Epidemio

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Epidemio

Epidemio esas morbo qua atakas, en un loko, en la sama instanto, granda quanto de personi, ed aspektas kom dependanta de kauzo qua efikas generale.

Historio[redaktar | edit source]

Nome, trans lia efektigo di trauri e sufri, la grand epidemii qui markizis la sucedo dil yarcenti esis, per lia ekonomiala, sociala e politikala reperkuti, vera aktori dil Historio. Oli orientizis lua marcho, tam multe e mem kelkafoye plu multe kam la militi e la paco-kontrati.

La morbi sempre existis ed on remarkas sur skeleti evanta mili de yari karakteriziva restanta konsequi di afekti debata a bakterii od a virusi quale la tuberkloso, la sifiliso o la poliomielito.

Koncerne le maxim anciena de li, parolesas sempre pri izolita kazi. Tam longatempe kam la homi vivis en mikra grupi nomada, la morbi ne povis produktar epidemii. Olti agas per transmiso e se jermo nesalubra kontaminas individuo od izolita grupeto, ol havas omna posibla chanci perdesar : sive la viktimi sukombas, sive li opozas a lu imunesal defensi. Quik kande on abordas la periodo historiala, omna populi ed omna civilizuri senecepte raportis la memoraji di epidemii.

Generale, la texti qui konocigas oli nomizas la epidemiala morbi per nepreciza vorti (la plago, la malajo, la sufro, la kalamitato...) qui ne posibligas determinar quala afekto oli aludas. On trovas icaspeca nomizo tam bone che l'Egiptiani dil duesma yarmilo a.K. kam che la Sumerani od en la maxim ancien epoko di Chinia.

Plu tarde la Greki uzas la vorto loimos e la Romani uzas la vorto pestis qui amba signifikas «plago». L'anciena Franca linguo di la Mezepoko, qua esis latinida dialekto, anke adoptis pestis e Francigis ol per «pestes» (qua furnisis pesto ad Ido). Ol havis lore la generala senco di omna epidemiala morbi nedistingeble: la pesto same kam la variolo, la tuberkloso, la morbilo, la tifo, edc.

La falo dil Romana Imperio aceleresis per la pesto[redaktar | edit source]

La unesma dokumento qua ne limitizesas mencionar la abomindaji di epidemio, ma anke indikas lua ekonomiala e militistal konsequi, debesas a la historiisto Greka Thoukydides (ϴουκυδιδης). Il raportas la «pesto», qua, en 430 ante nia ero, devastis la habitantaro di Athina. Ica plago, qua versimile esis la variolo, aparis en ita Greka civito ube amaseskis la habitanti dil cirkumajo fuganta l'avanco dal armeo di Sparta. Ol mortigis tre nombroza personi e plufebligis talgrade l'armeo di ca siejata urbo Thoukydides (ϴουκυδιδης) ke ol kaptesis dal nedomajita trupi di Sparta e di lua federiti.

Plu tarde, la Romana Imperio frapesis severe per l'epidemii. Ye la 1ma yarcento ante nia ero, la malario atingis la agrokultival arei cirkum Roma, e, simile a ti di Athina, la rurani refujis en ica urbo. Li adportis ibe la dicita morbo ed ol persistos en la tota aludita regiono endemiale dum plura centi de yari.

La perdi ye homala vivi quan lu produktis esis tala ke dum la IVma yarcento, la legioni Romana precipue konstitucesis per stranjeri rekrutita por remplasar la tro febligita Italiani. Pro ke desfortunajo rare venas sola, ye la fino dil IIma yarcento la «pesto di Antoninus» (probable la variolo) efektigis plusa dekado di la Romana trupi. Talgrade ke li opozis nula rezisto a la Germanali qui invadis Italia. Ita unesma Germanal milito esis la komenco di longa serio. Altra «pesti» plagos diversa teritorii dil Romana Imperio, plufebligos ol ankore ed havos gravega konsequi. Per faciligar la tasko a la barbara tribui – Huni, Alamani, Ostrogoti e Wisigoti – qui invados amasale la Europana parto del Romana Imperio, ica epidemiala morbi hastigos lua krulo.

Oli febligis tilextreme la regioni quin li atingis tam ye la demografiala vidpunto kam ye la ekonomiala e militistala vidpunto, ed oli entravis rekurente la esforci por rirektigo e rikonquesto dal administrerio e dal armeo di Roma. Preske omna ica epidemial ondi naskis en la estala parto del Imperio e difuzesis danke la prosperoza marala komerco. Departante de la portui, oli propagesis ad la internajo di la landi per irar alonge la komercala komunikado-voyi. La maxim richa regioni, e konseque le maxim populizita, la mediteraneala litoro e la granda kultivata planaji, frapesis maxim severe.

