Europana Uniono
| Gramatikala revizo bezonata |
Europana Uniono[1]
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
L'Europana Uniono naskis per la kontrato subskribita en Maastricht, Nederlando, 7 di februaro 1992. La kontrato pri l’ Europana Uniono efikeskis ye 1 di novembro 1993.
La kontrato pri l’ Europana Uniono fondas su en tri “koloni”.
- Roma-kontrato kun altrigi, la kontrato pri la karbono- e stalo-kunlaboro, l'Euratom-kontrato (altre dicante EK-politiko tradicionala). Anke la direktivi pri l’ ekonomial e pekunial uniono.
- Komuna politiko en exterlandal e sekuresal aferi. Singla membro e la Komitato havas iniciado-yuro.
- Kunlaboro en l’ interna e yural aferi. Ol kontenas komuna politiko en enmigradal e refujal aferi. Anke kontra terorigo, kriminigo e narkotiko-uzo kombatas kune.
L'Europana Uniono expansis su ye 1 di januaro 1995, kande Austria, Finlando e Suedia membreskis.
Ye 1 di januaro 2002 en l’ Europana Uniono on komencis uzar komuna pekunio, l’ euro - tamen ne omna membri. L’ euro esas uzata en Austria, Belgia, Finlando, Francia, Germania, Grekia, Hispania, Irlando, Italia, Luxemburgia, Nederlando e Portugal.
L’ Uniono expansis su nove ye 1 di mayo 2004, kande Chekia, Chipro, Estonia, Hungaria, Latvia, Lituania, Malta, Polonia, Slovakia e Slovenia divenis membri.
Ye 1 di decembro 2009 Lisboa-kontrato aplikesas.
Indexo |
Historio [redaktar]
Antecedenti [redaktar]
Pos la fino dil Duesma mondomilito, Europa trovesis febligita. Germania esis devastita, en termini di homa vivi e materiala domaji. Quankam Francia ed Unionita Rejio esis oficale vinkanta kontre Germania en la konflikto, amba landi sufris grava perdi (quankam min tam Germania) qua afektis lia ekonomiki e lua prestijo a mondiala nivelo.
La deklaromilito di Francia ed Unionita Rejio a nacional-socialista Germania okazis en septembro 1939. Finigita la konflikto en Europa, le 8 di majo 1945, la Germaniana rejimo esis responzabiligita dil komenco dil milito, ja ke lua expansionala politiko facis a lu okupar ed anexar teritorii di altra landi dil kontinento. Germania, qua perdis konsiderebla parto di lua teritorio pos la milito, okupigesis da exter armei qua dividis lua teritorio en quar parti.
En la posa yari, la rankori e la desfido inter l'Europana nacioni, difikultis rikoncilio. En ta kuntexto la Franca ministro di extera aferi Robert Schuman defendis la kreado di Ocidentala Germania, rizulto di l'uniono dil tri zoni di okupado kontrolita da ocidentala demokratii, lasanta la zono okupita dal Soviet-Uniono. Schuman habebis tris nacionalesi (Franciana, Germaniana e Luxemburgiana) dum diferenta etapi di lua vivo. Ica fakto facis a lu komprenar la kompexo di l'Europana konflikti e developar intereso pro l'Europana unifiko.
Kin yari pos la kapitulaco di Nacional-Socialista Germania, ye 9 di mayo 1950, Schuman klamis a l'Ocidentala Germania e l'Europana landi qua volis por submisar sub unika komuna autoritato la menajo di lua respektiva produktadi di karbono e stalo. Ica diskurso, konocata kam Deklaro Schuman, esis aceptita di diferenta formi da l'Europana guverniero ed esis la komenco di l'Europana konstruktado, por esar l'unesm oficala propozo di integrado en Europa. La fakto konsistis en submetar la dua produktadi necesega por la konstruktado di armi a un unik autoriato, la landi ke partoprenus en ica organizado trovus granda desfacileso por komencar milito inter li.
La deklaro esis la komenco dil integrado di l'Europana landi kom movado di kontrapozo al antea nacionalista tendenco e le rivalesi qua produktis inter la landi en Europa. Ica nova realeso esis apogita pro la fino di l'Europana hegemonio por la Duesma mondomilito, qua konciencigis a l'Europana landi di lua febleso kontre du superpotenci: Usa e Soviet-Uniono, qua havis povo plu granda al grupo di Europana landi. De plus, le konsequenci dil konflikto favoresis la desiro inter le civitanesi di krear kontinento plu libera e justa en ube le relati inter landi developez pacoze por evitar nova konflikto inter l'Europana landi.
