Polonia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Rzeczpospolita Polska
Flag of Poland.svg Herb Polski.svg
Flago di Polonia Blazono di Polonia
Mapo di Polonia
Chefurbo: Warszawa
·Habitanti: 1,724,404 (2013)
Precipua urbo: Warszawa
Oficala linguo: Poloniana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Bronisław Komorowski
·Chefministro: Donald Tusk
Surfaco: (70ma granda)
·Totala: 312,679 km²
·% aquo: 3,07
Habitanti: (34ma granda)
·Totala: 38,502,396[1] (2013)
·Lojanto-denseso: 123 hab./km²
Nacionala himno: Mazurek Dąbrowskiego
Pekunio: Złoty
Reto-kodo: .pl
Precipua religio: katolikismo, 92,2%

Polonia essas lando qua jacas en centr-Europa. Lua vicina landi esas:

En nordo jacas Baltika Maro, e dop maro en nordo esas Bornholm (di Dania) e Suedia.

Bazala fakti pri Polonia.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Polonia.

Slava tribui koloniigis Polonia dum l'1ma yarcento. En 966 slava rejo Miezko 1ma impozis katolikismo en la regiono.   Dum la 16ma yarcento Polonia e Lituania formis unika stato. La Parlamento (Sejm) esis simbolo di la uniono.   Dum la 18ma yarcento, Rusian imperio, Prusia ed Austrian imperio dividis ed okupis Poloniana teritorio. L'estala regiono okupesis da Rusian imperio. Polonia nur divenis nedepedendanta de Rusia ye la 11ma di novembro 1918 kun la fino di Unesma mondomilito, e divenis republiko inspirita en Franciana 3ma republiko.   En mayo 1926 marshalo Józef Piłsudski kaptis povo da stato-stroko. Piłsudski guvernis til 1935 kande il mortis.   Ye la 1ma di septembro 1939 Germania invadis westo di Polonia. Sovietia invadis esto di lando en 17 di septembro sam yaro. Warszawa kapitulacis ye 26 di septembro. Lando perdis granda parto di lua habitantaro dum la Duesma mondomilito.  

Lech Wałęsa kun George e Barbara Bush, 1989.

Polonia divenis komunista stato de 1945 (pos Duesma mondomilito) til 31 di decembro 1989, kande Tadeusz Mazowiecki divenis unesma ne-komunista chefministro pos 1945. En novembro 1990 la habitanti elektis Lech Wałęsa, ex-sindikatano, kom prezidanto di lando por 5-yara periodo. Unesma parlamentala elekti okuris en 1991.   En novembro 1995 okuris la 2ma libera prezidantal elekto di lando. Aleksander Kwaśniewski vinkis Lech Wałęsa per kurta majoritato: 51,7% kontre 48,3%. En 1997 nuna Poloniana konstituco esis pozita en efekto.   Polonia unionis ad NATO en 1999 ed ad Europana Uniono ye la 1ma di mayo 2004. En 1995 lando atingis la sama ekonomiala kresko de la periodo ante la fino di komunismo.

Politiko[redaktar | edit source]

Polonia esas demokratiala parlamentala republiko. La prezidanto, nune Bronisław Komorowski, esas la chefo di stato, dum ke la chefministro, pos 2007 Donald Tusk, esas la chefo di guvernerio. Nuna konstituco adoptesis en 1997.

La Parlamento havas 2 chambri: la chambro di deputati (Sejm) havas 460 membri. La Senato (Senat) havas 100 membri. En 2011 Poloniani elektis Anna Grodzka, l'unesma transsexuala deputatino en Europana historio.

Geografio[redaktar | edit source]

Topografio di Polonia.

Granda parto di Poloniana teritorio jacas infre 200 m. Sudweste, en la frontiero kun Chekia jacas montala regiono di Sudeti, ube la maxim alta punto esas Monto Snizieka (1603 m). La montara regiono di Karpati anke jacas en sudo. La maxim alta monto di lando esas Rysy Monto, kun 2499 metri di altitudo. Foresti kovras 30.5% de lua teritorio.

La maxim importanta fluvi di lando esas Vistula, kun 1,047 km di extenso, Oder kun 854 kilometri, e Warta kun 808 kilometri.

Lando havas plu kam 10.000 lagi kun plu kam 1 hektaro di surfaco. La maxim granda esas Śniardwy kun 113,8 km², e Mamry kun 104 km².

La klimato di lando generale esas temperema, kun averajala temperaturi de 17 °C til 20º dum somero.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Precipua exportacajo-produkti Poloniana.
La borso di Warszawa.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Polonia.

