Kolumbia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
República de Colombia
Flag of Colombia.svg Coat of arms of Colombia.svg
Flago di Kolumbia Blazono di Kolumbia
Mapo di Kolumbia
Chefurbo: Bogota
·Habitanti: 7 304 384 (2009)
Precipua urbo: Bogota
Oficala linguo: Hispaniana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Juan Manuel Santos Calderón
Surfaco: (26ma granda)
·Totala: 1.141.748 km²
·% aquo: 8,8
Habitanti: (28ma granda)
·Totala: 46,064,907[1] (2011)
·Lojanto-denseso: 40 hab./km²
Nacionala himno: Himno Nacional de la República de Colombia
Pekunio: Peso di Kolumbia
Reto-kodo: .co
Precipua religio: katolikismo (95%)

Kolumbia esas lando qua jacas en Sud-Amerika. Lua vicina landi esas en esto Venezuela e Brazilia, en sudo Peru e Equador, e en nord-westo, Panama. En nordo jacas Karibeano, ed en westo jacas Oceano Pacifiko. Chefurbo: Bogota.

Bazala fakti pri Kolumbia

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Kolumbia.

La nomo Kolumbia originis de Cristoforo Colombo, deskovristo di Amerika. En 1525 Hispaniani fondis l'unesma urbo di Sud-America: Santa María la Antigua del Darién, nune konocita kom Santa María. Depos militi kontre indijeni, Hispaniani expansis koloniigo, komencis trovar sklavi de Afrika dum la 16ma yarcento, ed establisis la Vice-Rejio di Nova Granada en 1717. Pos li suspensis ol, ma riestablisis la vice-rejio en 1739.

De 1796 til 1806 komencis konflikti pri la naturo di lokala guvernerio. Kande arivis l'unesma informi de Europa pri l'invado di Hispania da Napoléon 1ma en mayo 1810 lokala guverni komencis deklarar nedependo. Unesme okuris en Quito, Equador, en 1809. La Vice-rejio di Nova Granada deklaris sua nedependo ye la 20ma di julio 1810. La provinco di Bogota transformis su en Libera e Nedependanta stato di Cundinamarca en 1811.

Mapo di Granda Kolumbia.

Pos decidiganta Boyacá-batalio komandita da Francisco de Paula Santander e José Antonio Anzoátegui ye 7 di agosto 1819, la nedependo agnoskesis e la vice-rejio divenis la Republiko di Kolumbia, formita da vasta teritorii qui hodie apartenas a Kolumbia,Venezuela, Equador e Panama. Simón Bolívar esis chefo di nedependo-movado kun Francisco de Paula Santander, e divenis l'unesma prezidanto di lando.

En 1830 politikala konflikti rezultis en la nedependo di Quito (nune Equador) e Venezuela. Pos du yari di interna milito, en 1863 lando rinomezis "Unionita Stati di Kolumbia", qua lastis til 1886 kande lando asumis lua nuna nomo, Kolumbia. Politikala rivalesi kontinuis e kelkafoye acendis sangoza konflikti. La precipua esis la Mil-dii milito (1899 til 1902).

En 22 di januaro 1903 Usana e Kolumbiana reprezenteri signatis Hay-Herrán pakto pri la konstrukto di Panama-kanalo. Usana Senato aceptis e ratifikis la pakto, ma Kolumbiana Senato ne. En 2 di novembro sam yaro Usana militonavi blokuzis Kolumbiana aceso a Panama, qua deklaris su nedependanta de Kolumbia la sequanta dio kun militala helpo de Usa. Usa pagis 25 milion dolari kom indemno a Kolumbia en 1921, sep yari pos l'inauguro di Panama-kanalo. Kompense, Kolumbia agnoskis Thomson-Urrutia kontrato.

Dum fino di 1940a e la komenco di 1950a yari okuris sangoza konflikto konocata kom La Violencia ("la violento"), kauzata da tensioni inter la du maxim importanta politikala partisi. La violencia komencis kande Jorge Eliézer Gaitán, kandidato de liberala partiso, esis asasinita ye la 9ma di aprilo 1948. Nur en 1957 liberala e konservema partisi paktis pri cesar violento.