Europana Komunesi [redaktar]
La propozo di Robert Schuman esis aceptita dal kancelero dil Federala Republiko di Germania, Konrad Adenauer. En la printempo di 1951, signatesis en Paris la tratato qua institucionaligis l'Europana karbono- e stalo-komuneso, konkretinta la propozo di Schuman. Germania, Francia, Italia, Nederlando, Belgia Luxembourg (konocata kam "le sex"), atingis kompreno qua favorigis la kambio di materio prima necesega en siderurgio, aceleranta di ca formo l'ekonomikala dinamiko, kon la skopo di dotar Europa di kapableso di autonoma produktado. Ica fondanta tratado serchis proximar Europana vinkanti e disvinkanti al centro di Europa ke povus prenar lua propra destino en lua mani, facanta se nedependenta di extera entitati. Le trado expiris en 2002, malgrado ke lua funciono esis obsoleta pos la fuziono di exekutiva e legislativa organi en l'Europana komuneso, qua aquiris yurala personaleso ed anke danko a l'Europana "unika akto" di 1986.
En majo 1952, ja en kolda milito, signis en Paris-tratado establisanta "Europana komuneso di defenso" (EKD) qua permesis l'armizo di westala Germania en l'europan armeo. Quin membri dil EKSK ratifikis la tratado, ma en augusto 1954, la Franciana parlamentarii repulsis, kam konsequo dil ensembla opozado inter gaulisti e komunisti. Ol esas tale ke l'antiqua Bruxel-tratado di 1946 modifikesis por krear l'"ocidentala europana uniono" ke esos tala til la validijesko dil Amsterdam-tratado en 1999, l'unika Europana organizado por la defesno e la sekureso. Quankam reforcis l'antiqua tratdo, l'OEU nun esis simbolika ento sen povo nek reala kooperado frente al Nord-Atlantikal Uniono. Lua precipua skopo esis la developo di nukleala forcii, asekuranta la defenso di l'Europeana landi ante hipotezal atako.
Impulso di graveso arivis en 1957 kun la signado dil tratadi di Roma. Le sex landi decidas avancar en la kooperado en ekonomikala, politikala e sociala domeni. L'emo esis atingar "komuna merkato" qua permesus la libera cirkulado di peroni, vari e kapitali. L'Europana Komuneso Ekonomiala esas l'internaciona ento, di supranaciona tipo, dotata di autonoma kapableso di institucionaligita financado pro ca tratado. Ica dokumeto formis la triesma komuneso di nefinita durado, l'Euratom.
L'Uniono di tri koloni [redaktar]
En 1956, signis tratado qua fizionis l'exekutivi di tri europana komunesi (kande ta ja havis komuna instituci en materio di justeco) tra la kreado dil Europana Komisiono e la Konsilio di l'Europana Uniono (organo ke ne devas konfundesar kun l'Europana Konsilio, qua esas l'instuconalizado dil somito dil Chefi di Stato e di Guvernerio di landi membri qua komencis developar en la fino dil dekyara dil 60).
L'Europana Unika Akto signata en februaro di 1986 komencis lua aplikado en julio 1987. Ica havis kam misiono redinamizar l'Europana konstruktado, fixiganta la konsolidado di l'interna merkato en 1993 e permesanta la libera cirkulado egala di kapitali e servici. Pro ca tratado, la komunesala kompetenci esas ampligita al domeni di investigado e teknikala developo. L'Unika Akto konsagras anke l'existado di l'Europana Konsilio, qua riunigas le chefi di stato e di guverniero ed impulsas komuna iniciativo en extera politiko (Europana Politika Koopero) e koopero en sekureso.
La Maastricht-tratado signita en februaro 1992, komencis en 1993. Sub ica akordo, l'Europana Uniono kontinuis la komuna merkato e la EEK, transformita en Europana Komuneso, marka nova etapo en la proceso di uniono. La tratado kreas europana civitaneso e permesas cirkular e resider libere en la landi dil komuneso, ed anke le yuro di votar e esar eligita en stato di resido pro l'Europana o municipal elecioni. Ol decidas kreado di unika mono, Euro, que komencus esar uzata en 2002 sub kontrolo di Europana centrala banko.
L'Uniono di 21 yarcento, ek Amsterdam til Lisboa [redaktar]
En 1999 komencis la Amsterdam-tratado. Ica tratado, rekoliis la pricipui di libereso, demokratia e respeto al homala yuri, inkluinte le pricipui di susteninda developo. Duo yari pose signesis le Nico-tratado, qua komencus en 2003. Dum, en la yaro 2002, extingis l'Europana Karbono- e Stalo-Komuneso pos finigar lua periodo di valideso (50 yari) e lua ago-sfero inglobesis en ta di l'Europana Uniono.