La perdi ye homala vivi ruptis konstante la komercala cirkuiti, olqui esis la motoro dil ekonomio di l'Imperio, e kreis vakuaji en l'administrerio e l'armeo, qui esis la motori dil Imperio-autoritato. Ultre la barbara invadi en Europa, la granda demografiala perdi produktita per la morbo en la tota Imperio atraktis la vicina populi, apene atingata per la plago motive di lia nomadeso e di la disperseso di lia habiteyi.

Tale Tunizia – qua lore esis Romana – invadesis dal Berberi en 542. Pose, la epidemii intersucedante dum plura yarcenti, la posvivanti konstitucis pokope habitantaro relative imunigita kontre la morbi. Pos plura yarcenti relativa equilibro establisesis, ed, inter la IXma e la XIVma yarcenti, ne plus esis importanta epidemio.

Tante plu harda esis la veko dum la XIVma yarcento kande, de 1348 til 1352, l'epidemio di nigra pesto atakis kruelege Europa. Ol nihiligis plu kam triimo de la habitantaro ed ica katastrofatra demografiala perdi modifikis profunde la familiala e sociala equilibri. En la ruri, la agri e la vilaji vakuigita de lia habitanti investesis pace da homi venanta de min atingata regioni.

En l'urbi, la decimacita eliti remplasesis per altra sociala klasi. Tale debutis en Firenze la sociala acenso dil familio Medicis, qua esabis suficante prudenta por livigar ica urbo da la plu multi de lua membri kande la nobeli, sucioza prezervar lia prerogativi, restis surloke e perisis grandanombre.

En tota Europa, la migradi de habitanti venanta de la min atingata arei ad olti qui esabis devastita, asociita a la emerso di nova sociala strati, produktis mixado de homi qua modifikis profunde la fundamenti di la socio.

La kolero esis jermo di konflikti en Balkania[redaktar | edit source]

Kin yarcenti pos la granda pesto, la kolero efektigis dum la XIXma yarcento inter 30 e 40 milion mortinti en la tota mondo. En Balkania, ube lu furiis dum plu kam duadek yari, olu esis la nedireta jermo di la venonta konflikti per modifikar, dum la periodo di un generaciono, la repartiso di la habitantaro e di la nacionesi.

On povas citar l'exemplo di Hungaria, olqua lore esis parto de la Austriana- Hungariana Imperio. Lua oficala linguo, olta di lua eliti e di lua administrerio esis la Germana. En 1831, pos ke la kolero efektigabis deki de mili de viktimi, granda nombro de administrerial ofici, diveninta vakanta pro la morto dil Austriana elito, okupesis da Hungariani fanatike nacionalista e parolante nur la Hungariana. Mem se lua rolo esis modesta, la kolero esis un de la kauzi dil dekado di la Austriana-Hungariana Imperio.

La Amerik-indiani esis sen defensili[redaktar | edit source]

Ma ni retrovenez aden la pasinto e plu precize ye la fino dil XVma yarcento. En Hispania, la katolika reji parfinas la rikonquesto di lia lando kontre la Mohamedisti e Kristofus Kolombo departas por serchar la voyo ad India. Il trovos ulo mem plu bona : Amerika. La Historio raportas l'epikajo di le «conquistadores», qui, kun kelka centi de viri, submisis la vasta imperii Azteka ed Inka ed ol alegas la taktikala superioreso quan grantis a li la qualeso di lia komando, lia kavali e lia pafarmi. La Historio ne aludas tante entuziasmoze la fakto ke la Hispani adportis kun su multe plu potent armo : morbijermi a qui li ipsa esis rezistiva o nesubmisita, ma opoze a qui la Amerik- Indiani esis komplete indijanta imunesal defensili. Dum periodo-tempo de kelka yardeki, la variolo, la morbilo, la tifo, la influenzo, la malario, la tifoido, la flava febro ed altra infektanta morbi efektigis la morto di deki de milioni Amerik-Indiani e dezertigis Sud-Amerika.

Se ita ne-preintencita gentocido sekurigis la vinko a le «conquistadores», lu havis anke altra konsequo : la rekurso a «l'importaco» di sklavi veninta de Afrika por remediar la indijo de laboranti produktita per la demografiala kolapso.