Dum la fino di 1970a yari trusti di drugo-vendisti komencis exekutar violenta agi, kom mortigi di rivali. La violento kreskis dum la 1980a e 1990a yari. Du grupi en specala - Medellín-trusto komandita da Pablo Escobar, e Cali-trusto - exercis politikala, ekonomiala e sociala influi en Kolumbia dum ta periodo. Kun la morto di Escobar ye 2 di decembro 1993 Cali-trusto dominacis la vendo di drugi til la duimo di 1990a yari, kande granda parto di lia chefi esis enkarcerigita od exekutita da armeo.

Politiko[redaktar | edit source]

Prezidantala domo en Bogota.

De la nedependo til nun Kolumbia esas republiko. La prezidanto, qua esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio, elektesas dal populo por 4 yari. Lu anke direktas la extera relati di lando. La 1991 konstituco permisas la prezidanto rielektesar unfoye por la sequanta periodo. Nuna prezidanto esas Juan Manuel Santos Calderón.

La parlamento (Congreso) havas 2 chambri: la Chabro di Deputati (Cámara de Representantes) havas 166 membri qui elektesas dal populo por 4 yari; la Senato havas 102 membri qui elektesas anke por 4 yari. La senatani elektesas kun voti de tota la regioni, dum ke la deputati elektesas por reprezentar lokala distrikti.

La kapo di judiciala povo esas la supra korto kun 23 judiciisti, dividita en 3 chambri: penala, civila ed agrala chambro, e laborala.

Politikala subdividuri[redaktar | edit source]

Kolumbia havas 32 departamenti, 1 chef-urbo-distrikto, Bogota, e 9 urbi-distrikti: Barranquilla, Cartagena, Santa Marta, Cúcuta, Popayán, Tunja, Turbo, Buenaventura e Tumaco.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Kolumbia kun lua precipua urbi e stradi.

Kolumbia jacas norde di Sud-Amerika ed esas parto di Karibeano. Esas l'uniko stato di Sud-Amerika qua havas litori en Atlantiko (Karibeano) ed en Pacifiko.

Monto Ritacuba Negro, en Kolumbian Andi.

Andi krucumas lando de nordo til sudo, e dividesas en tri montari. En la westo la Cordillera Occidental proxim Pacifiko, ube jacas l'urbo di Cali. En la centro, Cordillera Central, inter la vali di Cauca e Magdalena. En la esto, la Cordillera Oriental atingas Guajira peninsulo ed inkluzas Bogota, Bucaramanga e Cúcuta. Lua maxim alta monto esas Nevado del Huila, kun 5,365 metri di altitudo. La duesma alta monto esas un volkano, Nevado del Ruiz, qua eruptis violente en 1985.

Este di Andi on havas savano, parto di Orinoco baseno. En sudo jacas equatorala foresto. Basa landi reprezentas cirkum 50% dil teritorio, ma nur 3% di Kolumbiana populo vivas en ol.

Kolumbiana teritorio anke inkluzas multa insuli en Pacifiko e Karibeano.

Klimato[redaktar | edit source]

La klimato sufras influi dil altitudo. Infre 1,000 metri la klimato esas varma (tierra caliente), la mezvalora temperaturi superigas 24ºC. Ta zono okupas cirkum 82.5% de total areo di lando.

La majoritato dil habitanti vivas en la zona templada (“temperema zono”), inter 1,001 e 2,000 metri di altitudo. La temperaturi varias de 17ºC til 24ºC.

Super 2,001 metri til la 3,000 metri jacas la tierra fría (“kolda zono”), kun mezvalora temperaturi de 12ºC til 17ºC. Super 4,000 metri di altitudo jacas la tierra helada (“glacia zono”) ube la temperaturi esas infre 0ºC.

Ekonomio[redaktar | edit source]

El Cerrejón esas la maxim granda karbono-mineyo di Latinida Amerika.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Kolumbia.

