Sovietia

De Wikipedio
(Ridirektita de Soviet-Uniono)
Irez ad: pilotado, serchez
Союз Советских Социалистических Республик
Soyuz Soveckih Socialistisheskih Respublik
1922 til 1991
Flag of the Soviet Union.svg Coat of arms of the Soviet Union.svg
Mapo di Sovietia
Chef-urbo: Moskva
·Lojanti: plu kam 8,5 milioni (1990)
Oficala lingui: Rusiana, ed altra
Guvernerio: Socialista republiko
·Chefo: Vladimir Lenin (1922 til 1924)
Mihail Gorbachov (1985 til 1991)
Surfaco: 22,402,200 km² (1991)
Habitanti: 293,047,571 (1991)
Pekunio: Sovietana rublo
Precipua religio: stato esis oficale ateisto
Finis kun: krulo di Sovietia (1990-1991)

'Sovietia, Soviet-Uniono', Uniono di Socialista Sovieta Republiki (Soyuz Soveckih Socialistisheskih Respublik, SSSR) esis stato quo existis de 1922 til 1991. Olu esis l'unesma komunista stato, en qua nur la komunista partiso esis posibla.

Sovietia esis en Europa ed Azia. Chef-urbo esis Moskva. Dum lua existo lua areo kreskis, ma omnatempe olu esis la maxim granda stato en mondo. Quar statala formacuri fondis Sovietia, ma, dum la fino di lua existo, Sovietia konsistis ek 15 sovieta-republiki. Lor sua krulo, olu havis areo de 22,4 milioni km². Tatempe populeso esis pluse 300 milioni.

Sovietia ed anke Ukrainia e Bielorusia esis membro di Unionita Nacioni. Pluse Sovietia esis permanenta membro di Sekureso-Konsilero di Unioninta Nacioni. Nuna federativa republiko di Rusia esas epigono di Sovietia.

Ante Sovietia[redaktar | edit source]

En Rusia cari administris lando despotale. Dum la regno di Nikolai 2ma populo ofte revoltis demandante plusa demokratio e libereso, quankam la caro ne voluntis realigar chanji en la socio. En 1906 la populo revoltis ed igis caro fondar senato, dumo, ma pokope la dumo perdis sua povo retroe a caro. Sociala ne-egaleso efektigis, ke extremista-sinistra idei ganis vasta suporto che proletario.

Ye 1914 komencis unesma mondomilito, en qua anke Rusia partoprenis. La populo fatigeskis pro la milito ed esis nekontenta a la caro. Revolucionala idei ardoris che soldati ed agrokultivisti. Ye 1917 en februaro la revoluciono explozis e la caro esis impulsita rezignar. La dumo e provizora rejimo da Aleksandr Kerenski kaptis povo, ma olu prolongis la milito. La stando en la lando duris tensa ed dum oktobro (segun anciena kalendaro, nun novembro) mikra grupo di komunisti kaptis la povo. Pose l'evento nomesis Granda Oktobral Revoluciono.

Revolucionero Vladimir Lenin e bolsheviki (komunisti) komencis administrar ma li recevis vasta rezisto. En Rusia interna milito sangoza inter le Reda (socialisti) e le Blanka (caristi) komencis. Parti ek anciena imperio di Rusia (Polonia, Finlando, Estonia, Latvia, Lituania ed Ukrainia) vizis nedependenteso. La populi di naskinta stati partoprenis la milito en multa manieri: samatempe ca militi esis militi pro propra nedependenteso e generale kontre sinistristi. En Rusia bolsheviki, note Lev Trocki, fondis Red-Armeo qua pos nemulta yari, ye 1922, vinkis la Blanki e koalisinta povi. Boris Pasternak prizentas lo en Mediko Zivago.

Unesma yari di Sovietia[redaktar | edit source]

La konstituco di Sovietia esis aprobata da la Omna-unionala Centrala Exekuto-Komitato ye 6 di julio 1923. La procedo komencis ye 30 di decembro 1922, kande la unesma Kongreso di Sovieti aprobis Deklaro di Uniono e Kontrato di Uniono. La fondanta landi esis Rusia, Ukrainia, Bielorusia e soviet-republiki di Transkaukasia. Justifikante, la Deklaro mencionis la ne-suficanteso di la izolita esforci di singla Republiki vers ekonomiala ri-konstrukto, e la komuna lukto kontre kapitalista encirkligo. Komisitaro esis nominata por produktar skisuro di la konstituco. Rezolvesis ke nacionala reprezentado facesus per du-chambra Centrala Exekuto-Komitato: Konsilantaro di la Uniono, e Konsilantaro di Nacionesi. Exterlandala aferi, exterlandala komercado e statala sekureso esus exkluziva domeno di centrala autoritati. Formala konfirmo di la nova konstituco sequis en la duesma Kongreso di Sovieti ye 13 di januaro 1924.

Tale, Sovietia divenis l'unesma komunista stato en mondo. Ye 1925 unionis su anke Turkmenistan ed Uzbekistan e ye 1929, Tajikistan.

Lenin mortis ye 1924, ed onu komencis administrar la stato kolegiale. Quankam reale Lev Trocki e Yosif Stalin kombatis por la povo. Trocki deziris extensar revoluciono en la tota mondo ma Stalin pensis krear socialismo en un stato. Stalin vinkis la kontesto por la povo e finale Trocki esis exilita. Ganinte povo Stalin komencis administrar kom despoto.

