Europana Uniono

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Gramatikala revizo bezonata
La historio dil Europana Uniono
(1951–2002) ECSC → (1957–1993) EEC → (1957-) EAEC → (1993–2009) EK → (1993–) EU
Europana Uniono[1]
Flag of Europe.svg Blank.png
Flago di Europana Uniono Blazono di Europana Uniono
Mapo di Europana Uniono
Chefurbo: Bruxel
·Habitanti: 1,119,088 (2011)
Precipua urbo: London
Oficala linguo: 23 oficala lingui
Guvernerio: Europana Konsilio
·Prezidantto di l'Europana Konsilio: Herman Van Rompuy
·Prezidanto dil Komisiono: José Manuel Durão Barroso
Surfaco: (ma granda)
·Totala: 4,324,782 km²
·% aquo: 3,08%
Habitanti: (3ma granda)
·Totala: 501,105,661 (2011)
·Lojanto-denseso: 114 hab./km²
Nacionala himno: Europana himno
Pekunio: Euro
Reto-kodo: .eu
Precipua religio: ofte Kristanismo

L'Europana Uniono naskis per la kontrato subskribita en Maastricht, Nederlando, 7 di februaro 1992. La kontrato pri l’ Europana Uniono efikeskis en 1 di novembro 1993.

La kontrato pri l’ Europana Uniono fondas su en tri “koloni”.

  1. Roma-kontrato kun altrigi, la kontrato pri la karbono- e stalo-kunlaboro, l'Euratom-kontrato (altre dicante EK-politiko tradicionala). Anke la direktivi pri l’ ekonomial e pekunial uniono.
  2. Komuna politiko en exterlandal e sekuresal aferi. Singla membro e la Komitato havas iniciado-yuro.
  3. Kunlaboro en l’ interna e yural aferi. Ol kontenas komuna politiko en enmigradal e refujal aferi. Anke kontra terorigo, kriminigo e narkotiko-uzo kombatas kune.

L'Europana Uniono expansis su en 1 di januaro 1995, kande Austria, Finlando e Suedia membreskis.

En 1 di januaro 2002 en l’ Europana Uniono on komencis uzar komuna pekunio, l’ euro - tamen ne omna membri. L’ euro esas uzata en Austria, Belgia, Finlando, Francia, Germania, Grekia, Hispania, Irlando, Italia, Luxemburgia, Nederlando e Portugal.

L’ Uniono expansis su nove en 1 di mayo 2004, kande Chekia, Chipro, Estonia, Hungaria, Latvia, Lituania, Malta, Polonia, Slovakia e Slovenia divenis membri.

En 1 di decembro 2009 Lisboa-kontrato aplikesas.

Historio[redaktar | edit source]

Antecedenti[redaktar | edit source]

La Germananiana urbo Hamburg destruktesis pos la bombardi di 1943, dum Duesma mondomilito.

Pos la fino dil Duesma mondomilito, Europa trovesis febligita. Germania esis devastita, en termini di homa vivi e materiala domaji. Quankam Francia ed Unionita Rejio esis oficale vinkanta kontre Germania en la konflikto, amba landi sufris grava perdi (quankam min tam Germania) qua afektis lia ekonomiki e lua prestijo a mondiala nivelo.

La deklaromilito di Francia ed Unionita Rejio a nacional-socialista Germania okazis en septembro 1939. Finigita la konflikto en Europa, le 8 di majo 1945, la Germana rejimo esis responzabiligita dil komenco dil milito, ja ke lua expansionala politiko facis a lu okupar ed anexar teritorii di altra landi dil kontinento. Germania, qua perdis konsiderebla parto di lua teritorio pos la milito, okupigesis da exter armei qua dividis lua teritorio en quar parti.

La deklaro prononcita da Robert Schuman esis speco di unesma petro di la komunitara instituci.

En la posa yari, la rankori e la desfido inter l'Europana nacioni, difikultis rikoncilio. En ta kuntexto la Franca ministro di extera aferi Robert Schuman defendis la kreado di Ocidentala Germania, rizulto di l'uniono dil tri zoni di okupado kontrolita da ocidentala demokratii, lasanta la zono okupita dal Sovietia. Schuman habebis tris nacionalesi (Franciana, Germaniana e Luxemburgiana) dum diferenta etapi di lua vivo. Ica fakto facis a lu komprenar la kompexo di l'Europana konflikti e developar intereso pro l'Europana unifiko.

Kin yari pos la kapitulaco di Nacional-Socialista Germania, en 9 di mayo 1950, Schuman klamis a l'Ocidentala Germania e l'Europana landi qua volis por submisar sub unika komuna autoritato la menajo di lua respektiva produktadi di karbono e stalo. Ica diskurso, konocata kam Deklaro Schuman, esis aceptita di diferenta formi da l'Europana guverniero ed esis la komenco di l'Europana konstruktado, por esar l'unesm oficala propozo di integrado en Europa. La fakto konsistis en submetar la dua produktadi necesega por la konstruktado di armi a un unik autoriato, la landi qui partoprenus en ica organizado trovus granda desfacileso por komencar milito inter li.

La deklaro esis la komenco dil integrado di l'Europana landi kom movado di kontrapozo al antea nacionalista tendenco e le rivalesi qua produktis inter la landi en Europa. Ica nova realeso esis apogita pro la fino di l'Europana hegemonio por la Duesma mondomilito, qua konciencigis a l'Europana landi di lua febleso kontre du superpotenci: Usa e Sovietia, qua havis povo plu granda al grupo di Europana landi. De plus, le konsequenci dil konflikto favoresis la desiro inter le civitanesi di krear kontinento plu libera e justa en ube le relati inter landi developez pacoze por evitar nova konflikto inter l'Europana landi.

Europana Komunesi[redaktar | edit source]

Stati fundatori di l'Europana Karbono- e Stalo-Komuneso (Franca Argelia esis parto dil Franciana Republiko).