En 2010 Kuntara landala produkto di Kolumbia esis preske 500 miliardi di dolari. Turismo en recenta yari kreskis, pos guvernerio kontrolar krimino e militeto. Cartagena de Indias, Kolumbiana litoro, karnavalo di Barranquilla e lua insuli esas importanta turistala destini.

Demografio[redaktar | edit source]

Kolumbia, kun 44 milion habitanti, havas la 3ma maxim granda habitantaro de Latinida Amerika depos Brazilia e Mexikia. Plu kam 99.2% de la habitanti parolas Hispaniana, ma 65 indijena lingui, du kreola lingui e la romani linguo anke parolesas. Angliana havas oficala stando en l'insuli di San Andrés, Providencia e Santa Catalina. Cirkum 850,000 personi parolas indijena lingui.[2]

La maxim granda urbo di lando esas Bogota, kun plu kam 7 milion habitanti. Altra importanta urbi esas Cali, Medellín, Barranquilla, Bucaramanga e Cartagena.

Preske 95% de la habitanti profesas kristanismo.

Kulturo[redaktar | edit source]

Parado en la Karnavalo di Barranquilla.

Kolumbiana kulturo mixuras indijena, Europana (precipue Hispana e poke Italiani), Afrikala e Karibeana influi. La precipua festi di Karnavalo di lando okuras en Barranquilla e San Juan de Pasto (Carnaval de Blancos y Negros). UNESCO konsideras la du festi maestroverki di mondala kulturo. Altra importanta festo esas la Feria de Cali, qua okuras de la 25ma til la 30ma di septembro omna yari en l'urbo di Cali. En Medellín okuras la Feria de las Flores ("Ferio di la Flori"), ed en l'urbo di Mahates okuras la festo Palenque de San Basilio kun Afrikala influo. Ta festi havas dansi e paradi.

Le maxim konocata muzikala stili di lando esas cumbia e vallenato, ma salsa, mambo, champeta (kun influi de soukous, compas, zouk e reggae) e porro anke esas importanta. En la moderna pop muziko la maxim konocita kantisti esas Shakira e Juanes.

Verki de Fernando Botero.

En la literaturo la skriptisto maxim konocita esas Nobel-laureato Gabriel García Márquez, qua mortis en 2014. Altra important autori esas José María Vargas Vila, Fernando Vallejo, Laura Restrepo, Álvaro Mutis e James Cañón. En Kolumbia fondesis l'unesma akademio pri Hispaniana linguo de Latinida Amerika.

Hispani introduktis teatro en Kolumbia pos 1560. Nune okuras l'Ibero-Amerikala Festivalo pri Teatro en Bogota, l'Internaciona Festivalo pri Teatro en Manizales e l'Internaciona Festivalo pri Teatro dil Karibeano, en Santa María.

La maxim konocata piktisto e skultisto di Kolumbia esas Fernando Botero. Kelk altra importanta piktisti esas la impresionisto Andrés de Santa María, la piktisto di peizaji Gonzalo Ariza e la expresionista piktistino Débora Arango. Kelka skultisti qui divenis internacione konocita esis Enrique Grau, Francisco Antonio Cano, Julio Abril, Luis Alberto Acuña Tapias, Luis Caballero, Santiago Martínez Delgado, ed altra.

Sporto[redaktar | edit source]

Futbalo esas la maxim populala sporto en Kolumbia. Lando ganis Copa América (Amerikala kupo di futbalo) en 2001. Basbalo* anke divenis populala, specale en la regiono dil Karibeano.

En l'Olimpiala Ludi en London, 2012 Mariana Pajón ganis ora medalio en ciklismo, ma la sporto qua donis plura olimpiala medalii a Kolumbia esas boxo.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Departamento Administrativo Nacional de Estadística konsultita ye 14 di julio 2011
  2. lenguasdecolombia.gov.co. Ley de lenguas nativas - Portal de Lenguas de Colombia.
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana