okupeso, ye 1944, Islando ruptis ligili kun Dania e divenis nedependanta.

Pos milito, Dania divenis membro di Unionita Nacioni, di NATO, e pos referendo ye 1973, di Europana Komuneso Ekonomiala, nune Europana Uniono, ma sen la partopreno di Faero. Grenlando ganis autonomio ye 1979, abandonis EKE ye 1986, ed ye junio 2009 ol ganis suvereneso e divenis stato en la rejio di Dania.

Politiko[redaktar | edit source]

Rejino Margrethe 2ma.

La konstituco di Dania esis aprobita ye 1849 e sufris lua lasta revizo ye 5 di junio 1953[2]. Segun ol, Dania esas monarkio. Nuna chefo di stato esas rejino Margrethe 2ma di Dania. La chef-guvernerio esas la chefa ministro, nune Helle Thorning-Schmidt.

La Parlamento (Folketing) havas 179 membri. Grenlando e Faero Insuli esas autonoma teritorii di Daniana Rejio, e singla havas du reprezentisti en Folketing. Lando havas sistemo kun multa partisi, e de komenco di 20ma yarcento til nun, nula partiso atingis sole la majoritato en parlamento.

Judiciala povo esas nedependanta e forte profesionala. Daniana judiciisti esas indikata da rejo. Supra korto di Dania esas la maxim alta civila e kriminala korto di lando.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Dania.

Lando konsistas en peninsulo di Jutland ek 1,419 insuli (443 insuli havas propra nomi). La maxim granda distanco de nordo til sudo esas 452 km, e de esto til westo esas 368 km. L'averajala altitudo di lando esas 31 metri, e la maxim alta monto havas 170,8 metri (monto Møllehøj).

Klimato di Dania esas temperema. Vintri ne esas tre kolda, kun averajala temperaturi di 0ºC, dum ke en someri l'averajala temperaturo esas 15,7 °C. Pluvo okuras dum 121 dii omna yari, specale dum autuno, kun yaral averajo di 712 mm omna yari.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Dania.

Dania refuzis l'adopto di Euro kom pekunio ye 1 di januaro 1999.

Demografio[redaktar | edit source]

Granda parto di Daniana populo decendas de Skandinaviana populi. Enmigranti reprezentis 8,9% di totala populo ye 1 di januaro 2007, segun oficala statistiki.

La tri precipua municipi di lando esas Kobehavn (1,931,467 lojanti ye 2012), Aarhus (252,017 lojanti ye 2011) ed Aalborg (201,242 lojanti ye 2012).

Kulturo[redaktar | edit source]

Publika skolo esas gratuita. Preske 99% di populo studias o studiis primara skolo, 86% kompletis sekundara skolo e 41% l' universitato.

Literaturo[redaktar | edit source]

Hans Christian Andersen, la maxim konocata Danian autoro.

La maxim anciena formo di literaturo esis miti de 10ma e 11ma yarcenti. Saxo Grammaticus, qua skribis en latina linguo, esas konsiderata l'unesma Danian autoro.

Romantikismo influis verki kom "Desbela Anadyuno" de Hans Christian Andersen. En recenta yari, Nobel-premiarii Henrik Pontoppidan e Johannes Vilhelm Jensen, plu Grundtvig, Karen Blixen, Gustav Wied, William Heinesen, Martin Andersen Nexø, Hans Scherfig, Tom Kristensen, Klaus Rifbjerg, Dan Turéll, Tove Ditlevsen, Inger Christensen e Peter Høeg esas important autori en Daniana linguo.

Muziko[redaktar | edit source]

En muziko, Carl Nielsen divenis notora por lia 6 simfonii. En recenta yari, muzikisto Lars Ulrich de bando Metallica, plu bandi kom Raveonettes, D-A-D, Volbeat, Mercyful Fate, Junior Senior, King Diamond, Goodiepal, Whigfield, Michael Learns to Rock, Alphabeat, Infernal, Oh Land e pop-bando Aqua atingis populala suceso.

Cinemo[redaktar | edit source]

Lars von Trier.

Lars von Trier esas nune la maxim konocata filmifisto di Dania. Aktori Gabriel Axel e Bille August ye 1987, e filmifistino Susanne Bier ye 2011 ganis Oscar-premio por lua verki. Malgre nulatempe recevar Oscar, Carl Theodor Dreyer nune esas konsiderata un di maxim importanta filmifisti dil historio.

Sporto[redaktar | edit source]

La maxim populala sporto di Dania esas futbalo. Segliro, altra aquala sporti, golf-ludo, teniso e biciklismo anke esas populala. Kelka notora Daniana sportisti esas tenisistino Caroline Wozniacki, biciklisto Bjarne Riis, futbalisti Peter Schmeichel, Michael e Brian Laudrup, edc.

Referi[redaktar | edit source]

  1. "Population by region and time". Statistics Denmark. 1 di julio 2010.
  2. The World Factbook - Denmark
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo


LocationEurope.png
Landi en Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukrainia | Unionita Rejio | Vatikano
dependanta teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Man-Insulo | Svalbard e Jan Mayen