Historio di Haiti

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Taino piktogramo de 1510 montras l'arivo di Hispani en Hispaniola.

L'insulo di Hispaniola ube jacas Haiti e Dominikana Republiko habitesis da Taíno indijeni, de Arawak raso. Li nomesis l'insulo Ayti o Quisqueya (Kiskeya). Cristoforo Colombo landis en Môle-Saint-Nicolas en 5 di decembro 1492 e revendikis l'insulo por Hispania. Pos 19 dii ilu livis 39 membri de Santa María nav-trupo en l'insulo. La nav-trupo fondis urbeto nomizita "La Navidad", destruktita la sequanta yaro.

Hispaniani serchis oro en Hispaniola, explorita precipue da lokala indijeni. Kande l'indijeni ne aceptis explorar oro, li mortigesis o vendesis kom sklavi. Europani trovis infektiva maladesi a l'insulo. L'unesma erupto di variolo en Hispaniola okuris en 1507. En 1512-1513 legi interdiktis la uzajo di indijeni kom sklavi, ma Taínos esis preske extingita. En 1517 rejulo Carlos 1ma permisis l'importacajo di nigra sklavi.

En 1625 Franciani establisis su en l'insulo di Tortuga. Li transvivis kom pirati ke atakis Hispaniana navi, e nomezis lua kolonio "Saint Domingue". En 1670 li establisis su en Hispaniola. Lia unesma kolonio en l'insulo recevis la nomo di Cap François, nune Cap-Haïtien.

Inspirita da Franca Revoluciono de 1789 libera mestici e sklavi komencis revendikar libereso e civila yuri. Un rebeliono komencis en Saint-Domingue (nune Haiti) en 1791. En atempto por kontrolar la rebeliono, en 1792 Francia deklaris la fino di sklaveso en la kolonio. Komence Usa donis kelka helpo a la plantacisti por kontrolar la rebeliono, ma balde ol decidis suportar la revoltinti, kun skopo di diminutar Franca influo en Karibeano.

Flago di Haiti.

Haiti divenis nedependanta en 1804 de Francia, pos revolto di sklavi. Historiisti kalkulas ke la rebeleso rezultis en morto di 100,000 sklavi e 24,000 til 40,000 blanka kolonigisti[1]. Jean-Jacques Dessalines esis l'unesma chefo di stato. Autokrata, il transformis su en imperiestro til esar asasinita en 1806.

La revoluciono provokis ekiro di blanka kolonigisti kun kelka sklavi e mestici. En 1809 cirkum 10,000 refujinti arivis de Kuba, ube li unesma fixigis su, por vivar en New Orleans. Li helpis mantenar Franciana linguo en ta urbo por kelka yardeki.

En 1815 Simón Bolívar recevis helpo de Haiti por kombatar Hispaniana koloniala trupi. En 1817 prezidanto Alexandre Pétion furnisis soldati, armi e financala suporto por helpar la liberigo di Vice-Rejio di Nova Granada.

En 1818 Jean Pierre Boyer asumis kom prezidanto e komencis riunigar lando en 1821. Kande Santo Domingo deklaris nedependo de Hispania, li sendis trupi por kontrolar la regiono e sucesis en unigar tota insulo[2]. Dum lia guvernerio, li stimulis Usana ex-sklavi enmigrar a Haiti. Komence ye septembro 1824, cirkum 6,000 ex-sklavi migris a lando, ma pro lokala povreso ed altra desfacilesi, multra retroiris vers Usa.

En 1825 Franca rejulo Charles 10ma di Francia sendis 14 navi kun soldati por rikonquestar l'insulo. Sub preso, prezidanto Boyer signatis pakto ke agnoskis nedependo po la pago di 150 milioni di franki (resorbita a 90 milioni en 1838) kom indemno por la perdajo di posedaji kun la nedependo.

Boyer guvernis lando til 1843 kande esis renversita da stato-stroko pos perdar suporto di lokal elito. Charles Rivière-Hérard asumis, ma en 1844 li anke esis renversita, e komencis periodo di nestabileso. Lokal eliti e richa enmigranta komercisti (Germaniani, Usani, Franciani, Britaniani) disputis lokal autoritato. En 1912 Siriani partoprenis en konspiro en ke prezidantala palaco esis atakita e destruktita. En plu kam un foyo, Franca, Usana, Germana e Britaniana forci reklamacis granda quanto di valuti de Centrala banko di Haiti.

Usana trupi en Haiti, 1921.

En 1915 Usa okupis lando e sejornis ibe til 1934. Li establisis frontiero inter la du landi kun okupo di kontestata teritorii. Kande Rafael Leónidas Trujillo asumis povo en Dominikana Republiko, li imperis ke Dominikan armeo mortigis Haitiani ke vivis en Dominikana flanko.

François Duvalier, Papa Doc.

En septembro 1957 François Duvalier, konocata kom Papa Doc elektesis prezidanto. Ilu balde transformis su en diktatoro e guvernis kun suporto di sekreta polico, konocata kom Tontons Macoutes ("fantomachi"). Ilu guvernis despotale til lia morto en 1971 kande lia filiulo Jean-Claude Duvalier, konocata kom Baby Doc o Bébé Doc, asumis povo e guvernis despotale til januaro 1986, kande pos intensa populala protesti ilu obligesis ad exilar su en Francia. Kun lia fugo, Henri Namphy asumis povo. L'elekti qui okuros en novembro 1986 abortesis, pos l'asasino di multa civiteni en Port-au-Prince da Tontons Macoutes.

Fraudoza elekti okuris, ma l'elektita prezidanto Leslie Manigat esis renversita da stato-stroko en 1988. Generalo Prosper Avril asumis la guverno til marto 1990.

En decembro 1990 Jean-Bertrand Aristide, ex-katolika sacerdoto, ganis prezidantala elekto, ma la sequanta yaro en septembro il esis renversita de povo da stato-stroko. En 1994 Usa negociis la restituco di povo por Aristide. En oktobro 1994 Aristide rikomencis lia mandato. En 1995 René Préval elektesis prezidanto. Aristide abandonis povo en februaro 1996.

En novembro 2000 Aristide nove disputis la prezidanteso e ganis, kun plu kam 90% de voti. L'opozanteso boikotis l'elekto. La sequanta yaro kreskis la violenti kontre homala yuri. Suportinti di Aristide atakis l'opozanti. En 2004 komencis revolto en la nordo di lando, qua pose atingis la chef-urbo, e Aristide koaktesis ad exilar su. Boniface Alexandre asumis povo provizore, ed en februaro 2006 René Préval elektesis. Unionita Nacioni sendis trupi por stabiligar la situeso.

En 2004 tropikala tempesto Jeanne skrapis nordala litoro di Haiti e rezultis 3,006 morti, specale en Gonaïves. En 2008 altra tropikala tempesti e uragani - tropikala tempesto Fay, uragani Gustav, Hanna ed Ike - produktis intensa pluvi e rezultis 331 morti e plu kam 800,000 indijanti.

En la 12ma di januaro 2010 ye 4:53 kloko un ter-tremo kun forteso 7.0 che la Richter-skalo frapis lando. Ol esis la maxim forta ter-tremo en 200 yari di Haitiana historio. Cirkum 316,000 personi mortis e 1.6 milion perdis lua domi, quankam posa raporti konsideris ta nombro exajerema e kalkulis inter 46,000 e 85,000 la totalo di morti.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Blackpast.com Haitian Revolution (1791-1804)
  2. Dominican Republic - History of the Dominican Republic Encyclopaedia Britannica