Nikaragua

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
República de Nicaragua
Flag of Nicaragua.svg Coat of arms of Nicaragua.svg
Flago di Nikaragua Blazono di Nikaragua
Mapo di Nikaragua
Chefurbo: Managua
·Habitanti: 1,8 milioni (2005)
Precipua urbo: Managua
Oficala linguo: Hispaniana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Daniel Ortega
Surfaco: (97ma granda)
·Totala: 130.373 km²
·% aquo: 7,14
Habitanti: (110ma granda)
·Totala: 5,891,199 (2009)
·Lojanto-denseso: 42 hab./km²
Nacionala himno: Salve a tí, Nicaragua
Pekunio: Córdoba
Reto-kodo: .ni
Precipua religio: kristanismo

Nikaragua (en hispaniana, Nicaragua) esas lando qua jacas en Centr-Amerika. Lua vicina landi essas Honduras en nordo, e Kosta Rika en sudo. En esto jacas Karibeano ed en westo jacas Oceano Pacifiko.

Ol esas la maxim vasta lando en Centr-Amerika,

Bazala fakti pri Nikaragua.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Nikaragua.

Cristoforo Colombo arivis en la regiono en 1502 ma nur en 1520 Hispanian explorero Gil González Dávila fondis l'unesma kolonio. Gonzáles ne havis suceso, e nur en 1524 Hispaniani fondis l'unesma urbeti, Granada e León.

Hispaniani establisis la Vice Rejio di Nova Hispania en 1536. Cirkum 1570 la sudo di la vicerejio divenis la generala kapitaneso di Guatemala, e e León divenis chef-urbo di la kapitaneso. En 1610 volkano Momotombo eruptis e destruktis León. Pose l'urbo rikonstruktesis nordweste de l'olda León.

Nikaragua divenis nedependanta de Hispania ye 15 di septembro 1821, kom parto di Mexikia, e pos ganis nedependo de Mexikia kom parto di la Federala Republiko di Centr-Amerika. Ye la 5ma di novembro 1838 ol separis su de la federuro.

Granda parto di la historio di lando esis karakterizita da rivaleso inter la liberala elito di León e la konservema elito di Granada. La rivaleso degeneris su en interna milito specale de 1840 til 1850.

Dum la 19ma yarcento Nikaragua recevis granda quanto di enmigranti, specale Germaniani, Italiani, Hispaniani, Franciani, e Belgiani. De 1927 til 1933 Augusto César Sandino duktis militeto kontre konservema rejimo, suportita da Usa. Kande Usani trupi livis lando, li establisis Nacionala Guardo, un kombinuro di armeo kun polico disciplinita e loyala ad Usani. Anastacio Somoza García, militisto proxim Usan interesti, kaptis povo.

Anastacio Somoza García (sinistra) kun Juan Perón, en Arjentinia.

Dum la Duesma mondomilito Nikaragua deklaris milito kontre nacional-socialista Germania ma ne sendis soldati a la batalio, e Anastasio Somoza García sizis la situeso por konfiskar proprietaji de Germana-Nikaraguani, la maxim konocata esis la imoblo Montelimar, proprietajo qua havis un luxa refujeyo ed un kazino[1]. En 1945 Nikaragua esis l'unesma lando qua signatis la charto dil Unionita Nacioni.

Pos la morto di Somoza García, René Schick Gutiérrez asumis povo, ma populo konsideris il un marioneto de Somoza familio[2]. La fratulo di Somoza García, Anastacio Somoza Debayle, sucedis lia patro en la komando di Nacionala Guardo ed oficale asumis la prezidanteso pos Schick.

En 1961 Carlos Fonseca rivivigis la simbola figuro di Sandino, e kreis la Sandinista Fronto por Nacionala Libereso (Frente Sandinista de Liberación Nacional - FSLN) por kombatar la diktatoreso di Somoza familio. Nikaragua kreskis dum la 1960a e la komenco di 1970a yari, ma en 1972 Managua sufris forta ter-tremo qua destruktis preske 90% dil urbo. Vice ke rikonstruktar Managua, Somoza spensis pekunio en luxa domi por la Nacionala Guardo, dum ke le povri vivis en nesolida ligna domi.

En 1973 komencis rikonstrukturo di Managua, mas granda koruptajo impedis lando kreskar. Ye 10 di januaro 1978 Pedro Joaquin Chamorro, editisto di La Prensa, jurnalo opozita a la rejimo di Somoza, esis asasinita[3]. L'asasineri esis importanta membri de la Somoza rejimo. Sandinisti, kun la helpo di la populo, kaptis povo en julio 1979. Somoza Debayle fugis de Nikaragua a Paraguay, ube il esis asasinita en septembro 1980.

Daniel Ortega, nuna prezidanto di Nikaragua.

