Historio di liberalismo

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Gramatikala revizo bezonata

La historio di liberalismo extensas per la plu parto de la lasta quar yarcenti, de l'Angla revoluciono e kontinuis pos la fino dil Kolda milito. Liberalismo komencis kom generala politiko e politikala esforco respondinta la religiala militi establisita en Europa dum la 16ma e 17ma yarcenti, quankam la historiala kontexto di l'acendentaro dil liberalismo ekiras de la Mez-epoko. L'intelektala fundamenti dil liberalismo esis establesita da John Lock, kun lo ke donacis multa impulso al Klerismo, ke kontestis l'antiqua tradicioni dil socii e dil governuri, en la 17a yarcento. Ca nova tendenci unigis fine en potenta revolucionala movadi qui renversis arkaika rejimi en omna mondo, specale en Europa, Nord-Amerika e Sud-Amerika.

Preludo[redaktar | edit source]

Pos yarcenti di dominado, la Romana Imperio en la yaro 476 dividesis. Orientala parto di Romana mondo konvertis en Bizantina Imperio e l'ocidentala parto ruptis en reji qua riprezentas umbro di l'antiqua Roman aglo. Quankam malgre ta granda geopolitikala chanji, konstanto restis por donar a Europa certa sento di uneso e stableso: kristanismo. Origine insultata kam marginala sekto, kristani esis persekutita dum yarcenti pos la morto di Jesuo, ma balde expanzis tra omna imperio malgre la konstant atakado dal Roman autoritati, helpanta la desrichi. Kande Constantinus integris la kristanani en Romana vivo en la 4ma yarcento, cenaro esis preparita por fina dominado di kristanismo. Romana Imperio falis e dividis, ma kristanismo enradikizis sufice en socio por transvivar socio-politikala kaoso ke karakterizigis ta periodo.

Kristanismo donacis Europana pos-Romana mondo kun senco di intenco e direciono. Experienci en Mez-epoko karakterizigis pro timo, necerteso e milito -ta ultima specal endemiala en mez-epoka vivo. Kristana socii kredis ke historio developis segun dea plano sur qua la homi havas desgranda kontrolo. Ulo semblanta a relaciono quid pro quo surgis inter Katolika Eklezio e regionala guvernisti: Eklezio donacis al reji autoritato por guvernar, dum ke ta ultima propagis la mesajo di Kristanismo e helpis kristana sociala e militista forti. Ta esis sagaca relaciono. Dum granda parto di Mez-epoko, ekleziala autoritato esis nequestionebla e nediskutebla. La guidisti qua kontestis ta autoritato havis severa reprimandi ed mem esis shamigita. Religio impregnis omna aspekto dil vivo e l'influo di Eklezio esis tre grava.

Eklezio experimentos fortunoza instanti qua duris yarcenti, ma l'extera eventi e l'interna lukti paralizis la povo dil maxim Europana institucado. En la 14ma yarcento, la disputi pri la papala sucedo sukusis l'Ocidentala mondo. Ta disputi damnis signifikative reputado di l'Eklezio. Meze la 14ma yarcento, anke aparis la propago di nigra pesto, qua exterminis til triplo di Europana populaciono (20 milioni di homi) Ta procento di mortaleso indignis multa perzoni en l'omna kontinento, e granda parto di iro esis dirigita kontre l'Eklezio, qua videsis kam nefikaca kontre ta morti. Nigra pesto havis profonda influo en venonta Europana historio, kreinta la basi pro fina pluralismo qua konvertis en la marko di liberala mondo.

L'emerso di Renacado en la 15ma yarcento anke kontribuis a debligar la nekondicionala sumizo a l'Eklezio tra la revitaligo di l'interezo pri cienco e klasika mondo. En la 16ma yarcento, Protestanta Reformo developis ek la senci qua vidis Eklezio kam dominanta opreziva ordo tro involukrata en feudala strukturo di Europana socio. Rispondinte, l'Eklezio kreis la Kontre-Reformo pro kontenar la propago di ta senci, ma ta esforco komencigis la Tridekyara milito, mortala Europana konflikto ke duris ek 1618 til 1648. La milito vidis al katolika fortii desvinkar e religiala uneso di Europa destruktesis.

En Anglia, disputi inter Parlamento e la rejo Charles I provokis civila milito en la dekado di 1640. Charles esis exekutita en 1649 e la Parlamento atingis (kun la Gloriala Revoluciono en 1688) la stablado di limitita e konstitucala monarkio, pose kaosa yarcenti. Ta eventi komencigis sociala e politikala dialogo en l'Angliana intelektuala cirkli. La precipu aspekti di liberala ideologio aperis en ta debati.

Videz anke[redaktar | edit source]