Greka-Romana mondo

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Templo di olimpiala Zeus en Athina, konstrukto komencis da Athinala tirani dum 6ma yarcento aK e kompletigita da Romna impero Hadriano dum 2ma yarcento.

Greka-Romana mondo, Greka-Romana kulturo, o la termino Greka-Romana kande uzata kom adjektivo, kom komprenanta da moderna skolanti ed autori, referas ad ta geografiala regioni e landi qua kulturale (e tale historiale) esas direte, longa termo, ed intime* influita da la linguo, kulturo, guvernerio e religio di antiqua Grekia e romana. En exakta termini l'areo referas ad "Mediteranea mondo", l'extensala exensaji di teritorio centrigita sur Mediteranea e Nigra baseni, "balnobaseno e termo" di Grekiani e Romani, c.e. uno ube la kulturala percepti, idei e sentemesi di ta populi esis dominacanta.

Tale mencionita, la termino Grekia-Romana mondo deskriptas ta regioni qua esis por multa generacioni submisita ad la guvernerio di Grekiani e pos Romani e tale aceptita o fine esis koaktita adherar li kam sua mastri e docisti. Ta proceso esis helpita da aparante universala adoptado di Greka kam la linguo di intelektala kulturo ed adminime estala komerco, e di Latina kam la linguo por publika jerado e legala interceso, specale en Westo (de la perspektivo di Mediteraneo). Quankam ta lingui nulatempe divenas l'indijena idiomi di rurani (la granda majoritato di populo), to esis la lingui di urbani e kosmopolita eliti, ed maxim adminime (vidas lingua franca), se nur kam koruptita o multasorta dialekti a to qua vivis en la larja teritorii e populi extere di Macedoniana kolonieti e Romana kolonii. Certe, tota eminenta e famoza viri, irge qua lua etniala origini, parolis e skribis Greka e Latina.

Tale, Romana yuristo ed imperiala kancelero Ulpianus esis Feniciana, Grekia-Egiptiana matematikisto e geografo Ptolomeo esis Romana civitano e famoza pos-Konstantiniana pensanti John Chrysostom ed Augustinus esis pura Siriana e Berbera rispektive. Historiisto Josefus Flavius esis juda ma anke parolis en Greka ed esis Romana civitano.

Propra dicar, la termino "Grekia-Romana mondo" signifikas la tota rejio de Atlas montaro til Kaukazia, de maxim nordala Britania til Hejaz, de Atlantika litoro di Iberia til alta Tigris rivero e de la punto ube Rheno eniras Nordala maro til nordala Sudan. Negra maro baseno, partikulare famoza landi di Dacia o Romania, Taurika Chersonesus o Krimea, e la Kaukaziala rejii qua superpazas amba Negra e Kaspiana mari esas reputita komprenar ta defino anke. Kam la rejii di west-Azia sucedante faliis avan la segun dicajo nerezistebla armei di Roma, e pose esis gradoze enkorpigita en l'universala imperio di Cesari, la difusado di grekia politikala e sociala kulturo e Romana "yuro e libereso" transformita ta arei en parti di Grekia-Romana mondo.

Grekia-Romana kulturo[redaktar | edit source]

Culture of Antiquity.png

En la skoli di arto, filozofio e retoriko, la fondado di edukado esis transmisita omnaparte la landi di grekia e romana regno. En lua edukita klaso, kovranta tota di grekia-romana ero, l'atesto di literala prunti ed influi esas nerezistebla pruvo di mantelo di reciproka konocajo. Per exemplo, multa centa papiro volumi trovis en romana villa en Herkulaneum esas en Greka. De la vivi di Cicero e Julius Cezaro, esas konocita kam Romani frequentis la skoli en Grekia. L'instaluro amba en Greka e Latina di monumentala eulogio di Augustus, Res Gestae, esas pruvo di oficala agnosko di duala vehili di komuna kulturo. La familieso di figuri quale romana legendo e historio en "paralela linei" kompozita da Plutarch esas uno exemplo di extenseso di qua "universala historio" esas lor sinonima kun la plenigi di famoza Latini e Heleni. Maxim multa edukata Romani esis probabla bilingua en Greka e Latina.

Arkitekturo[redaktar | edit source]

Grekia-Romana arkitekturo esas arkitekturo di romana mondo qua sequis la pricipi e stilo establisita da antiqua Grekia. La maxim reprezentiva edifiko di ta ero esis templo. La precipua tri stili di kolona desegno uzita en templi dum klasika Grekia esis doriko, ioniko e korento, Exempli di dorika arkitekturo esas la Parteno e Templo di Hefastus en Athina, quankam Erechtheum*, qua esas lokizita apud la Parteno esas ionika. Ionika Grekia-Romana arkitekturo tendencas esar plu dekoriva kam formala dorika stili.

Politiko[redaktar | edit source]

Romani facas posibla por individui de submisito populi por aquirar romana civitaneso, e kelkafoye konferus civitaneso sub tota komunesi; tale, "Romana" divenas sempre min etniko e sempre plu politika indiko.

Depos 211, kun edikto di Caracala* konocita kam "Constitutio Antoniniana", omna libera lojanti di imperio divenas civitani. Kam rezulto, mem pos la falo di urbo di Roma, la populo di qua restis di imperio (referita pri per multa historiisti kam Bizantina imperio) kontinuis nomar ipsa Romani, mem quankam Greka divenas la precipua linguo di imperio.