Republiko

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Republiki segun la sistemo di guvernerio:

██ Kompleta prezidantala republiko

██ Prezidantala republiko ube la prezidanto responsas a la Parlamento

██ Mi-prezidantala sistemo

██ Parlamentala republiko

██ Unika partiso

Republiko esas guvernala sistemo ube la chefo di stato (qua generale havas la titulo "prezidanto", ma en antiqua Roma esis "konsulo") elektesas dal populo o da parlamento, e ne povas transmisar la povo heredale a lia familio, kom eventas en monarkii. L'origino di vorto republiko esas 2 Latina vorti: res publica (publika kozo, o publik afero).

Se la chefo di stato anke esas chefo di guvernerio, la lando esas prezidantala republiko (exemple en Usa, Brazilia, Arjentinia). Se la chefo di guvernerio ne esas anke chefo di stato, ed selektesas da deputati de la precipua partisi (o koalisuro) en parlamento, la stato esas nominita parlamentala republiko (exemple en Portugal, Finlando, Francia).

Generale en moderna republiki, prezidanti komandas por periodi de 4 til 6 yari. En kelka landi, konstituco limitas numero di inter-sequanta foyi ke un sama persono povas disputar prezidantal elekti. Exemple en Usa e en Brazilia prezidanti povas disputar nur un altra sequanta foyo. En Uruguay, la prezidanto esas elektata por 5 yari e ne povas rielektar. En Chili, il elektesas por 4 yari e ne povas rielektar. En Venezuela pos modifiko en la konstituco ye la 15ma di februaro 2009, la periodo esas 6 yari e la prezidanto povas rielektar absoluta.

Segun Aristoteles, la tri principi fundamentala de l'ideo di republiko essas:

  • la separo di povi e lua mutuala kontrolo
  • l'aktiva partopreno en la politiko da tota la civiteni
  • la reprezento di tota la sociala klasi en tota guvernala institucuri, sen prepondoro di nula.
Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Republiko

Moderna konceptajo di republiko kom demokrata sistemo di guvernerio aparis en Francia dum Iluminismo. Usa adoptis republiko kande ol divenis nedependenta, ye la 4ma di julio 1776.