En 1 di mayo 2004 okazis la maxim granda duplikato di l'Europana Uniono, kun l'eniro di 10 nova membri (Estonia, Latvia, Lituania, Polonia, Chekia, Hungaria, Slovakia, Slovenia, Malta e Chipro). Pose, la 1 di januaro 2007, inkorporesis du nova landi (Romania e Bulgaria).
Plu tarde, la 29 di oktobro 2004 signesis en Roma la konstitucala tratado. La ratifiko dil tratado komencis kun aprobo dil Parlamento, ma ula stati kunvokis referendi en 2005. L'unesma facesis en Hispania, ube ol esis aprobita kun 76,73% di apogo. Quankam, la ratifiko havis problemi kun la repulso di Francia e Nederlando. Le politikisti dicis ke to inicigis "reflexiono-periodo", qua finigis en 2007 kun la signado dil Berlin-Deklaro la 25 di martio 2007. La deklado havis kam skopo impulsar la serchado di nova institucal akordo ante dil Europana votadi di 2009. En 2007, l'Europana Konsilio akordis ke la Konstitucado faliis, malgre ke la majoritato dil propozi inkludesis pose en la reformo dil tratadi di l'Uniono. Tale, la 13 di decembro 2006, signesis la Lisboa-tratado.
.jpg)
Ica tratado havis kam skopo plibonigar la funcionado di l'Europana Uniono kun la modifiko dil Maastricht-tratado e le Konstitutiva tratado di l'Europana Komuneso (Roma-tratado). Ula dil maxim grava reformi dil Lisboa-tratado esis la la redukto dil posiblesis di stagno en la decido-facado per la voto di qualifikata majoritato, Europana Parlamento kun plu fortio, l'elimino dil tri koloni di l'Europana Uniono (ja obsoleta) e la kreado dil Prezisdisto di l'Europana Konsilio e l'Alta reprezentanto por la komuna, extera e sekuresa politiko di Europana Uniono por donar plu kohero e kontinueso al politiki di l'EU. La Lisboa-tratado, qua komencis la 1 di decembro 2009 facis ke la Charto di Fundamentala Yuri di l'Europana Uniono esez judiciale obligata por le stati membri.
Tale, pos di 50 yari dil Schuman-dklaro, l'EU afrontas reti kam l'ampliado dil Lisboa-tratado, la adher-proceso di Turkia, l'ampliado en la Balkani o l'adhero di Islando pos la krizo di 2008-2009.
Simboli [redaktar]
Kande Lisboa-kontrato eniris en vigoro, la simboli di l'EU kom la flago, la devizo, la Himno o la Dio di Europa ne esas judiciale vinkulanta, quankam omna li uzesas. Malgre to, 16 landi membri deklaris ilia loyaleso ad simboli di l'Europana Uniono en anexa deklaro al kontrato[2][3].
- La Flago di l'Europana Uniono o flago di Europa[4] formesas da duk e du orea steli formanta cirklo sur blua fondo.[5] Arsène Heitz, piktisto de Strasbourg, desegnis ol, kun skopo di esor uzita dal maxim nombro di organizuri, fomentante l'integro di Europa. Ica simbolo di uniono di l'Europana stati, esanta asumita tale, da l'Europana Uniono e dal Europana konsilio,[6] qui esas diferanta politikala enti e komprananta singla diferanta Europana stati. La nombro di steli ne havas rilato kun la nombro di membro-stati. Ol esas dek e du steli nam esas la nombro rilate al perfekteso, lo kompleto ed l'unueso. Konseque la flago ne chanjas kun duplikato di l'Europana Uniono.[7]
Institucala framo [redaktar]
Institucuri [redaktar]
Europana Parlamento [redaktar]
Europana Komisio [redaktar]
Konsilio di l'Europana Uniono [redaktar]
Europana Konsilio [redaktar]
Altra institucuri [redaktar]
Organi ed organismi [redaktar]
Ecepte Irlando, omna nacionala lingui dil membro-stati esas oficala lingui dil Europana Uniono.
La sideyo esas en Bruxel e la parlamento en Strasbourg.
La rezolvo-povo en EU [redaktar]
| stato | habitanti (milioni) |
voti en la koncilaro |
voti en la parlamento |
|---|---|---|---|
| Germania | 82,0 | 29 | 99 |
| Britania | 59,2 | 29 | 72 |
| Francia | 59,0 | 29 | 72 |
| Italia | 57,6 | 29 | 72 |
| Hispania | 39,4 | 27 | 50 |
| Polonia | 38,7 | 27 | 50 |
| Nederlando | 15,8 | 13 | 25 |
| Grekia | 10,6 | 12 | 22 |
| Belgia | 10,3 | 12 | 22 |
| Chekia | 10,3 | 12 | 20 |
| Portugal | 10,1 | 12 | 22 |
| Hungaria | 10,1 | 12 | 20 |
| Suedia | 8,9 | 10 | 18 |
| Austria | 8,1 | 10 | 17 |
| Slovakia | 5,4 | 7 | 13 |
| Dania | 5,3 | 7 | 13 |
| Finlando | 5,2 | 7 | 13 |
| Irlando | 3,7 | 7 | 12 |
| Lituania | 3,7 | 7 | 12 |
| Latvia | 2,4 | 4 | 8 |
| Slovenia | 2,0 | 4 | 7 |
| Estonia | 1,4 | 4 | 6 |
| Chipro | 0,8 | 4 | 6 |
| Luxemburgia | 0,4 | 4 | 6 |
| Malta | 0,4 | 3 | 5 |
 |
|
|
|---|---|---|
| Membrostati: | Austria – Belgia – Bulgaria – Chekia – Chipro – Dania – Estonia – Finlando – Francia – Germania – Grekia – Hispania – Hungaria – Irlando – Italia – Latvia – Lituania – Luxemburgia – Malta – Nederlando – Polonia – Portugal – Rumania – Slovakia – Slovenia – Suedia – Unionita Rejio | |
| Futura membro: | Kroatia (ye 2013) | |
| Negocianta stati: | Islando - Montenegro – Turkia | |
| Peticionanta stati: | Republiko Macedonia – Serbia – Albania | |
Ekonomio [redaktar]
 |
Videz anke: Ekonomio di Europana Uniono. |
Financala tutelado [redaktar]
Europeana sistemo di financala surveyisti esas institucal arkitekturo di kadro di financala tutelado di EU komposata da tri autoritati: Europeana bank-aferi autoritato, Europeana asekuro ed okupeso pensiono autoritato ed Europeana valori ed merkato autoritato. Por komplementar ta kadro, esas anke Europeana sistemic* risko konsilantaro sub la responso. La skopo di financala kontrolo sistemo esas garantiar l'ekonomika stabileso di EU.
Edukado e cienco [redaktar]
Edukado e cienco esas arei ube la rolo di EU esas limitata a suportar nacionala guvernerii. En edukado, la politiko esas precipua developita dum 1980a en programi suportanta kambii e movebleso. La maxim videbla di to esis Erasmus programo, universitato kambio programo qua komencis ye 1987. Dum unesma 20 yari suportis internacionala kambio oportunaji por pluse 1.5 miliono universitatala e kolegiala studenti e divenas simbolo di Europeana studenta vivo. Havas nun sama programi por skolo lernanti e docisti, por probo-tempieri en profesionala edukado ed aprentiseso, e per adulta lernanti en dumviva lernanta programo 2007-2013. Ta programi esas designata por kurajigar plu larja konokajo di altra landi e dissemar bona praktiki en edukado e lernanta fieldi inter UE. Tra sua suporto di Bologna proceso UE esas suportanta komparebla standardi e konciliebla gradi tra Europa. Ciencala developo esas faciligata inter kadro programi, l'unesma komencis en 1984. La skopo di EU politiko en ta areo esas koordinar e stimular serchado. La nedependanta Europeana searchado konsilantaro atribuas EU pekunii a europeala o nacionala serchado projekti. EU kadro programi traktas en multi arei, per exemplo energio ube ambicionas developar diversa mixuro di rinovigebla energio por cirkumajo e diminutar dependado de importacita fueli.
Referi [redaktar]
- ↑ Europäische Union (Germaniana)
Европейски съюз (Bulgariana)
Evropská unie (Chekiana)
Den Europæiske Union (Daniana)
Európska únia (Slovakiana)
Evropska unija (Sloveniana)
Euroopa Liit (Estonio)
Unión Europea (Hispaniana)
Euroopan unioni (Finlandana)
Union européenne (Franciana)
Ευρωπαϊκή Ένωση (Grekiana)
Európai Unió (Hungariana)
European Union (Angliana)
An tAontas Eorpach (Irlandana)
Unione Europea (Italiana)
Eiropas Savienība (Latviana)
Europos Sąjunga (Lituano)
L-Unjoni Ewropea (Maltana)
Europese Unie (Neerlandés)
Unia Europejska (Poloniana)
União Europeia (Portugalana)
Uniunea Europeană (Rumaniana)
Europeiska unionen (Suediana) - ↑ Germany seeks to enshrine EU flag (in Angla). URL vidita ye 9 di mayo 2009.
- ↑ Final Act (in Angla). URL vidita ye 1 di januaro 2013.
- ↑ La Bandera Europea (Portal de la Unión Europea). URL vidita ye 29-6-2009.
- ↑ Portal de la Unión Europea. URL vidita ye 3-1-2009.
- ↑ Portal del Consejo de Europa (in Angla).
- ↑ Portal de la Unión Europea. URL vidita ye 3 di januaro 2009.