Stalin modernigis l'agrala stato. Onu socialigis l'agrokultivo kreante sovhozi (di stato) e kolhozi (kolektivala). Ca ago efektigis famino en la lando, e nulu savas, quanta homi mortis pro hungro. Giganta centri industriala fondesis e la lando urbizis. Stalin kreis totalitara stato kun sekreta servo (NKVD, GPU, pose KGB). En Sovietia omni suspektis ke altru realigis anti-sovieta ago. En paranoyal atmosfero homi esis arestita e sendita a koncentreyi o simple exekutita. En arkipelago di koncentreyi (GULAG) prizentita da Alexandr Soljenicyn multa homi mizeris dum multa yari.

Sovietia dum duesma mondomilito[redaktar | edit source]

Ante mondomilito Sovietia demandis arei en la landi havanta limiti kun su en la westajo, nome: (Finlando, Estonia, Latvia, Lituania) por protektar su kontre nacista Germania. Mikra Baltika stati esis forcita donar al Sovietia bazi e portui, ma Finlando ne voluntis donar sua sulo a nepropra armeo. En autuno di1939, ye (30 di novembro) Sovietia atakis Finlando e Vintro-milito komencis. Pro l'atako Sovietia esis exkomunikita ek Ligo di la nacioni. La milito duris til 13 di marto 1940 ma Sovietia ne sucesis konquestar Finlando qua perdis c. 10 % ek sua sulo.

Sovietia e Germania subskribis pakto pri ne-atako, ma tamen Germania atakis ye 1941 Sovietia. Finlando partoprenis la milito kontre la Sovietia por retroganar la perdita sulo. En la komenco la Sovietia retretis, ma Stalin sucesis kolektar suficanta forco por represar l'invado e dum yaro 1943 la Fortuno translacis su aden la sovieta latero. Sovietia tre mizeris dum duesma mondomilito perdinte milioni de homi. La vinko en milito igis Sovietia mondala super-povo.

Sovietia pos duesma mondomilito[redaktar | edit source]

Pos mondomilito Sovietia expansis sua influenco en Est-Europa. Estonia, Latvia, Lituania e Moldova esis konektita a Sovietia kom sovieta republiki, e Polonia, Chekoslovakia, Hungaria, Rumania, Bulgaria e la estala parto di Germania divenis pokope socialista stati sub Sovietiala komando. La skismo inter Ocidento ed Oriento profundeskis e kolda milito inter idei komencis.

Ye 1953 Yosif Stalin mortis. En la komenco troiko (trio) Hrushchev–Malenkov–Molotov administris la stato, ma ye 1958 Nikita Hrushchev esis elektita kom chefo di la komunista partiso, e talamaniere, di la stato. Ja ye 1956 Hrushchev revelabis la obskura e kruela latero di Stalinismo. La atmosfero en lando divenis plu libera. Tekniko progresis en la lando: la Sovietia konstruktis sua atomala e hidrogenala bombo, e sendis unesma sputniko (satelito) aden la kosmo ye 1957, la unesma homo ye 1961. Sovietia provokabis Usa en kontesto, e semblis, ke Sovietia esos vinkanto.

Quankam regresiva povi en lando esis nekontenta a Hrushchev. Li pensis, ke la desstalinigo da Hrushchev mustas finar, e nova chefo, Leonid Brejnev esis elektita. Dum la regno di Brejnev la vivo en Sovietia esis sekura ma pasableta (ecepte cirko) mem en komuna chambraro ed omna libera pensi esis konsiderita kom anti-sovieta.

En mondo Sovietia ganis sempre plusa autoritato e hegemonio vinkante en sua latero multa nova stati en Afrika ed Azia, note India. Dum 1970a yari Sovietia atingis en armala kontesto la nivelo di Usa, gravigas malada ekonomio.

Finala tempo di Sovietia[redaktar | edit source]

1980a yari esis la finala fazo di Sovietia. Leonid Brejnev mortis ye 1982, e pos ilu esis chefo di stato kurte Yuri Andropov e Konstantin Chernenko. Ye 1985 yuna Mihail Gorbachov esis elektita. Ilu komprenis, ke homi bezonas libereso, ed ilu deziris altrigar – inter limiti di la socialismo – la lando per nova politiko. Chernobyl-katastrofo. Per perestroiko (nova konstrukto) e glasnosto (klareso, transparenteso) ilu duktis la stato a nova voyo. La rezultajo di la nova politiko ne esis ta quan Gorbachov expektis, pro ke sovieta homi e nacioni prenis la povo en sua propra manui. Ye 1987 Boris Yelcin parolis en la Central Komitato di Partiso tre kurajoze kontre partisala elito e korupteso di la lando ganante suporto di populo ed auritato che homi. De 24 di decembro 1979 til 1989 Afganistan esis okupita da Sovietana trupi.

Ye 1989 senatani, insistanta novigi, vinkis l'elekto. Exkavisti strikis e l'ekonomiko falis en krizo. Omnaloke en Sovietia diversa nacioni komencis persekutar l'una l'altra. Hegemonio en Est-Europa esabis ja perdita e Berlin-Muro krakis ye 9 di novembro.

Ye 1990 en Moskva 200,000 homi demandis altrigi e novigi en la lando. Estonia, Latvia e Lituania votis por lua nedependenteso. Ye 19 di agosto 1991 regresiva grupo kaptis la povo, ma la stato-stroko ne sucesis. Boris Yelcin kuraje agis kontre povo-kaptanti samatempe kam Gorbachov esis guardita en sua dacho (vilao) Krimeala. Pose Boris Yelcin esis elektita kom prezidisto di Rusia. Ye 26 di decembro 1991 la chefi di Rusia, Bielorusia ed Ukrainia rezolvis cesigar Sovietia e kreas Komunajo di Nedependanta Stati por ex-sovieta stati.

Videz anke[redaktar | edit source]

Literaturo[redaktar | edit source]