Segun la Mondala Banko, Poloniana ekonomio havas alta KLP per persono[2], havas forta domestika merkato, basa privata debo, e ne dependas de unika produkto por exportacajo.

Lando havas multa privata farmeyi qui produktas betravo, grani, pomi (la maxim granda produktanto di pomi dil mondo), porki e bovi. L'agrokultivo employas 12.7% de labor-povo ma responsas por 3.8% de KLP. To montras lua basa produktiveso.

Lua fabrikerii produktas, inter altra automobili (Fiat e Volkswagen havas fabrikerii en lando), elektronikala produkti, helikopteri, vitri, medikamenti, transporto-equipadi, edc.

Lua bankala sistemo esas la maxim granda de estala Europa. En 2009 lando havis 51 domestika banki e branchi de 18 internaciona banki.

Demografio[redaktar | edit source]

Nacionala konteno di Polonia (fonto: Hungariana revuo História 2–3 / 1991)
naciono 1921 1931 1946 1989
Polono 18.814.239
69,2 %
22.208.000
69,1 %
20.520.178
85,6 %
c. 37.380.000
98,7 %
Ukrainiano 3.898.431
14,3 %
altri entote
9.925.000
30,9%
c. 230.000
0,6 %
Judo 2.110.448
7,8 %
Bieloruso 1.060.237
3,9 %
c. 190.000
0,5 %
Germano 1.059.194
3,9 %
2.288.300
9,6 %
Lituaniano 68.667
0,3 %
Ruso 56.239
0,2 %
Cheko 30.629
0,1 %
altri 78.634
0,3 %
399.526
1,7 %
c. 80.000
0,2 %
sen populaneso 721.523
3,0 %
entote 27.176.717 32.133.000 23.929.527 c. 37.875.000

Til la Duesma mondomilito cirkum 30% de la habitantaro di Polonia formesas da minoritati. Germani koncentris su proxim la frontiero kun Germania, dum ke Ukrani e Bielorusi koncentris su este di lando. Ultre, importanta komunesi di judi existis en Poloniana urbi. Lando sufris multe kun la milito, ambe en perdaji di vivi ed di extensado di lua frontieri. La rezulto esis la homogeneso di la habitantaro. Segun 2004 statistiki, 97% dil habitanti di Polonia esis Poloni (di qui cirkum 0.8 % Kashubi), 1.3 % Germani, 0,6 % Ukraini, 0.5 % Bielorusi e 0.01 % Lemki. Urbanizuro de la habitantaro esis 61,9 %.[3].

La maxim granda urbo esas Warszawa. Altra granda importanta urbi esas Łódź e Kraków.

Kulturo[redaktar | edit source]

Poloniana kulturo esas un reflexo di mondala tendenci. En cinemo, lando havas importanta filmifisti qua ganis Oscar-premio, kom Roman Polański, Andrzej Wajda, Zbigniew Rybczyński, Janusz Kamiński e Krzysztof Kieślowski.

En la klasika muziko, la maxim konocata kompozisto esas Frédéric Chopin. En recenta yari, Krzysztof Penderecki konsideresas maxim granda Polona vivanta kompozisto da The Guardian. En la moderna jazo, Tomasz Stańko esas populala muzikisto.

En literaturo, lando furnisis notora autori kom Jan Kochanowski, Adam Mickiewicz, Bolesław Prus, Juliusz Słowacki, Witold Gombrowicz, Stanisław Lem e Ryszard Kapuściński, la Nobel-laureati Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz e Wisława Szymborska, e l'Angliana skriptisto kun Poloniana origino Joseph Conrad.

Turismo[redaktar | edit source]

Historiala arkitekturo e naturala peizaji esas importanta atraktado por turisti en lando. Turismo kreskis forte pos lando enirar l'Europana Uniono ye 2004[4]. La maxim importanta destini por turisti esas l'urbi di Warszawa, Kraków, Wrocław, Poznań, Lublin, Toruń, ed anke la ex-koncentreso-kampeyo di Auschwitz, e la peizaji di Tatra montaro.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Główny Urząd Statystyczny, dane na dzień 30.06.2013 [http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/L_ludnosc_stan_struktura_30-06-2013.pdf
  2. worldbank.org. "Country and Lending Groups - Data".. URL vidita ye 9 di novembro 2010.
  3. NATIONAL CENSUS OF PEOPLE AND DWELLINGS 2011 - Central Statistical Office of Poland
  4. Travel and Tourism in Poland www.euromonitor.com

Fotografuri[redaktar | edit source]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo