Norvegia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Kongeriket Norge
Kongeriket Noreg
Flag of Norway.svg Coat of arms of Norway.svg
Flago di Norvegia Blazono di Norvegia
Mapo di Norvegia
Chefurbo: Oslo
·Habitanti: 634,463 (2014)
Precipua urbo: Oslo
Oficala linguo: Norvegiana
Guvernerio: Monarkio
·Rejo: Harald 5ma
·Chefa ministro: Erna Solberg
Surfaco: (67ma granda)
·Totala: 385,186 km²
·% aquo: 6
Habitanti: (116ma granda)
·Totala: 5,109,056 (2014)
·Lojanto-denseso: 13,26 hab./km²
Nacionala himno: Ja, vi elsker dette landet
Pekunio: Krona di Norvegia
Reto-kodo: .no
Precipua religio: kristanismo, 94%

Norvegia esas lando qua jacas en nord Europa. Lua vicina landi esas:

En sudo ed en westo jacas oceano Atlantiko, ed en nordo Arktika oceano.

Bazala fakti pri Norvegia.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Norvegia.

Arkeologiala deskovraji indikis ke populi vivas en la regiono di nuna Norvegia depos 10,000 yari a.K. Multa historiisti opinionas ke Skandinaviana populi originis de nuna Germania.[1] Til komenco di 9ma yarcento multa mikra rejii existis en nuna Norvegia. Harald Hårfagre unionis ol e divenis rejulo di Norvegia ye 872.

Dum Vikingi epoko (8ma til 11ma yarcento) okuris expanseso ed enmigrado di populo. Vikingi koloniigis Islando, Faero, Grenlando e parti di Britania, Irlando e Francia. Nuna Limerick, Dublin e Waterford, en Irlando, esis fondita da Norvegiana Vikingi.[2]

Dum 14ma e 15ma yarcenti, Dania, Suedia e Norvegia monarkii unionis e formis Kalmar-Uniono. Suedia abandonis l'uniono ye 1523, ma Norvegia sejornis til 1814.

Norvegia divenis nedependanta de Dania ye 17 di mayo 1814 e nominis Daniana princo Christian Fredrik kom rejulo. Ica fakto esis motivo de Suediana-Norvegiana milito. Norvegia ne povis ganar milito, ed aceptis uniono kun Suedia.

Norvegia divenis nedependanta de Suedia ye 7 di junio 1905. Dum Unesma mondomilito lando sejornis neutrala, ma ye 1940 Nacista Germania invadis ol dum Duesma mondomilito. Vidkun Quisling instalis guverno kunlaboranta kun Germaniani, ma parto di la populo ne aceptis l'okupeso, e developis rezisto ed aktivesi di saboto kontre Germaniani. Ye 1945 Germaniani esis vinkita, e Vidkun Quisling esis arestita ye 9 di mayo 1945 ed exekutita ye 24 di oktobro sam yaro.

Einar Gerhardsen divenis l'unesma chefa ministro di lando pos la milito, e guvernis de 25 di junio 1945 til 9 di novembro 1951. Il adoptis Keynesana teorii por rikonstruktar l'ekonomio.

Ye 1969 petrolo esis deskovrita en Norvegiana litoro. Ye 1973 lando fondis su propra petrolo-kompanio, Statoil.

En du referendi - 1972 e 1994 - Norvegiana populo deziris ne partoprenar en Europana Uniono. Malgre ta, lando partoprenas en komuna merkato ed en Schengen konkordo kun EU. Ye 1981 lando elektis lua unesma chefa ministrino: Gro Harlem Brundtland.

Politiko[redaktar | edit source]

Segun lua konstituco, adoptita ye 16 di mayo 1814, Norvegia esas konstitucala monarkio. Rejulo Harald 5ma esas la chefo di stato pos 1991, e lia povi esas nur reprezentiva e ceremoniala. La chefa ministro - nune Jens Stoltenberg - esas la chefo di guvernerio. Lando adoptis yuro por voto a mulieri ye 1913.

La parlamento (Stortinget) havas unika chambro 169 membri, elektita por 4-yara periodo. Ja judiciala povo esas kompozata da supra korto kun 19 membri, regional apelo-korti, urbala e komunala korti, e konsilantari por koncilio[3].

Geografio[redaktar | edit source]

Norvegia kun lua precipua urbi.

Norvegia havas 2,542 km di frontiero kun Suedia, Finlando e Rusia en esto, e 25,148 km di litoro (83,281 km kun l'insuli e 92,260 km inkluze Svalbard e Jan Mayen). Lua maxim alta monto esas Galdhøpiggen, kun 2,469 m di altitudo. Lua maxim longa fluvio esas Glomma, kun 601 km.

Granda parto di lando esas montoza e kovrata da glacieri. Sudo di Norvegia havas plu varma klimato e recevas plu pluvi ke nordo. Dum somero en sudo, la regioni di fyordi e vali marfora recevas min venti e havas la maxim alta averajala temperaturi (17ºC en Oslofjord). Sud-westo e sudo di lando recevas multa pluvi, qua superigas 3,500 mm dum yaro. Dum printempo la diferi di temperaturi inter nordo e sudo di lando esas maxim granda.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Platformo por explorar petrolo en Norda Maro.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Norvegia.

Norvegia havas la duesma granda KLP per persono dil mondo, pos Luxemburgia. Lando havas vasta erci di petrolo, naturala gaso, minerali, ligno, pesko, aquo ed hidroelektral energio. L'exportacajo di petrolo e naturala gaso responsas por 20% di KLP.

En du referendi - 1972 e 1994 - Norvegiana populo manifestis ne havar volado en enirar Europana Uniono. Malgre ta, lando partoprenas en komuna merkato ed en Schengen konkordo kun EU e formacas Europana konkordo pri libera merkato - EFTA - kun Suisia, Islando e Liechtenstein.

Demografio[redaktar | edit source]

Lando havas cirkum 4.9 milioni lojanti. La granda majoritato esas Norvegi. Sami e Kven populi esas minoritati.

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Oslo, kun plu kam 870,000 lojanti. Altra importanta urbi esas Bergen, Stavanger e Trondheim.

Kulturo[redaktar | edit source]

Dum 18ma yarcento aparis romantikismo e nacionalismo en Norvegiana literaturo. L'Ora Epoko en Norvegian arti e literaturo okuris dum la sequanta yarcento: l'autori Henrik Ibsen, Bjørnstjerne Bjørnson, Alexander Kielland e Jonas Lie esis la maxim importanta de ta epoko.

En muziko, tri importanta nomi dum romantika periodo esis Edvard Grieg, Rikard Nordraak e Johan Svendsen.

Referi[redaktar | edit source]

  1. http://hpgl.stanford.edu/publications/EJHG_2002_v10_521-529.pdf
  2. RF Foster: "The Oxford History of Ireland", Oxford University Press, 1989
  3. "The Judiciary" www.norway.org