Pos la falio di Somoza Sandinisti komandita da Daniel Ortega asumis povo. Usana prezidanto Jimmy Carter komence furnisis US$ 60 milion dolari en helpi a Sandinista rejimo, ma suspensis la helpo pos deskovrar ke Sandinisti helpis rebeli en Salvador. En 1984 Sandinisti ganis prezidantal elekto ed Ortega asumis kom elektita prezidanto, ma l'administrado di Ronald Reagan komencis helpar l'opozanti, konocita kom Contras, qui kombatis Sandinista rejimo. Tra sekreta vendajo di armi ad Iran, Usa obtenis monetaro por financizar le Contras e lua milito kontre le Sandinisti. Dum ta milito, cirkum 30,000 personi mortigesis.[4]

En 1990 un koaliciono di opozanti di Sandinista suportis Violeta Chamorro, vidvino di Pedro Joaquín Chamorro Cardenal ed el vinkis la elekto kun 55% de voti. Violeta Chamorro divenis l'unesma muliero qua guvernis Nikaragua. El renkontris l'ekonomio en ruini, pos la interna milito. En la sequanta elekto, 1996, Daniel Ortega e la Fronto Sandinista nove vinkesis, por Arnoldo Alemán de la partiso Partido Liberal Constitucionalista, PLC.

Dum la elekti qui okuris en 2001 PLC nove vinkis, kun Enrique Bolaños por prezidanto. Tamen pose Arnoldo Alemán judiciesis por korupto ed en 2003 kondamnita a 20 yari en karcero. En la sequanta elekto, en 2006 Daniel Ortega e Sandinista partiso vinkis, kun 37.99% de voti. Ilu nove rielektesis en 2011 ed en 2014 Nikaraguana Nacional Asemblajo aprobis la posibleso por la prezidanto disputar por la triesma foyo sequante.

Politiko[redaktar | edit source]

Nikaragua esas prezidantala republiko. La prezidanto esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio. Segun la konstituco adoptita en 1987 e reformita en 1995, lu elektesas dal populo por 5 yari e ne povas rielektar. Nune la prezidanto esas Daniel Ortega.

La parlamento (Asamblea Nacional) havas unika chambro kun 90 membri, qui elektesas dal populo por 5-yara periodo. En Judiciala povo existas Supra Korto kun judiciisti qui elektesas da politikala partisi por 5 yara periodo.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Nikaragua kun lua precipua urbi e stradi.

Nikaragua havas preske la sama teritoriala grandeso di Nova-York stato, en Usa. Preske 20% de lua teritorio protektesas en Nacionala parki.

Lando havas 3 diferanta geografiala regioni: basa tereni di Pacifiko (apud la litoro di Pacifiko), alta tereni en centro (preske 25% di Nikaraguana teritorio), e basa tereni di la Karibeano. Pluvi esas plu intensa en Karibeana litoro: la quanto varias de 2,500 til 6,500 mm omna yari. En la westala litoro ed en montoza regioni la mezvalora yarala pluvi varias de 1,000 til 1,500 mm. Dum la pluvoza sezono (mayo til oktobro) okuras granda inundadi en esto di lando. De julio til oktobro anke povas okurar destruktema uragani.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Nikaragua.

Demografio[redaktar | edit source]

Segun The World Factbook Nikaragua havas 5,891,199 habitanti, di qui 69% esas mestici, 17% blanki, 5% indijeni, 9% nigra ed altra rasi. Cirkum 84% de la habitantaro esas urbala.

La maxim granda urbo en totalo di habitanti esas Managua. Altra importanta urbi esas León, Chinandega, Masaya e Granada.

Kulturo[redaktar | edit source]

Mulieri kun folklorala kostumi.

Kulturo di Nikaragua havas importanta folkloro, muziko e religiala tradicioni kun forta influi de Europana kulturo mixurita ad indijena kulturo. Bachata, Merengue, Salsa e Cumbia esas importanta populala muzikala ritmi por danso.

Inter la precipua nomi de literaturo esas Ruben Darío, Pablo Antonio Cuadra, Ernesto Cardenal ed altra.

Basbalo esas la maxim populala sporto di lando, e boxo la duesma maxim populala.

Referi[redaktar | edit source]

  1. El asalto de Somoza a los alemanes - 6 di januaro 2005 (en hispaniana)
  2. Leonard, Thomas M.. "Against all odds: U.S. policy and the Central America Summit Conference". pp. 11 Journal of Third World Studies.
  3. History of Nicaragua - the beginning of the end American Nicaraguan School
  4. Bethany Lacina. The PRIO Battle Deaths Dataset, 1946-2008, Version 3.0: Documentation of Coding Decisions.
Commons
Commons havas kontenajo relatante a: