Haiti

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
République d'Haïti
Repiblik Ayiti
Flag of Haiti.svg Coat of arms of Haiti.svg
Flago di Haiti Blazono di Haiti
Mapo di Haiti
Chefurbo: Port-au-Prince
·Habitanti: 704.776 (2003)
Precipua urbo: Port-au-Prince
Oficala linguo: Franciana, Haitiana kreolo
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Michel Martelly
·Chefministro: Laurent Lamothe
Surfaco: (140ma granda)
·Totala: 27.750 km²
·% aquo: 0,7
Habitanti: (82ma granda)
·Totala: 9,719,932[1] (2011)
·Lojanto-denseso: 350,27 hab./km²
Nacionala himno: La Dessalinienne
Pekunio: Gourde
Reto-kodo: .ht
Precipua religio: kristanismo95,8%

Haiti esas lando qua jacas en westa bordo di Hispaniola insulo, en Karibeano. Ol havas frontiero kun Dominikana Republiko, en esto.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Haiti.

L'insulo di Hispaniola ube jacas Haiti e Dominikana Republiko habitesis da Taíno indijeni, de Arawak raso. Cristoforo Colombo landis en Môle-Saint-Nicolas en 5 di decembro 1492 e reivindikis l'insulo por Hispania. Pos 19 dii il livis 39 membri de Santa María nav-trupo en l'insulo. La nav-trupo fondis urbeto nomizita "La Navidad", destruktita la sequanta yaro.

Hispaniani serchis oro en Hispaniola, explorita precipue da lokala indijeni. Kande l'indijeni ne aceptis explorar oro, li esis mortigita o vendita kom sklavi. Europani trovis infektiva maladesi a l'insulo. L'unesma erupto di variolo en Hispaniola okuris en 1507. En 1512-1513 legi interdiktis la uzajo di indijeni kom sklavi, ma Taínos esis preske extingita. En 1517 rejulo Carlos 1ma permisis l'importacajo di nigra sklavi.

En 1625 Franciani establisis su en l'insulo di Tortuga. Li transvivis kom pirati ke atakis Hispaniana navi, e nomezis lua kolonio "Saint Domingue". En 1670 li establisis su en Hispaniola. Lia unesma kolonio en l'insulo recevis la nomo di Cap François, nune Cap-Haïtien.

Haiti divenis nedependanta en 1804 de Francia, pos revolto di sklavi. Historiisti kalkulas ke la rebeleso rezultis en morto di 100,000 sklavi e 24,000 til 40,000 blanka kolonigisti[2]. Jean-Jacques Dessalines esis l'unesma chefo di stato. Autokrata, il transformis su en imperiestro til esar asasinita en 1806.

La revoluciono provokis ekiro di blanka kolonigisti kun kelka sklavi e mestici. En 1809 cirkum 10,000 refujinti arivis de Kuba, ube li unesma fixigis su, por vivar en New Orleans. Li helpis mantenar Franciana linguo en ta urbo por kelka yardeki.

En 1815 Simón Bolívar recevis helpo de Haiti por kombatar Hispaniana koloniala trupi. En 1817 prezidanto Alexandre Pétion furnisis soldati, armi e financala suporto por helpar la liberigo di Vice-Rejio di Nova Granada.

En 1818 Jean Pierre Boyer asumis kom prezidanto e komencis riunigar lando en 1821. Kande Santo Domingo deklaris nedependo de Hispania, li sendis trupi por kontrolar la regiono e sucesis en unigar tota insulo[3]. Dum lia guvernerio, li stimulis Usana ex-sklavi enmigrar a Haiti. Komence ye septembro 1824, cirkum 6,000 ex-sklavi migris a lando, ma pro lokala povreso ed altra desfacilesi, multra retroiris vers Usa.

En 1825 Franca rejulo Charles 10ma di Francia sendis 14 navi kun soldati por rikonquestar l'insulo. Sub preso, prezidanto Boyer signatis pakto ke agnoskis nedependo po la pago di 150 milioni di franki (resorbita a 90 milioni en 1838) kom indemno por la perdajo di posedaji kun la nedependo.

Boyer guvernis lando til 1843 kande esis renversita da stato-stroko pos perdar suporto di lokal elito. Charles Rivière-Hérard asumis, ma en 1844 li anke esis renversita, e komencis periodo di nestabileso. Lokal eliti e richa enmigranta komercisti (Germaniani, Usani, Franciani, Britaniani) disputis lokal autoritato. En 1912 Siriani partoprenis en konspiro en ke prezidantala palaco esis atakita e destruktita. En plu kam un foyo, Franca, Usana, Germana e Britaniana forci reklamacis granda quanto di valuti de Centrala banko di Haiti. En 1915 Usa okupis lando e sejornis ibe til 1934. Li establisis frontiero inter la du landi kun okupo di kontestata teritorii. Kande Rafael Leónidas Trujillo asumis povo en Dominikana Republiko, li imperis ke Dominikan armeo mortigis Haitiani ke vivis en Dominikana flanko.