La propozo di Robert Schuman esis aceptita dal kancelero dil Federala Republiko di Germania, Konrad Adenauer. En la printempo di 1951 signatesis en Paris la pakto qua institucionaligis l'Europana karbono- e stalo-komuneso, konkretinta la propozo di Schuman. Germania, Francia, Italia, Nederlando, Belgia Luxembourg (konocata kam "le sex"), atingis kompreno qua favorigis la kambio di materio prima necesega en siderurgio, aceleranta di ca formo l'ekonomikala dinamiko, kon la skopo di dotar Europa di kapableso di autonoma produktado. Ica fondanta pakto serchis proximar Europana vinkanti e disvinkanti al centro di Europa ke povus prenar lua propra destino en lua mani, facanta se nedependenta di extera entitati. Le trado expiris en 2002, malgrado ke lua funciono esis obsoleta pos la fuziono di exekutiva e legislativa organi en l'Europana komuneso, qua aquiris yurala personaleso ed anke danko a l'Europana "unika akto" di 1986.

En majo 1952, ja en kolda milito, signatesis en Paris-kontrato establisanta "Europana komuneso di defenso" (EKD) qua permesis l'armizo di westala Germania en l'europan armeo. Quin membri dil EKSK ratifikis la kontrato, ma en augusto 1954, la Franciana parlamentarii repulsis, kam konsequo dil ensembla opozado inter gaulisti e komunisti. Ol esas tale ke l'antiqua Bruxel-kontrato di 1946 modifikesis por krear l'"ocidentala europana uniono" ke esos tala til la validijesko dil Amsterdam-kontrato en 1999, l'unika Europana organizado por la defesno e la sekureso. Quankam reforcis l'antiqua tratdo, l'OEU nun esis simbolika ento sen povo nek reala kooperado frente al Nord-Atlantikal Uniono. Lua precipua skopo esis la developo di nukleala forcii, asekuranta la defenso di l'Europana landi ante hipotezal atako.

Impulso di graveso arivis en 1957 kun la signado dil tratadi di Roma. Le sex landi decidas avancar en la kooperado en ekonomikala, politikala e sociala domeni. L'emo esis atingar "komuna merkato" qua permesus la libera cirkulado di peroni, vari e kapitali. L'Europana Komuneso Ekonomiala esas l'internaciona ento, di supranaciona tipo, dotata di autonoma kapableso di institucionaligita financado pro ca pakto. Ica dokumento formacis la triesma komuneso di nefinita durado, l'Euratom.

L'Uniono di tri koloni[redaktar | edit source]

La falo di Berlin-murego posibligis l'integrado di Orientala Europa en l'EU.

En 1956, signatesis pakto qua kunfuzis l'exekutivi di tri Europana komunesi (kande ta ja havis komuna instituci en materio di justeco) tra la kreado dil Europana Komisiono e la Konsilio di l'Europana Uniono (organo ke ne devas konfundesar kun l'Europana Konsilio, qua esas l'instuconalizado dil somito dil Chefi di Stato e di Guvernerio di landi membri qua komencis developar en la fino di 1960a yari).

L'Europana Unika Akto signatita en februaro di 1986 komencis lua aplikado en julio 1987. Ica havis kam misiono redinamizar l'Europana konstruktado, fixiganta la konsolidado di l'interna merkato en 1993 e permesanta la libera cirkulado egala di kapitali e servici. Pro ca kontrato, la komunesala kompetenci esas ampligita al domeni di investigado e teknikala developo. L'Unika Akto konsagras anke l'existado di l'Europana Konsilio, qua riunigas le chefi di stato e di guverniero ed impulsas komuna iniciativo en extera politiko (Europana Politika Koopero) e koopero en sekureso.

La Maastricht-kontrato signatita en februaro 1992, efikeskis en 1993. Sub ica pakto, l'Europana Uniono kontinuis la komuna merkato e la EEK, transformita en Europana Komuneso, markizis nova etapo en la uniono proceso. La kontato kreis Europana civitaneso e permisis cirkular e rezidar libere en tota la landi di la komuneso, ed anke la yuro por votar e votesar en la stato ube vivas, por Europana o lokal elekti. Ol decidis kreado di unika monetaro, la Euro, que komencus uzesar en 2002 sub kontrolo di Europana centrala banko.

L'Uniono di 21 yarcento, ek Amsterdam til Lisboa[redaktar | edit source]

Muzeo di Germana Historio, ornata por la celebrado dil Berlin-deklaro.

En 1999 komencis la Amsterdam-kontrato. Ica kontrato, rekoliis la pricipui di libereso, demokratia e respeto al homala yuri, inkluinte le pricipui di susteninda developo. Duo yari pose signesis le Nico-kontrato, qua komencus en 2003. Dum la yaro 2002 l'Europana Karbono- e Stalo-Komuneso extingesis, pos finigar lua periodo di valideso (50 yari) e lua ago-sfero inglobesis en ta di l'Europana Uniono.

En 1 di mayo 2004 okuris la maxim granda expando di l'Europana Uniono, kun l'eniro di 10 nova membri: Estonia, Latvia, Lituania, Polonia, Chekia, Hungaria, Slovakia, Slovenia, Malta e Chipro. Pose, la 1ma di januaro 2007, du altra landi, Rumania e Bulgaria, divenis membri di EU.

Pose, la 29ma di oktobro 2004 signatesis Roma-pakto. La ratifiki di la kontrato komencis kun l'aprobi da la parlamenti, ma ula stati kunvokis referendi en 2005. L'unesma facesis en Hispania, ube ol aprobesis kun 76,73% di apogo. Quankam, la ratifiko havis problemi kun la repulso di Francia e Nederlando. Le politikisti dicis ke to inicigis "reflexiono-periodo", qua finigis en 2007 kun la signado dil Berlin-Deklaro la 25 di martio 2007. La deklado havis kam skopo impulsar la serchado di nova institucal akordo ante dil Europana votadi di 2009. En 2007, l'Europana Konsilio akordis ke la Konstitucado faliis, malgre ke la majoritato dil propozi inkludesis pose en la reformo dil tratadi di l'Uniono. Tale, la 13 di decembro 2006, signesis la Lisboa-tratado.

