Populala Republiko di Chinia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
中华人民共和国
Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó
Flag of the People's Republic of China.svg National Emblem of the People's Republic of China.svg
Flago di Populala Republiko di Chinia Blazono di Populala Republiko di Chinia
Mapo di Populala Republiko di Chinia
Chefurbo: Beijing
·Habitanti: 22 milioni[1] (2010)
Precipua urbo: Shanghai
Oficala linguo: Chiniana
Guvernerio: Republiko
·prezidanto: Xi Jinping
·chefministro: Wen Jiabao
Surfaco: (4ma granda)
·Totala: 9,598,086[2] km²
·% aquo: 2,8
Habitanti: (1ma granda)
·Totala: 1,338,612,968[3] (2010)
·Lojanto-denseso: 139,6 hab./km²
Nacionala himno: Marcho di volontarii
Pekunio: Renminbi Yuan
Reto-kodo: .cn
Precipua religio: oficale: ateista stato. Populo praktikas budismo, konfuceismo, taoismo

Populala Republiko di Chinia (Chiniana simpligita : 中华人民共和国; Chiniana tradicionala : 中華人民共和國; pinyin*: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), ordinare nominita Chinia e kelkafoye Chinia populala, esas lando di Est-Azia. Kun pluse 1.3 miliardo habitanti, sive proxim sisimo di mondala populo, esas la maxim populoza lando di mondo. Depos 1979, pro evitar tropopulozeso, strikta kontrolo di naski esas aplikita sur Chiniana Han. Ma depos 14 di novembro 2013, ta politiko havabas desrigidigita ad 2 pueri per familio, por tanta ke la du parenti esas amba unika pueri. Kun 9 641 144 km2 en superfaco o 9 596 961 km2 segun la nombri di ONU, Chinia esas anke la maxim granda lando di Est-Azia ed triesma granda lando en mondo pos Rusia e Kanada.

Populala Republiko di Chinia esis proklamita ye 1 di oktobro 1949, sequante China komunista partiso militala viktis Guomindang. Tamen, Chinia esas ipsa la maxim antiqua civilizeso existanta ankore nuna, esanta ja prezenta proxim kin mil yari. Prizentas su hodie kam "socialista republiko" ed exercas kontrolo sur duadek e du provinci, kin autonoma regioni, quar municipi (di qua la chef-urbo, Beijing) e du specala departementi (Hong Kong e Macao).

Chinia esas la duesma mondala ekonomikala povo e l'uno di kin permananta membri di konsilantaro di sekureso di UN. Esas anke l'unesma mondala exportacisto e disponas di nukleara armo, di maxim multa armeo en mondo e di duesma maxim granda armeala budjeto. Guvernita da china komunista partiso, Chinia adoptis "socialista ekonomiko di merkato" ube kapitalismo ed autoritatema politika kontrolo frolas en spekala formulo. La konstituco di Populala Republiko di Chinia definas lo kam "socialista stato di populala demokratika dictatoreso, direktita da laborema klaso ed bazita sur la federuro di manuala laboristi ed rurani". L'introdukto di la konstituco specigas la direktanta rolo di china komunista partiso ed duras citar oficala marxismo-leninismo kam ideologio di refero di stato.

Bazala fakti pri Chinia

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Chinia.

Chinia divenis republiko ye 1912. Sun Yatsen esis l'unesma prezidanto.

Ye 19 di septembro 1931 Japoniani okupis Mandjuria, en nord-esto di lando. Ye 7 di julio 1937 Japonia komencis milito pro okupar tota Chinia, qua lastis til 9 di septembro 1945.

Pos fino di milito kontre Japonia, komencis interna milito inter nacionalisti e komunisti pro okupar povo en lando. Komunisti, komandita da Mao Zedong vinkis e okupis tota kontinentala Chinia. Chiang Kai-shek, chefo di nacionalisti, flugis a l'insulo di Taiwan ube fondis la Republiko di Chinia.

Mao Zedong proklamis la Populala Republiko di Chinia ye 1 di oktobro 1949 e establisis relato kun Sovietia ed altra socialista landi. Ye 1958 ilu komencis la Granda Salto Adavana pro kolektivizar lando, ed ye 1966 ilu lansis la Kulturala Revoluciono.

Mao mortis ye 1976 e lua sucedanto, Deng Xiaoping, komencis ye 1978 modernigar rejimo. Ta yaro, Populala Republiko di Chinia e Japonia riestablisis diplomacala relati.

Ye 1989, kom reflexo di la krulado di komunista rejimi en tota mondo, okuris studentala protesti por demokratio e reformi en Tianmen-placo, Beijing. On kallulas ke cirkum 100 mil personi partoprenis en la protesti. Chiniana militisti intervenis, e on kalkulas ke okuris 400 til 800 morti.

Politiko[redaktar | edit source]

Chinia esas depos 1949 socialista oligarkio. La komunista partiso di Chinia havas povo. Nuna konstituco esis adoptita ye 4 di decembro 1982.

Geografio[redaktar | edit source]

Kun 9,596,961 km² segun Encyclopaedia Britannnica, Populala Republiko di Chinia esas la 4ma maxim granda lando dil mondo en totala surfaco, pos Rusia, Kanada ed Usa. Ol havas la maxim longa terala frontiero dil mondo, kun 22,117 km de Yalu fluvio (frontiero kun Nord-Korea til la golfo di Tonkin (frontiero kun Vietnam).

Lojanti (yaro): 1.286.975.468 (2003); 1.008.175.000 (1983).
Chef-urbo: Beijing
Altra urbi: Shanghai, Tianjin, Chongqing, Guangzhou (Kanton), Shenyang.


Exquisite-kfind.png Videz anke: Hong Kong.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Makau.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Populala Republiko di Chinia.

Chinia exportas precipue teo, soyo, oleo, oleal produkturi, kemial produkturi, stofi, mashini, volframo, antimono, karbono, ma anke e recente multa industriala produkti.

La mixuro di kapitalismo kun socialismo esas nomizita da kelka ekonomikisti kom "merkatala socialismo".

Demografio[redaktar | edit source]

Provinci di Populala Republiko di Chinia e lua populi, en milioni di lojanti.

Kulturo[redaktar | edit source]

La kulturo di Populala Republiko di Chinia mixuras elementi de tradicionala Chinia kun komunista ed altra moderna influi. Dum la Kulturala Revoluciono multa tradicionala kulturala trezori esis destruktita, e la praktiko di multa arti esis interdiktita. Ma pos 1980a yari oficala repudio a ta ecesi esis komplementita da vigoroza esforci por rinovigar Chiniana kulturala tradicioni.

En moderna literaturo de 20ma yarcento (1917 til 1923) on povas dicerna nomi kom Lu Xun (1881 til 1936), Hu Shih (1891 til 1962) e Chen Duxiu (1880 til 1942). De fino di 1920a yari til 1930a yari Chiniana literaturo divenis kreiva, ed aparis nomi kom la poeto e autorulo Mao Dun, e Ba Jin.

Chinia esas multanaciona stato, ma nur Chiniana linguo esas oficala.

Ye 2010 Chiniana disidento Liu Xiaobo ganis la Nobel-premio pri paco, e Chinia akuzis Liu di esar kriminozo, e deklaris ke la premio povus nocar Chiniana-Norvegiana relati.

Religioni[redaktar | edit source]

Chinia esas ateista stato. Tamen la populo suportas konfuceismo, budismo e taoismo.

Budismo[redaktar | edit source]

Segun TheDharma.com, quanteso di budisti en Chinia povas variar dil 60% a 80% (entre 6000 e 1000 milioni) ma ol esas probable ke referesas a qui sequas budismo sinkretista kun altra tradicionala religioni ultre ke ta ke lo sequas plu kam filozofio ke kam religiono.

Taoismo[redaktar | edit source]

Kelka rikonti kalkulas ke taoismo hasvas 400 milioni di sequanti.

Reverenco por naturo e spiriti di ancestri esas komuna en Taoismo. Organizada taoismo discernas lua rituala activeso de populara religiono.

Ol esis establita en lasta estala Han dinastio (25-220).

Kristanismo[redaktar | edit source]

Kristanismo (Chiniane: 基督教) esas minoritala ma kreskanta religiono en Chinia. Ol kreskis rapide pos 1970.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Beijing's Population Exceeds 22 milion chinadaily.com.cn
  2. exkluze disputata teritorii
  3. The World Factbook: China