En septembro 1957 François Duvalier, konocata kom Papa Doc, esis elektita prezidanto. Li balde transformis su en diktatoro e guvernis kun suporto di sekreta polico, konocata kom Tontons Macoutes ("fantomachi"). Li guvernis despotale til lia morto en 1971 kande lia filiulo Jean-Claude Duvalier, konocata kom Baby Doc o Bébé Doc, asumis povo e guvernis despotale til exilar su en Francia pos intensa populala protesti. Kun lia fugo, Henri Namphy asumis povo.

En la 12ma di januaro 2010 ye 4:53 kloko ter-tremo kun forteso 7.0 che la Richter-skalo frapis lando. Ol esis la maxim forta ter-tremo en 200 yari di Haitiana historio. Cirkum 316,000 personi mortis e 1.6 milion perdis lua domi, quankam posa raporti konsideris ta nombro exajerema e kalkulis inter 46,000 e 85,000 la totalo di morti.

Politiko[redaktar | edit source]

Michel Martelly, nuna prezidanto di Haiti.

Haiti esas mi-prezidantala republiko qua permisas multa partisi. La prezidanto esas la chefo di stato di lando, ed elektesas dal populo por 5 yari, sen posibleso di rielekto. La chefo di guvernerio esas la chefministro, indikita da la prezidanto. Nune esas Laurent Lamothe.

La parlamento havas du chambri: la chambro di deputati havas 99 membri, e la senato 30. Nuna konstituco adoptesis en 29 di marto 1987.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Haiti kun lua precipua urbi.

Haiti okupas 1/3 di Hispaniola insulo. Ol havas 1,171 km di litoro e 360 km di frontieri kun Dominikana Republiko. La maxim alta monto di lando esas Pic la Selle, kun 2,680 metri di altitudo. Lando ne havas navigebla fluvii.

Preske 98% di lua originala foresti esas destruktita. Ta destruktado havis kom konsequo erodo di suli ed inundadi, kom la granda inundado en 17 di septembro 2004 en ke 3,000 personi perisis.

Klimato di lando esas tropikala kun du pluvoza sezoni: de aprilo til junio, e de oktobro til novembro.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Haiti.

Haiti esas la maxim povra stato en westala misfero. Segun Unionita Nacioni ol jacas en pozeso 145 en IHD inter 177 stati.

Demografio[redaktar | edit source]

Quankam la lojanto-denseso di Haiti esas 350 habitanti per km² la habitantaro koncentresas en urbala regioni, en la litoro ed en vali. Segun kalkuli de Unionita Nacioni lando havis 9.8 milion habitanti en 2008, e la duimo evas min kam 20 yari.

Lando havas du oficala lingui: Franciana, parolata da kulta Haitiani, e la Kreolo di Haiti, qua recente havis lua gramatiko konformigita.

  • Expektebla vivo-duro:
viri: 49 yari,
mulieri: 50 yari.
  • Nur 41 % del populo povas lektar.

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Port-au-Prince. Altra importanta urbi esas Carrefour e Delmas.

Kulturo[redaktar | edit source]

Haitiana kulturo mixuras Franca, Afrikana ed indijena (Taíno) influi. Compas o Kompa esas komplexa muziko kun Franca ed Afrikana elementi. Un di la maxim konocata kantisti di Haiti esas Wyclef Jean.

Referi[redaktar | edit source]

  1. CIA The World Factbook: Haiti por julio 2011
  2. Blackpast.com Haitian Revolution (1791-1804)
  3. Dominican Republic - History of the Dominican Republic Encyclopaedia Britannica
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


Extera ligili[redaktar | edit source]


Stati e teritorii en Karibeano
Antigua e Barbuda | Bahama | Barbados | Dominika | Dominikana Republiko | Grenada | Haiti | Jamaika | Kuba | Santa Kitts e Nevis | Santa Lucia | Santa Vincent e Grenadini | Trinidad e Tobago
Dependanta teritorii: Anguila | Aruba | Virgin-Insuli Britana | Guadelupa | Kaiman-Insuli | Kuracao | Martinik | Montserrat | Navassa | Porto-Riko | Sant Maarten | Turks e Kaikos-Insuli | Virgin-Insuli Usana
Anciena Nederlandan Antili, nune parto di Nederlando: Bonaire | Saba | Sint Eustatius