Ceremonio dil signado dil Lisboa-kontrato.

Ica tratado havis kam skopo plibonigar la funcionado di l'Europana Uniono kun la modifiko dil Maastricht-kontrato e le Konstitutiva kontrato di l'Europana Komuneso (Roma-kontrato). Ula dil maxim grava reformi dil Lisboa-kontrato esis la la redukto dil posiblesis di stagno en la decido-facado per la voto di qualifikata majoritato, Europana Parlamento kun plu fortio, l'elimino dil tri koloni di l'Europana Uniono (ja obsoleta) e la kreado dil Prezisdisto di l'Europana Konsilio e l'Alta reprezentanto por la komuna, extera e sekuresa politiko di Europana Uniono por donar plu kohero e kontinueso al politiki di l'EU. La Lisboa-kontrato, qua komencis la 1ma di decembro 2009 establisis ke la Charto pri Fundamentala Yuri di l'Europana Uniono esis judiciale obligata por le stati membri.

Tale, pos di 50 yari dil Schuman-dklaro, l'EU afrontas reti kam l'ampliado dil Lisboa-kontrato, la adher-proceso di Turkia, l'ampliado en la Balkani o l'adhero di Islando pos la krizo di 2008-2009.

Simboli[redaktar | edit source]

Mapo kun la membri de Europana Uniono qui signatis la deklaro suplemente a Lisboa-kontrato, qua kreis Europana simboli:
  Landi qui signatis la deklaro (16).
  Landi qui ne signatis la deklaro (11).

Kande Lisboa-kontrato efikeskis, la simboli di l'EU kom la flago, la devizo, la Himno o la Dio di Europa ne esas judiciale vinkulanta, quankam omna li uzesas. Malgre to, 16 landi membri deklaris ilia loyaleso ad simboli di l'Europana Uniono en anexa deklaro al kontrato[2][3].

  • La Flago di l'Europana Uniono o flago di Europa[4] formesas da duk e du orea steli formanta cirklo sur blua fondo.[5] Arsène Heitz, piktisto de Strasbourg, desegnis ol, kun skopo di esor uzita dal maxim nombro di organizuri, fomentante l'integro di Europa. Ica simbolo di uniono di l'Europana stati, esanta asumita tale, da l'Europana Uniono e dal Europana konsilio,[6] qui esas diferanta politikala enti e komprananta singla diferanta Europana stati. La nombro di steli ne havas rilato kun la nombro di membro-stati. Ol esas dek e du steli nam esas la nombro rilate al perfekteso, lo kompleto ed l'unueso. Konseque la flago ne chanjas kun duplikato di l'Europana Uniono.[7]

Institucala framo[redaktar | edit source]

UE-EU-ISO 3166-1.png

Institucuri[redaktar | edit source]

Europana Parlamento[redaktar | edit source]

Europana Komisio[redaktar | edit source]

Konsilio di l'Europana Uniono[redaktar | edit source]

Europana Konsilio[redaktar | edit source]

Altra institucuri[redaktar | edit source]

Organi ed organismi[redaktar | edit source]

Ecepte Irlando, omna nacionala lingui dil membro-stati esas oficala lingui dil Europana Uniono.

La sideyo esas en Bruxel e la parlamento en Strasbourg.

La rezolvo-povo en EU[redaktar | edit source]

stato habitanti
(milioni)
voti en
la koncilaro
voti en
la parlamento
Germania 82,0 29 99
Britania 59,2 29 72
Francia 59,0 29 72
Italia 57,6 29 72
Hispania 39,4 27 50
Polonia 38,7 27 50
Nederlando 15,8 13 25
Grekia 10,6 12 22
Belgia 10,3 12 22
Chekia 10,3 12 20
Portugal 10,1 12 22
Hungaria 10,1 12 20
Suedia 8,9 10 18
Austria 8,1 10 17
Slovakia 5,4 7 13
Dania 5,3 7 13
Finlando 5,2 7 13
Irlando 3,7 7 12
Lituania 3,7 7 12
Latvia 2,4 4 8
Slovenia 2,0 4 7
Estonia 1,4 4 6
Chipro 0,8 4 6
Luxemburgia 0,4 4 6
Malta 0,4 3 5

Justico ed intern aferi[redaktar | edit source]

Depos la kreo di EU ye 1993, havas developita lua kompetentesi en l'areo di judiciado ed interna aferi, komencale ad interguvernala nivelo e pose da supranacionalismo*. Por this skopo, agentesi havabas establisita qua koordinas asociita agadi: Europol por kooperado di polico forci. Eurojust por kooperado inter persequisti, e Frontex por kooperado inter frontiero kontrolo autoritati. EU anke operacas Schengen informo sistemo qua furnisas komuna datumaro por polico ed enmigro autoritati. Ta kooperatod havas esar partikulare developita kun l'advento di libera frontieri tra Schengen konkordo e l'asociita tra frontiero krimino.

Plue, l'uniono havas legifita en arei tale extradeso, familiala yuro, azilo yuro, e kriminala judiciado. Interdiktado kontre sexuala e nacioneso diskriminaco havas longa permananta en la traktati. En plu recenta yari, to havabas kompletigita da povi por legifar kontre diskriminaco apogita sur raso, religio, invalideso, evo, o sexuala orientalizeso. Konseque di ta povi, EU havis dekretita legifuro pri sexuala diskriminaco en laboreyo, evo diskriminaco, e rasala diskriminaco.

Extera relati[redaktar | edit source]

Extera polico kooperado inter membro stati evas de l'establiso di la komuneso en 1957, kande membro stati negocis kam bloko en internacionala komercala negociado sub la komuna komercala polico. Etapi por plu larja rango koordino en extera relati komencis ye 1970 kun l'establiso di europeana politika kooperado qua kreita neformala konsulto proceso inter membro stati kun la skopo formacar komuna extera polici. Esas ne, quankam, til 1987 kande europeana politikala kooperado esas introduktita on formala bazo per la singla european akto. EPC esais renomita kam komuna extera e secureso polico per Maastricht traktato.

La koordinanto* e reprezentisto di CFSP en EU esas l'alta reprezentisto dil uniono por exteral aferi e sekureso polico (nuna Catherine Ashton) qua parolatas por EU pri extera polico e defenso afero, e havas la tasko di artikizanta la posturi expresita da la membro stati pri ta feldi di polico en komuna rekteso. L'alta reprezentanto direktas europeana extera agado servico, unika EU departmento ke havabas oficale kreita ed operacala depos 1 di decembro 2010 foye di unesma aniversario di komenco efikiva di traktato di uniono. EEAS servos kam extera ministreso e diplomacala korpo di EU.

Cetere l'emersita internacionala polico di EU, l'internacionala influado di EU esas anke perceptita tra augmenturo. La percepta avantaji kande divenanta membro di EU akto kam incento por amba politikala ed ekonomikala reformo en stati deziranta satisfacar l'aceso kriterii a EU, ed esas konsiderita important faktoro kontribanta a la reformo di europeana olim komunista landi. Ta influato sur l'interna aferi di altra landi esas generale referita kam "mola povo", kam opozita a militala "harda povo".

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Europana Uniono.

Interna merkato[redaktar | edit source]

Du di originala kerno objektivi di Europana ekonomikala komuneso esis la developado di komuna merkato, pose rinomizita la singla merkato, e dogana uniono inter lua membro stati. La singla merkato envolvas la libera cirkulado di vari, homi, e servadi en EU, e la dogana uniono envolvas l'apliko di komuna extera tarifo sur omna vari eniriganta la merkato. De kande vari havabas enirigar en la merkato to ne povus esar submisita a doganala imposti, diskriminacala taxi od importaco quoti, pro ke to voyagas interne. La ne-EU membro stati di Iceland, Norvegia, Liechtenstein e Suisia partoprenas en la singla merkato ma ne en la dogana union. Mez la komerco en EU esas kovrita da legifuro harmoniigata da EU.

Libera movado di kapitalo esas intencata permisar movado di koloki tale proprajo e porciono kompri inter landi. Til la persequo vers ekonomikala e monetala uniono la developado di precipua stipuli esabis lenta. Post-Maastricht esis rapide developanta korpo di ECJ judicii pri ta komencale neglijita libereso.

La libera movado di kapitalo esas unika segun ke esas grantita same a ne-membro stati. La libera movado di personi signifikas ke EU civitani povas irar libere inter membro stati por vivar, laborar, studiar en altra lando. To bezonis la diminuto di administrala formalaji ed agnosko di profesionala qualesi di altra stati.

La libera movado di servadi ed establiso permisas nedependanta laboristi instalar inter membro stati por furnizar servadi en tempala o permanenta bazo. Quankam servadi kontas por 60-70% di GIP, legifuro en areo ne esas tale developita kam in altra arei. To lakuno esabas traktita da la recente pasinta instrukto pri servado en l'interna merkato qua ambicionas liberaligar la tra frontiero furnisado di servadi. Segun la traktato la furnisado di servadi esas restanta libereso qua nur aplikas se ne altra libereso esanta exercita.

Konkurenco[redaktar | edit source]

EU operacas konkurenco polico pro certigar nedistordata konkurso en la singla merkato. La komisitaro kam la konkurenco regulatoro por la singla merkato responsas por antimonopolo problemi, aprobanta kunfuzi, dissolvar karteli, laboras por ekonomika liberaleso* e preventar statala helpo.

La konkurenco komisito, nun Joaquim Almunia, esas uno di maxim povoza ofico en la komiso, remarkinda por la kapableso por afektar la komercala interesti di tranacionala societi. Por exemplo, ye 2001 la komiso por l'unesma foyo preventis kunfuzo inter du societi bazita en Usa (GE e Honeywell) qua havabas aprobita da lua nacionala autoritato. Altra alta-profilo kazo kontre Microsoft plu kam €777 miliono sequanta non yari di legala agado.

Monetala uniono[redaktar | edit source]

La kreo di europeana singla pekunio divenis oficala skopo di europeana ekonomikala komuneso ye 1969. Quankam, esis nur kun l'arivo di Maastricht traktato ye 1993 ke membro stati esis legale koaktata por komencar la monetala uniono ne posa 1 di julio 1999. En ta dato euro esis decante lansita da dek e un di lore 15 membri di EU. To restas kontado pekunio til 1 di januaro 2002, kande euro bankobilieti e moneti esis emisar e nacionala pekunii komencis supresar progresive en eurozone, qua lore esis 12 membro stati. Eurozone (konstituta da EU membro stati qua havas adoptita euro) havas depos ampligita a 17 landi, la maxim recenta esanta Estonia qua juntita ye 1 di januari 2011.

Omna altra EU membro stati, ecepte Dania ed UK, esas legale obligata juntar euro kande la konvergo kriterii esas atingar, quankam nur poka landi havas fixigar dati por aceso. Suedia havas cirkumirar la bezono por juntar euro per ne satisfacar la membreso kriterii.

Euro esas desegnita por helpar konstruktar singla merkato per, por examplo: faciligar voyajar por civitani e vari, eliminar kambiado procento problemi, furnisar preco eminenteso, krear singla financala merkato, preco stabileso e basa interesto gradi, e furnisar pekunio uzanta internacionala e protektita kontre shoki per la larja sumo di internala komerco en eurozono. Esas anke intencita kam politicala simbolo di asimilado e stimulivo por pluse. Depos lua lanso euro divenas la duesma rezervajo pekunio en la mondo kun quarimo di extera kambiadi rezervaji esanta en euro. Euro, e la monetala polici di to qua havas adoptita en lua konkordo kun EU, esas sub la kontrolo di europeana centrala banko (ECB).

