Norda regiono (Brazilia)

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Norda regiono di Brazilia

Norda regiono di Brazilia (en la Portugalana: Região Norte do Brasil) esas geografiala regiono di Brazilia konsistanta ek sep stati: Acre, Amapá, Amazonas, Pará, Rondônia, Roraima e Tocantins. Ol esas la maxim vasta regiono di la lando, havante totala surfaco de 3,659,637 km², qua reprezentas 42,27% de la totala surfaco di la lando, e havas 15,865,178 habitanti, segun la kontado 2010[1]. Granda parto di lua surfaco esas kovrata da equatorala foresto.

Ca subdividuro - Norda regiono - esas nek politikala nek administrala, havante signifiko nur geografiala. Lua 7 stati generale havas simila peizaji ed ekonomii.

Historio[redaktar | edit source]

Domi di Yanomami-indijeni, un del diversa rasi qui habitis la Norda Regiono ante l'arivo dal blanki.

La unesma habitanti di Norda Regiono esis indijeni de diversa rasi. Pos la deskovro di Amerika, Hispani e pose Portugalani komencis explorar ol. Francisco de Orellana navigis Amazon de Andi til Atlantiko de 1539 til 1541. Il duris explorar Amazon ed altra fluvii til 1550.

En 1616 la Portugalani arivis e komencis konstruktar fortresi en la regiono, exemple la fortreso São José da Barra do Rio Negro en 1669, origino dil urbo Manaus. De 1775 til 1778 on konstruktis la fortreso "São Joaquim do Rio Branco" en la nuna stato Roraima. En 1782 inauguresis la fortreso São José do Macapá en la nuna stato Amapá.

Teatro Amazonas, en Manaus.

Norda regiono restis povra, kun poka habitanti, til la duesma yardeko dil 19ma yarcento, kande komencis l'ekonomiala "ciklo dil kauchuko". La Kauchukofigieri (Hevea brasiliensis) existas naturale en la equatorala foresto di Sud-Amerika e furnisas latexo, qua koagulas per varmigo e formacas gumo. Balde komencis lua exploto ed exportacado ad Europa ed Usa por produktar bandaji. Pro l'exportacado, rapide la regiono divenis richa, e Manaus inauguris splendida teatro, Teatro Amazonas, en 1896.

Ta richeso stimulis anke l'enmigro di mili de personi de Nord-esto di Brazilia ad Amazonia. Ta enmigro kreskis dum longa periodi di sikeso en Nord-esto, exemple de 1877 til 1879. Nord-estani eniris profunde la foresto serchante kauchukofigieri, ed en la fino dil 19ma yarcento li atingis la Boliviana teritorio. En 1899 Luis Gálvez Rodríguez de Arias proklamis la Republiko di Acre kom nedependanta de Bolivia. To produktis konflikto en la regiono, qua retrodonesis a Bolivia en 1900. En 1902 - pos la dissemado di informi pri Boliviana intenci permisar ad Usana sindikato Bolivian Syndicate explotar la richeso dil kauchuko en la regiono - Braziliana militisto José Plácido de Castro, qua habitis Acre, komencis revolto kontre la Boliviana guvernerio. En 1903 la Petrópolis-kontrato establisis la posedo di Acre kom Braziliana, e la "Republiko di Acre" desaparis. Kom kompenso, Bolivia recevis 2 milion pundi, e Brazil konstruktis Madeira-Mamoré fervoyo por faciligar l'exportacado de Bolivia.

En 1875 Henry Alexander Wickham furtis 70,000 semini di kauchukofigiero de Amazonia e semis li en la botanika gardeno di London. De ta, 2,000 sem-planteti esis sendita a Ceylon e 22 a Singapur. En 1898 komencis kultivo en Malaya peninsulo, ed en 1913 la Malaya produktado di kauchuko superiris la Braziliana. L'ekonomio di la regiono komencis dekadar. Nur de 1942 til 1945, kande la Malaya peninsulo restis okupita da Japonia, Norda regiono itere divenis importanta exportacero di kauchuko. En 1943 Amapá, Rondônia e Roraima separesis administrale de Amazonas e transformesis a teritorii nedirete administrata da centrala guvernerio (la prezidanto dil republiko nominis guberniestri di la tri).


En 6 di junio 1967 la Braziliana guvernerio kreis SUFRAMA, Superintendência da Zona Franca de Manaus ("Intendanteyo dil liber ekonomiala zono di Manaus") por stimular l'instalo di industrii en la regiono, qui konsumus importacita vari. Fine di la 1960a yari on komencis la konstrukto di la Transamazônica voyo, qua krucumus la regiono de Lábrea en Amazonas til Nord-esto di Brazilia. Tranzamazônica inauguresis en 1972, ma til nun on ne povas uzar ol dum pluvoza sezono (oktobro til marto).

Dum la 1970a yari la industrii di elektronikala vari e motorcikli instalis fabrikerii en Manaus, qua experiencis nova periodo di kresko. Samatempe Rondônia recevis granda nombro de personi de Suda regiono, precipue de Paraná e Rio Grande do Sul, qui komencis kultivar soyo e kafeo en fertila suli. En 1982 Rondônia divenis stato, ed ye la 5 di oktobro 1988 anke Amapá e Roraima divenis stati.

Geografio[redaktar | edit source]

Kun 3,659,637 km² Norda regiono esas la maxim vasta di Brazilia. La du maxim granda Braziliana stati, Amazonas e Pará, jacas hike.

Reliefo[redaktar | edit source]

Satelitala fotografuro di Amazoniana foresto proxim Manaus.

