Historio di Kuba

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Taíno (Arawak) muliero.

Ante l'arivo di Cristoforo Colombo en Kuba ye la 28ma di oktobro 1492, l'insulo habitesis da Ciboney e Taíno indijeni (anke nomizita Arawak indijeni). Colombo nomesis l'insulo Isla Juana, en homajo a Juan, Princo di Asturia, filiulo di Isabel 1ma di Kastilia e Fernando 2ma di Aragon. Hispaniani kompletigis kartografio dil insulo en 1511 e komencis koloniigo sam yaro.

Kuba sejornis Hispaniana posedeso dum 400 yari, e la bazo di lua ekonomio esis la produktado ed exportacajo di sukrokano, kafeo e tabako por Europa e pos por Nord-Amerika. Dum la 1820a yari kande l'anciena kolonii di Hispania en Amerika ja esis nedependanta, Kuba restis loyala. Hispania donis a Kuba la titulo La Siempre Fidelisima Isla.

Carlos Manuel de Céspedes, konsiderata "patro di la patrio" en Kuba.

En 1868 okuris revolto favorebla a la nedependo, komandita da Carlos Manuel de Céspedes. Pos, okuris 10-yara milito kontre Hispania, qua finis kun pakto en qua Hispania promisis granda autonomeso por l'insulo. En 1892 José Martí, exiliita en Usa, fondis partiso qua defendis nedependo. Martí arivis en Kuba ye la 11ma di aprilo 1895 ed atemptis deklarar nedependo, ma mortigesis en kombato ye la 19ma di mayo sam yaro.

Flago di Kuba.

De 1898 de 25 di aprilo til 12 di agosto 1898 okuris Hispana-Usana milito, qua komencis pos un explozo en Usana navo Maine, konsiderita da Usana guvernerio kom Hispanian atako kontra la navo. Pos la milito, Hispania perdis Filipini, Guam, Porto-Riko e Kuba por Usa. L'insulo divenis Usana protektorato. Ye la 20ma di mayo 1902 l'insulo divenis nedependanta, kom republiko. Tamen, sub l'unesma Kubana konstituco Usa havis yuro por intervenar en Kuban aferi. Usa anke recevis la yuro por instalar militarala garnizono en la bayo di Guantánamo. Tomás Estrada Palma esis l'unesma prezidanto di lando.

Palma rielektesis en 1906 kun granda opozeso. On okuris denunci di fraudi e revolto kontre lia guvernerio. Konseque Usa intervenis en Kubana guvernerio e nomezis Charles Edward Magoon kom guberniestro dum 3 yari. En 1908 okuris nova elekto, e José Miguel Gómez asumis povo la sequanta yaro. Konstitucala guverni kontinuis til 1930 kande Gerardo Machado y Morales suspensis la konstituco. Un generala striko e revolti di laboristi forcis la renunco di Machado y Morales en agosto 1933, substitucida da Carlos Manuel de Céspedes y Quesada.

En 1933 sergento Fulgencio Batista komandis revolto qua renversis Céspedes y Quesada de povo en septembro 1933. Ramon Grau San Martin nominezis provizora prezidanto. Grau renoncis en 1934, e komencis la 25-yara dominacajo di Batista en Kubana politiko.

Nova konstituco adoptesis en 1940. Ta yaro Batista elektesis kom prezidanto. En 1952 pos perdar elekto, komandis stato-stroko. Ilu proskriptis Komunista partiso sam yaro. En novembro 1956 Fidel Castro ed altra 82 revolucioneri arivis en Kuba de exilo en la yakto Granma, kun la skopo di renversar la rejimo di Batista. En 1958 la rebeli abandonis lia refujeyo en Sierra Maestra e lansis populala revolto.

En la 1ma di januaro 1959, Castro komandis la vinko di Kubana Revoluciono, kontre Batista, qua abandonis Kuba por exilar su en Portugal. Castro komencis promulgar dekreti qui abolisis privata proprieto ed adoptis landala reformo. Ta dekreti afektis l'interesti di Usana entraprezi e di granda proprieteri, qua komencis fugar vers Miami.

En 7 di novembro 1960 Che Guevara voyajis a Sovietia, Chekoslovakia, Est-Germania, Nord-Korea e Populala Republiko di Chinia. Sovietia e Chinia promisis komprar kubana produktado di sukro. Kom respondo, ye 3 di januaro 1961 Usana prezidanto Dwight Eisenhower ruptis diplomacala relati kun Kuba. En 15 di aprilo 1961 Usan avioni atakis kubana teritorio. La sequanta dio, Fidel Castro deklaris Kuba socialista lando.

En 17 di aprilo 1961 Kuban exiliiti, kun la helpo di CIA, atemptis invadar Kuba, ma faliis 72 hori pose. Cirkum 100 invaderi mortis, e 1,200 kaptesis. Sequanta yaro, en junio, Sovietia komencis instalar atomala lans-armi en kubana teritorio. Ta provokis diplomacala krizo kun Usa, ed ye 20 di novembro 1962 SU removis lua lans-armi de Kuba.

Dum la 1970a yari Castro sendis mili di Kubana soldati por luktar en Afrika, en helpo a rejimi o grupi favorebla a Sovietia, specale MPLA en Angola e Mengistu Haile Mariam en Etiopia. En 1975 l'Organizuro di Amerikana Stati suspensis lua sancioni kontre Kuba kun aprobo di 16 stati inkluzite Usa, quankam Usa kontinus mantenar sua propra sancioni.