ECB esas la centrala banko por eurozono, e tale kontrolas monetala polico en ta areo kun agendo mantenar prico stabileso. Esas en la centro di europeana sistemo di centrala banki, qua inkludas omna EU nacionala centrala banki ed esas kontrolata da lua generala konsilantaro, konsistanta di prezidento di ECB, qua esas nominita da europeana konsilantaro, la vice-prezidento di ECB, e la guvernanti di nacionala banki di omna 28 EU membro stati. La monetala uniono havabas sukusata da l'europeana suverena-debo krizo depos 2009.

Financala tutelado[redaktar | edit source]

Europana sistemo di financala surveyisti esas institucala arkitekturo di kadro di financala tutelado di EU kompozita da tri autoritati: Europana bankala autoritato, Europan asekuro ed okupala pensioni autoritato ed Europana valori e marketi autoritato. Por komplemento ta kadro, esas anke Europana totala risko komitato sub la responso di ECB. La skopo di ta financala kontrolo sistemo esas por garantiar l'ekonomikala stabileso di EU.

Energio[redaktar | edit source]

Ye 2006, EU-27 havis neta interna energio konsumado di 1,825 milioni toni di petrolo equivalo. Proxim 46% di energio konsumita esas produktita en la membro stati quankam 54% esis importacita. En ta statistiki, nukleara energio esas traktatita kam prima energio produktita en EU, senegarde di la fonto di uranio, en qua min 3% esas produktita en EU. EU havis legifanta povo en l'areo di energio polico por multo di lua existo; to havas lua radiki en originala Europana karbono e stalo komuneso. L'endukto di obliganta e kompleta Europana energio polico aprobesis a la kunveno di Eruopana konsilo en oktobro 2005, e l'unesma esbosuro polico esis editita ye januaro 2007.

EU havas kin punti en lua energio polico: augmentar konkurenco en l'interna merkato, stimular kolokado ed progresigar interkonekti inter elektro reti; diversigar energio moyeni kun plu bona sistemi por respondar a krizo; establisar nova traktato kadro por energio kooperado kun Rusia quankam plubonigar relati kun energio-richa stati en centrala Azia e nord Afrika; uzar existanta provizaji plu efikanta quankam augmentar rinovigebla energio komercaleso e finale augmentar furnisata pekunio por nova teknologio. EU prezente importas 82% di lua petrolo, 57% di lua naturala gaso e 97.48% di lua uranio bezoni. Esas koncerni ke dependado de rusiana energio esas endanjerigar l'union e lua membro landi. EU probas diversigar lua energio furnizo.

Substrukturo[redaktar | edit source]

EU esas laboranta por plubonigar trafrontierala substrukturo en EU, por exemplo tra la traeuropana reti (TEN), projekti sub TEN inkludas Tunelo sub la Mancho, LGV est, Fréjus relo tunelo, Öresund ponto, Brenner bazala tunelo e streta di Messina ponto. En 2001 esas aproximita ke ye 2010 la reto kovrus: 75,200 kilometri (46,700 mi) di voyi; 78,000 kilometri (48,000 mi) of fervoyi; 330 aeroportui; 270 marala portui; e 210 internala portui. La polici pri developanta Europana transporto kreskos la preso sur la cirkumajo en multa regioni per l'augmentata transporto reto. En la pre-2004 EU membri, la precipua problemo en transporto traktas kun konjestiono e polutado. Pos la recenta inkluzo, la nova stati qua unionita depos 2004 augmentas la problemo di solvanta acesebleso a la transporto agendo. La voyoreto di Polonia en partikulara esas en povra kondiciono: ye aceso di Polonia ad EU, Certa nombro di voyi bezonis esar ameliorar, specala A4 voyego, bezonanta proxim €13 biliono. Galileo situeso sistemo esas altra EU substrukturo projekto. Galileo esas proposita satelito navigado sistemo, konstruktor per EU e sendor da Europana spaco agencio (ESA), ed esor operacala de 2012. Galileo projekto esis lansita parte por diminutar la dependado di EU de Usa operacita globala situeso sistemo, ma anke por donar plu kompleta globala kovrilo e permisar por grandega exakteso, donita l'anciena naturo di GPS sistemo.

Agrokultivo[redaktar | edit source]

Komuna agrokultiva polico esas uno di maxim olda polici di europeana komuneso, ed esis uno di kerno skopi. La polico havas la skopi por augmentar agrokultivala produktado, furnisanta certajo en nutrivo provizuri, certiganta alta qualeso di vivo por agrokultivisti, stabiliganta merkati, e furnizanta pasabla preci por konsumanti. Esas, til recente, operacita da sistemo di subvencioni e merkato interveno. Til 1990a, la polico kontis por plu 60% di lore yarala budjeto di europeana komuneso, ed enkore kontas por cirkum 34%.

La polico di preco kontroli e merkato e merkato interveni duktis a multa troproduktado*, rezultanta en su-dicanta "butro monti" e "vino lagi". To esis interveno depozeyi di produkturi kompris da la komuneso por mantenar minima preco niveli. Por vendar ecesajo depozeyi, to esis ofte vendita sur la mondala merkato a preci grande sub komuneso garantita preci, od agrokultivisti recevis subvencioni (amontanta a la difero inter la komuneso e mondo preci) por exportar lua produkti exter la komuneso. Ta sistemo esabis kritikita por vendachar agrokultivisti exter Europa, specalato en developanta mondo.

La troproduktado* esabis anke kritikita por kurajiganta cirkumale desfavoroza intensa agrokultiva metodi. Suportanti di CAP dicas ke l'ekonomikala suporto qua donas a agrokultivisti furnizas lu kun pasabla nivelo di vivo-moyeni, en qua esus altrafoye esas ekonomikala viv-kapabla. Quankam, mikra agrokultivisti di EU recevis nur 8% di disponebla subvencioni di CAP.

Depos frua 1990a, CAP havabis subjektita a serii di reformi. Iniciale ta reformi inkluzita l'introdukto di rezervaji ye 1988, ube proporciono di agro esas intence retretita de produkado, lakto quoti (da McSharry reformi ye 1992) e, plu recente, la deskuplo di pekunio agrokultivisti recevis de EU e la quanteso ulo produktis (da Fisher reformi ye 2004). Agrokulturo spensado eskartos de subvenciono pagi ligita a specala produkto, vers direta pagi bazita segun farmo dimensiono. To esas intencita por permisar la merkato koaktar produktado niveli, dum mantenar agrikultala revenuo niveli. Uno di ta reformi necesigis l'aboliso di sukro rejimo di EU, qua ante dividita la sukrala merkato inter membro stati e certa Afrika-Karabeana nacioni kun privilejizita relato kun EU.

Circumajo[redaktar | edit source]

Ye 1957 kande EU esis fundita, havas nula cirkumajala polico, nula cirkumajala burokratismo, e nula cirkumajala yuri. Hodie, EU havas uno di maxim progresiva cirkumajala polici di omna stato en la mondo. La cirkumajala polico di EU havas do developita en remarkinda maniero en la lasta quar yardeki. Sempre plu densa reto di legifuro havas emersita, qua nuna extensas a tota arei di cirkumajala protekto, inkluzanta aero poluto kontrolo; aquo protekto, forjetajo jerado, naturo konservo, e kontrolo di kemiaji, bioteknologio ed altra industriala riski. Instituto por europeana cirkumajala polico aproximas plu 500 instrukti, reguli e decidi, Cirkumajala polico divenas do kerno areo di Europana politiki.

Tala dinamikala developadi esas surprizanta egardanta legala ed institucala kondicioni qua existis en lasta 1950a e 60a. Aganta sen ula legifala autoritato, europeana legifanti initiale augmentis la kapableso di EU efektigar per definanta cirkumajala polico kam komerco problemo. La maxim importanta kauzo por l'introdukto di komuna cirkumajala polico esas la timo ke komercala barilo e konkurencanta distordi en la komuna merkato povas emersar pro la diversa cirkumajala normi, Quankam, dum tempo, EU cirkumajala polico emersita kam formala polico areo, kun lua propra polico agenti, polico principi e proceduri. La legala bazo di EU cirkumajala polico esis nula plu apertite establisita til l'introdukto di singla european akto ye 1987.

Iniciale, EU cirkumajala polico esis pasable aden regardanta. Plu recente. quankam. l'uniono havas demonstrita kreskanta chefeso en globala cirkumajala guvernado. La rolo di EU en sekurigar la ratifiko ed eniro into koakto di Kyoto protokolo opoze ad Usa esas exemplo pri. Ta internacionala dimensiono esas reflektita en la sisesma cirkumajala agado programo di EU, qua agnoskas ke lua strategiala skopi povas nur esar plenigar se serii di decidiganta internacionala cirkumajala konkordi esas ageme suportita e propre realigita amba en EU e mondo nivelo. L'eniro en koakto di Lisboa traktato plusa fortigas la globala cirkumajala chefeso ambicii di EU. La vasta korpo di cirkumajala yuri qua nuna existas havas duktar decidiganta rolo en plubonigar habiteyo e speco protektado en Europa tale kontributar a plubonuro di aerala ed aquala qualeso e forjetajo jerado. Quankam, importanta defii restas, amba atingar existanta EU skopi ed ambicioni e por asentar nova skopi ed agi qua plusa plubonigor la qualeso e cirkumajo di vivo en Europa ed ultre.

Uno di maxim importanta prioresi di EU cirkumajala polico esas kombatar klimato chanjo. En 2007, membro stati interkonsentis ke EU uzur 20% rinovigebla energio en la futuro e ke mustas reduktar karbono-dioxido emisadi en 2020 per adminime 20% komparita kun 1990 niveli. Ta inkludas mezuri ke ye 2020, 10% entote petrolo quanteso uzita per automobili e kamioni eb EU 27 devus operar kun rinovigebla energio tale biokombusteblaji. To esas konsiderata esar uno di maxim ambicioza movado di importanta industriizata regiono por kombatar klimato chanjo.

Edukado e cienco[redaktar | edit source]

Edukado e cienco esas arei ube la rolo di EU esas limitata a suportar nacionala guvernerii. En edukado, la politiko esas precipua developita dum 1980a en programi suportanta kambii e movebleso. La maxim videbla di to esis Erasmus programo, universitato kambio programo qua komencis ye 1987. Dum unesma 20 yari suportis internacionala kambio oportunaji por pluse 1.5 miliono universitatala e kolegiala studenti e divenas simbolo di Europana studenta vivo. Havas nun sama programi por skolo lernanti e docisti, por probo-tempieri en profesionala edukado ed aprentiseso, e per adulta lernanti en dumviva lernanta programo 2007-2013. Ta programi esas designata por kurajigar plu larja konokajo di altra landi e dissemar bona praktiki en edukado e lernanta fieldi inter UE. Tra sua suporto di Bologna proceso UE esas suportanta komparebla standardi e konciliebla gradi tra Europa. Ciencala developo esas faciligata inter kadro programi, l'unesma komencis en 1984. La skopo di EU politiko en ta areo esas koordinar e stimular serchado. La nedependanta Europana serchado konsilantaro atribuas EU pekunii a europeala o nacionala serchado projekti. EU kadro programi traktas en multi arei, per exemplo energio ube ambicionas developar diversa mixuro di rinovigebla energio por cirkumajo e diminutar dependado de importacita fueli.

Demografio[redaktar | edit source]

EU kontenas 16 urbi kun plu uno milion habitanti, la maxim granda esanta London.

Ultre multa larja urbi, EU anke inkludas multa dense populala regioni qua havas ne singla kerno ma havas emersita de la konekto di multa urbi e nun envolvas larja metropolala arei. La maxim populoza esas Rheno-Ruhr, havante preske 11.5 milion habitanti (Köln, Dortmund, Düsseldorf, etc.), Randstad preske 7 milion (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, etc.), Frankfurt-am-Main metropolala regiono preske 5.8 milion (Frankfurt, Wiesbaden, etc.), Flandriana rombo preske 5.5 milion (urbala areo inter amba Antwerp, Bruxel, Leuven e Ghent), Katowice e lua Alta Silesian metropolala areo preske 5.3 milion ed Øresund regiono preske 3.7 milion (København, Dania e Malmö, Suedia).

En 2010 esis 47.3 milion habitanti en EU qui naskis extere lua rezidenta lando. To korespondas a 9.4% di totala EU habitantaro. De to, 31.4 milioni (6.3%) esis naskita exter EU e 16 milion (3.2%) naskesis en altra EU stati. La landi qui havas la maxim granda nombro di personi naskinta exter EU esas Germania (6.4 milion), Francia (5.1 milion), Unionita Rejio (4.7 milion), Hispania (4.1 milion), Italia (3.2 milion), e Nederlando (1.4 milion).

Lingui[redaktar | edit source]

EU havas 24 oficala e laborala lingui: Bulgariana, Kroatiana, Chekiana, Daniana, Nederlandana, Angliana, Estoniana, Finlandana, Franca, Germana, Greka, Hungariana, Itala, Irlanda, Latviana, Lituaniana, Maltana, Polona, Portugalana, Romana, Slovakiana, Sloveniana, Hispana, e Sueda. Importanta dokumenti, tale legifuri, tradukesas en omna oficala lingui. Europana parlamento furnizas tradukuro en omna lingui por dokumenti e lua kompleta sesioni. Kataluniana, Galisiana, Baska, Skota Gaelika e Walsana esas neoficala lingui di EU ma havas mioficala standi en qua l'oficala tradukuri di la kontrati facesas en ta lingui, e civitani di EU havas la yuri korespondar kun l'institucuri uzanta lo.

La membro stati asumas responso pri linguala polico, ma EU institucuri incitas lernanto di altra lingui. Angla esas la maxim parolata linguo en EU, ezanta parolata da 51% di EU populo kande kontado amba indijena e neindijena parolanti. Germana esas la maxim larja parolanta matrala linguo. Multe oficala lingui di EU apartenas a Indo-Europana linguaro, ecepte Estona, Finlanda, e Hungara, qua apartenas a Uralika lingua familio, e Maltana, qua esas Afroaziala linguo. Multe EU oficala lingui esas skribita en latina alfabeto ecepte Bulgara, skribita en kirila, e grekia, skribita en grekia alfabeto.

Ultre la 24 oficala lingui, esas proxim 150 regionala e minoritata lingui, parolata per plu 50 miliono habitanti. Di to, nur Hispana regionala lingui (Katalana, Galiciana, e Baska), Skota Gaelika, e Walsana povas esar uzita da civitani kun la precipua Europan institucuri. Quankam EU programi povas suportar regionala e minoritato lingui, la protektado di linguala yuri esas questiono por l'individuala membro stati. Europana charto por regionala e minoritato lingui ratifikita da multe EU stati furnizas generala guidolinei ke stati povas sequar por protektar lua linguala heredo. Europana dio di lingui kunsidas yearala ye 26 di septembro ed intencas stimular linguala lernado tra Europa.

Religio[redaktar | edit source]

EU esas sekulara korpo sen formala konekto a ula religio. L'artiklo 17 di traktato pri funciono di Europana Uniono agnoskas la "statuto sub nacionala yuro di eklezii e religiala asociuri" tale ke di "filozofiala e nekonfesionala organizuri".

L'introdukto di traktato pri Europana Uniono mencionas la "kulturala, religiala e humanista patrimonio di Europa". Diskutado sur l'esbosuro texti di Europana konstitucuro e posa traktato di Lisboa inkludas propozicioni por mencionar kristaneso o deo od amba, en l'introdukto di la texto, ma l'ideo afrontis opozo ed esis abandonita.

Kristani en EU esas dividita inter sequanti di katolikismo, multa protestanta konfesioni, ed orientala ortodoxa eklezio. Altra mondala religii esas anke reprezentata en EU habitantari. De 2009, EU havas aproximita 13 milioni mohamedani, ed aproximita 1 miliono Judi.

Segun nova sondi pri religiozeso en EU ye 2012 per Eurobarometer kristaneso esas la maxim larja religio en EU, katoliki esas la maxim larja kristana grupo en EU, kontas 48% civitani, quankam protestanti esas 12%, ed eastala ortodoxi esas 8%, ed altra kristani konto 4% EU populo.

Eurobarometer sondi di Eurostat indikas ye 2005 ke 52% di EU civitani kreis en deo, 27% en "kelka sorto di spirito o vivanta forco", e 18% havas nula formo di kredo. Multa landi subisis falianta eklezio asistado e membreso en recenta yari. La landi ube la min poka populo indikas religiala kredo esis Estonia (16%) e Chekia (19%). La maxim religioza landi esis Malta (95%; precipua katolika), e Chipro e Romania amba kun proxim 90%. Tra EU, kreo esis plu alta inter mulieri, kreskas kun evo, to kun religioza edukado, to qua quitas skolo ye 15 kun bazala docado, e to "plasizo ipsa en rekto di politikala rango (57%)."

Sanesoflego[redaktar | edit source]

Europana Saneso Asekuro Karto.
(Franciana versiono portrita)

Quankam EU havas ne chefa autoritato en la feldo di sanesoflego. Artiklo 35 di Charto di Fundamentala Yuri di Europana Uniono afirmas ke "alta nivelo di homala sano protekto mustis certigar en la defino ed la laboro di omna uniono polici ed agesi." Omna la membro stati havas sive publike komanditita e regulita universala sanesoflego o provizita universala sanesoflego. Europana generala konsilantaro di komiso por sano e konsumanti deziras aliniar nacionala yuri protekto di sano di populo, sur yuri di konsumanti.

