Malawi

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Dziko la Malaŵi
Republic of Malawi
Flag of Malawi.svg Coat of arms of Malawi.svg
Flago di Malawi Blazono di Malawi
Mapo di Malawi
Chefurbo: Lilongwe
·Habitanti: 440.471 (2003)
Precipua urbo: Blantyre
Oficala linguo: angliana, Chichewana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Peter Mutharika
Surfaco: (99ma granda)
·Totala: 118.484 km²
·% aquo: 20,6
Habitanti: (64ma granda)
·Totala: 14,901,000[1] (2010)
·Lojanto-denseso: 128,8 hab./km²
Nacionala himno: Mlungu dalitsani Malawi
Pekunio: Kwacha di Malawi
Reto-kodo: .mw
Precipua religio: kristanismo

Malawi esas lando qua jacas en suda Afrika. Lua vicina landi esas Tanzania en nordo ed en nord-esto, Mozambik en sud-esto, sudo e sud-westo, e Zambia en westo. Lago Malawi separas lando de Tanzania e Mozambik.

Bazala fakti pri Malawi.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Malawi.

L'unesma habitanti di Malawi teritorio esis khoisan populi. Pos 1600 kun granda parto di la regiono unionita sub un unika rejio, on komencis la kontakti kun Portugalani, ma cirkum 1700 la teritorio divenis nove dividita en kelka mikra rejii.

David Livingstone atingis Nyasa lago ye 1859[2]. En 1891 Malawi divenis protektorato de Unionita Rejio. Depos 1907 Malawi esis Britaniana kolonio kun nomo Nyasalando.

Ye 1944, l'Afrikana Kongreso di Nyasalando (NAC) esis formita por defendar l'interesi di lokala Afrikani apud Britaniana guvernerio[3]. En 1953 Malawi esis unionita a norda e suda Rhodezia (nune Zimbabwe e Zambia) precipue por politikala motivi[3], ma NAC rejektis l'uniono. Un forta opozero di l'uniono esis Hastings Kamuzu Banda, mediko qua verkis en Ghana qua retroiris a Nyasalando ye 1958. Britaniani enkarcerigis il ye 1959, ma liberigis il la sequanta yaro.

Malawi divenis nedependanta de Unionita Rejio ye 6 di julio 1964, kun Hastings Kamuzu Banda kom unesma prezidanto. En 1966 Banda supresis politikala partisi, ed en 1970 il deklaris su prezidanto por vivo e guvernis dum preske 30 yari sen opozantaro. En 1993 Banda aceptis referendo ube populo votis por poli-partisala demokratio. En 1994 okuris unesma demokratiala elekti kun multa partisi, e Bakili Muluzi esis elektita prezidanto. Muluzi guvernis til 2004, kande Bingu wa Mutharika esis elektita prezidanto. Nova elekto kun multa partisi okuris ye 2009 e Mutharika esis rielektita, malgre lia opozanto denoncis fraudi en elektala proceso[4].

Politiko[redaktar | edit source]

Malawi esas prezidantala e demokratiala republiko, kun multa partisi. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas da Nacional Asemblajo por 5-yara periodo. Nune esas Peter Mutharika. La konstituco adoptesis en 18 di mayo 1995.

La parlamento havas unika chambro, Nacional Asemblajo (National Assembly) kun 193 membri, qui elektesis dal populo por 5 yari. Quankam la konstituco stipulas l'existo di senato en praktiko ol ne existas. Judiciala povo kompozesas da basa korti, un supra korto, ed un supra korto di apelo.

Extera relati[redaktar | edit source]

Landi qua havas diplomacala komisi de Malawi.

Ex-prezidanto Banda establisis bona diplomacala relati kun Westala landi, e ta relati kontinuas til nun. Transito de monopartisana til multipartisana sistemi, kun permiso di formacar opozanta partisi plufortigis relati kun Usa. En 2007 lando establisis diplomacala relati kun Populala Republiko di Chinia, e Chiniana koloko kresis pos.

Pos 1985 Malawi recevis granda quanto di refujanti de altra Afrikana stati, inkluze Mozambik e Ruanda. Malgre ta kreis preso super Malawian ekonomio, lando recevis multa ekonomiala helpo de altra landi. Lando esas membro di Unionita Nacioni, IMF, Mondala Banko, ed altra internaciona organizuri.

Geografio[redaktar | edit source]

Precipua urbi di Malawi.

Malawi esas lando sen litoro kun 118,480 km² di totala surfaco, di qua 25% esas okupata da lago Malawi, en esto. Granda Valo di Rift krucumas lando de nordo ti sudo. Sapitwa esas lua maxim alta monto, kun 3,002 metri di altitudo.

Surfaco di Lago Malawi jacas 457 metri sur mar-nivelo, e lua maxima profundajo esas 701 metri. Ta signifikas ke la maxim basa punto di lago Malawi jacas 213 metri sub mar-nivelo. Fluvio Shire unionas Lago Malawi e Lago Malombe kun Zambeze fluvio.

Klimato di Malawi esas varma en basa regioni, e temperema en montoza norda regioni. Pluvoza sezono okuras de novembro til aprilo. De mayo til oktobro okuras poka o nula pluvo en lando.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Malawi.

Malawi esas un di maxim povra landi dil mondo. Cirkum 85% di lua habitantaro vivas en rurala zoni. Precipua agrokultivala produkti esas tabako, sukrokano, teo, maizo, terpomo, sorgumo, bovi e kapri.

Demografio[redaktar | edit source]

Demografio di Malawi, de 1961 til 2003.

La populo augmentis tre rapide de 1961 (3 milioni habitanti) til 1998 (9,933,868 habitanti, segun kontado). On kalkulas ke populo ye 2010 esis 14,901,000 habitanti, kun demografiala-kresko di 2.75% omnayare[5]. Precipua rasala grupi esas Chewa, Nyanja, Tumbuka, Yao, Lomwe, Sena, Tonga, Ngoni e Ngonde. Chichewa linguo esas la precipua, parolata da 57% di populo.

Cirkum 80% di populo esas kristana. Katoliki, Central-Afrika Eklezio e Presbiterismo esas la precipua kristana religii.

Lando havas alta infanto mortado: 95.23 morti per 1,000 naskinta kun vivo, segun Unionita Nacioni. Lua viv-esperajo anke esas basa: 50.03 yari. Viv-esperajo esas nune multe afektata da AIDS epidemio. On kalkulas ke cirkum 250 personi kontaminas su kun AIDS viruso omna dii, e cirkum 70% di liti en hospitali esas okupata kun AIDS maladi.

La maxim granda urbo esas Blantyre. Altra importanta urbi esas la chefurbo, Lilongwe, e Mzuzu.

Kulturo[redaktar | edit source]

La nomo "Malawi" originas de Maravi, bantuo populo qua enmigris de sudo di Kongo cirkum 1400. Kande ta populo atingis Lago Malawi, lu dividis su en du: l'ancestri de nuna Nyanja populo - qua vivas en nordo di Malawi, e l'ancestri de nuna Chewa populo, qua vivas en sudo.

Futbalo e basketbalo esas la du maxim populala sporti di lando.

Referi[redaktar | edit source]

  1. http://esa.un.org/UNPP
  2. Turner, John The Statesman's Yearbook 2009: The Politics, Cultures and Economies of the World, MacMillan Publishers, p.821
  3. 3.0 3.1 Murphy, Philip (2005). Central Africa: Closer Association 1945-1958. London, UK: The Stationary Office
  4. "Malawi President wins re-election" - BBC.co.uk
  5. "The World Factbook: Malawi"
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:



Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sud-Afrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii

Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra

Ne agnoskata nedependesi
Somalilando | Puntlando