Skemale, on povas dividar Norda regiono en tri parti segun reliefo: en nordo, frontiero kun Venezuela, Guyana, Surinam e Franca Guyana jacas platajo di Guyani. En ta platajo, jacas du de la maxim alta monti di Brazilia: Pico da Neblina, kun altitudo de 2,994 metri, e Pico 31 de Março kun altitudo de 2,897.

En Tocantins, granda parto di Rondônia ed en la sudo di Pará e sud-esto di Amazonas jacas Planalto Central, platajo kun altitudi qui povas superirar 500 metri. Inter la du plataji, jacas granda regiono di basa tereni aquizata da Amazon e lua enfluanti, konocata en la Portugalana linguo kom Planície Amazônica, ("Amazoniana planajo").

Klimato[redaktar | edit source]

Klimatala mapo di Norda regiono.

Predominacas equatorala klimato kun intensa pluvi qui superiras 2,000 mm omnayare en granda parto di la regiono, precipue en Amazonas e Rondônia, e 3,000 an la frontiero kun Peru e Kolumbia.

Vejetantaro[redaktar | edit source]

Equatorala foresto.

Predominacas Equatorala e tropikala foresti en granda parto di la regiono, e savano en parti di Roraima e Rondônia e granda parto di Tocantins. Existas naturala pastureyo en la sudo ed en la westo di Marajó-insulo ed en kelka loki di Amazonas, Pará e Roraima. Existas cirkume 150,000 speci di planti en la regiono, di qui plu kam 75,000 esas arbori.

Hidrografio[redaktar | edit source]

Norda regiono prizentas la maxim vasta fluvio-baseno dil mondo: l'Amazoniana baseno. Amazon havas mili de enfluanti, kelki ne ja explorita. L'ekflueyo di Amazon prizentas fenomeno di ondi qui povas esar alta de kin metri, konocata lokale kom pororoca. Pro la profundeso e larjeso di Amazon, granda navi povas navigar de Atlantiko til Manaus o mem plu fore.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Manaus, la maxim granda urbo di Norda regiono.

L'ekonomio di la regiono esas fondita sur l'extraktado di minerali (precipue fero, mangano, bauxito e stano), sur la kultivado di arbori por obtenar ligno, di Castanha-do-Pará ("nuco di Brazilia") e di kauchuko, sur peskado, industrio (transformo di minerali e ligno, manjaji e drinkaji, l'ekonomiala zono di Manaus, elektronikala aparati e motorcikli.

En Rondônia ed en la sudo di Pará on kultivas soyo, kafeo, kakao, rizo, maizo e manioko. Proxim Belém do Pará existas polikulturo di frukti e nigra pipro. Anke juto esas produktata en la regiono. Finale, existas importanta edukado di bufali en Marajó insulo. Bovari existas en kelka regioni di Pará, Rondônia ed Amazonas por lokala konsumo.

Existas poka voyi e fervoyi en la regiono. La transportado di personi e vari en la regiono esas precipue fluviala od aerala.

Hidroelektrikala centralo di Tucuruí.

Por furnisar energio a l'urbi, on konstruktis diversa termoelektrala centrali en la regiono, e kelka hidroelektrikala centrali, exemple Balbina proxim Manaus, e Tucuruí an Tocantins-fluvio, qua furnisas energio al metropolala regiono di Belém, al sudo di Pará, ed anke a Tocantins e Maranhão.

Turismo[redaktar | edit source]

Procesiono homaje Nia Siorino di Nazareth.

La regiono ja recevas Braziliana ed exterlanda turisti, precipue de Europa, qui volas konoceskar lua richa naturala peizaji, lua indijena mestiero e multa aspekti di lua kulturo, qua mixas elementi de indijena e blanka kulturi, quale en la festo Boi Bumbá, qua eventas en l'urbo Parintins o la karnavalo di Manaus, qua havas samba-skoli, exemple la karnavali di Rio de Janeiro e São Paulo[2].

On ne povas obliviar la religiala turismo qua eventas en oktobro omnayare en Belém do Pará. Lore mili de personi arivas en l'urbo por partoprenar la procesiono di Círio de Nazaré, homaje Nia Siorino de Nazareth.

Kuntara landala produkto di la regiono (Fonto:IBGE/2008)
Stato KLP (milioni de R$) Rango en la Braziliana ekonomio KLP por persono en R$
Pará 58,519 13 7,993
Amazonas 46,823 15 14,014
Rondônia 17,888 22 11,977
Tocantins 13,091 24 20,230
Amapá 6,765 25 11,033
Acre 6,730 26 9,896
Roraima 4,889 27 11,845

Demografio[redaktar | edit source]

Kaxinawa indijeni en Acre. Pura indijeni esas min multa kam 1% dil totala habitantaro di Norda regiono.
Rasala grupi en 2006[3]
Mestici 69,2%
Blanki 23,9%
Nigri 6,2%
Indijeni e Japoniani 0,7%

Quankam ol esas la maxim granda regiono di Brazilia, Norda regiono esas nur la 4ma segun totala habitantaro. Manaus, havanta plu kam 1,8 milioni habitanti en 2010[4] esas lua maxim granda urbo segun totala habitantaro, e la 7ma maxim granda urbo di Brazilia. Belém esas la 2ma maxim granda di la regiono, havante plu kam 1,4 milioni habitanti.

La regiono duras recevar enmigranti de altra Braziliana regioni, precipue de Nord-esto e de Suda regiono.

Referi[redaktar | edit source]

  1. http://www.censo2010.ibge.gov.br/dados_divulgados/index.php
  2. Carnaval de Manaus - UOL Fotoblog
  3. (2006). PNAD (in Portugalana).
  4. http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/censo2010/populacao_por_municipio.shtm