Sanesoflego en EU esas provizita tra larja rango di diversa sistemi operanta a la nacionala nivelo. La sistemi esas chefa publika fondita tra taxado (universala sanesoflego). Privata fundo por sanesoflego povas reprezentar personala kontributi vers atingar la neimpostato rimborsita parto di sanesoflego o povas reflektar totale privata (nesubsidiita) sanesoflego sive pagita de propra posho od asumita da kelka formo di personala od employisto fundita asekuro.

Tota EU e multa altra Europana landi oferas lua civitani gratuita Europana Saneso Asekuro Karto qua, en reciproka bazo, providas asekuro por urjanteso kuraco asekuro kande vizitanta altra participanta Europana landi. Instrukto pri trafrontierala sanesoflego aspirantas promotar kooperado en sanesoflego inter membro stati e faciliganta aceso a sekura ed alta qualeso trafrontierala por Europana maladi.

Kulturo e deporto[redaktar | edit source]

Kulturala kooperado inter membro stati esabis koncerno di EU depos lua inkluzo kam komuneso kompetenteso en Maastrich-kontrato. Agado facita en la kultural areo da EU inkludas Kulturo 2000 7-yari programo, Europana kultura monato, MEDIA programo, orkestri tale EU yuna orkestri ed Europana kapitalo di kulturo programo - ube uno o multo urbi esas selektita por uno yaro por helpar la kultura developado di ta urbo. Sporto esas precipua la responso di individuala membro stati od altra internacionala organizuri prefere ke to di EU. Quankam, esas kelka EU polici qua havas kontakto sur sporto, tale ke la libera movado di labori qua esas a la kerno di Bosman decido, qua interdiktas nacionala futbalo federuri de impozar quoti sur exterlanda futbalisti kun Europana civitaneso. Lisboa-traktato oportas ula apliko di ekonomika reguli egardas la specala naturo di sporto e lua strukturi bazita sur voluntala ageso. Ta sequenta preseso grupo per guvernala organizuri tale internacionala olimpala komitato e FIFA, pro objecioni pri l'apliki di libera marketo principi a sporto qua duktas augmentanta brecho inter richa e povra klubi. EU ya furnisas pekunio por Israela, Jordana, Irlanda e Britaniana futbala karosi, kom parto di Futbalo 4 Pacala projekto.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Europäische Union (Germaniana)
    Европейски съюз (Bulgariana)
    Evropská unie (Chekiana)
    Den Europæiske Union (Daniana)
    Európska únia (Slovakiana)
    Evropska unija (Sloveniana)
    Euroopa Liit (Estonio)
    Unión Europea (Hispaniana)
    Euroopan unioni (Finlandana)
    Union européenne (Franciana)
    Ευρωπαϊκή Ένωση (Grekiana)
    Európai Unió (Hungariana)
    European Union (Angliana)
    An tAontas Eorpach (Irlandana)
    Unione Europea (Italiana)
    Eiropas Savienība (Latviana)
    Europos Sąjunga (Lituano)
    L-Unjoni Ewropea (Maltana)
    Europese Unie (Neerlandés)
    Unia Europejska (Poloniana)
    União Europeia (Portugalana)
    Uniunea Europeană (Rumaniana)
    Europeiska unionen (Suediana)
  2. Germany seeks to enshrine EU flag (in Angla). URL vidita ye 9 di mayo 2009.
  3. Final Act (in Angla). URL vidita ye 1 di januaro 2013.
  4. La Bandera Europea (Portal de la Unión Europea). URL vidita ye 29-6-2009.
  5. Portal de la Unión Europea. URL vidita ye 3-1-2009.
  6. Portal del Consejo de Europa (in Angla).
  7. Portal de la Unión Europea. URL vidita ye 3 di januaro 2009.
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
Listo di Nobel-laureati pri paco

1901: Dunant, Passy 02: Ducommun, Gobat 03: Cremer 04: IDI 05: Suttner 06: Roosevelt 07: MonetaRenault 08: ArnoldsonBajer 09: BeernaertEstournelles de Constant 10: IPB 11: AsserFried 12: Root 13: La Fontaine 17: IKRK 19: Wilson 20: Bourgeois 21: BrantingLange 22: Nansen 25: ChamberlainDawes 26: Briand &Stresemann 27: BuissonQuidde 29: Kellogg 30: Söderblom 31: AddamsButler 33: Angell 34: Henderson 35: Ossietzky 36: Lamas 37: Cecil 38: Nansen Office 44: IKRK 45: Hull 46: BalchMott 47: QPSW, AFSC 49: Boyd Orr 50: Bunche 51: Jouhaux 52: Schweitzer 53: Marshall 54: UNHCR 57: Pearson 58: Pire 59: Noel-Baker 60: Lutuli 61: Hammarskjöld 62: Pauling 63: Reda Kruco 64: King 65: UNICEF 68: Cassin 69: ILO 70: Borlaug 71: Brandt 73: KissingerLe 74: MacBrideSato 75: Saharov 76: B.WilliamsCorrigan 77: IA 78: SadatBegin 79: Matro Teresa 80: Esquivel 81: UNHCR 82: MyrdalGarcía Robles 83: Wałęsa 84: Tutu 85: IPPNW 86: Wiesel 87: Arias 88: Paco-korpi 89: Dalai Lamao 90: Gorbachov 91: Suu Kyi 92: Menchú 93: Mandelade Klerk 94: ArafatPeresRabin 95: Pugwash KonferoRotblat 96: BeloRamos-Horta 97: ICBLJ.Williams 98: HumeTrimble 99: MSF 2000: Dae-jung 01: UNAnnan 02: Carter 03: Ebadi 04: Maathai 05: IAEAElBaradei 06: YunusBanko Grameen 07: Al Gore 08: Ahtisaari 09: Obama 10: Liu 11: SirleafGboweeKarman 12: Europana Uniono 13: Organizuro por la Interdikto di Kemial Armi

Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo