Sud-Amerika

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Sud-Amerika.
Topografiala imajo di Sud-Amerika, obtenita da satelito.

Sud-Amerika (en Hispaniana América del Sur o Sudamérica; en Portugalana América do Sul; en Nederlandana Zuid-Amerika; en Angliana South America; en Franciana Amérique du Sud) esas la sudala parto di Amerikana kontinento o, segun kelka autori, la sudala kontinento di Amerika[1][2] situita tote en Westala misfero e precipue en Sudala misfero, kun relate mikra parto en Norda misfero, kontigua ad Oceano Pacifiko en westo, Atlantiko en nordo ed en westo, Centr-Amerika e Karibeano en nord-westo. Ol havas 17.84 milioni km² di totala surfaco, e lua populo ye 2005 esis plu kam 371 milioni lojanti.

Peizaji[redaktar | edit source]

En Sud-Amerika jacas la maxim granda Equatorala foresto dil mondo: Amazonika foresto. Ol anke havas du dezerti (Atakama e la dezerto di Arjentiniana Patagonia), savani (specale en Brazilia, ma anke en Venezuela e Guyana), un importanta montaro (Andi) en westo, regioni kovrata da gramini en Arjentinia, Uruguay e Brazilia (Pampa), e glacieri en sudo di Chiliana e Arjentiniana Patagonia.

En Sud-Amerika jacas la maxim alta aquofalo dil mondo, Salto del Ángel, en Venezuela, kun 979 metri di alteso, e la maxim longa fluvio dil mondo, Amazon, kun 6,8 mil km di longeso de Nevado Mismi, en Peru til Atlantiko, en Braziliana litoro. Anke jacas en Sud-Amerika la maxim vasta montaro dil mondo, Andi, la maxim sika dezerto dil mondo, Atakama, e la maxim vasta equatorala foresto dil mondo, Amazoniana junglo.

Historio[redaktar | edit source]

Unesma evidentaji di agrokultivo en Sud-Amerika datizas de 9,000 yari aK. Manioko komencis esar kultivita cirkum 2,000 yari aK. Dum ta epoko kelka populo establisis urbeti en omna parti di Andi. Sud-Amerikana populi domestikigis lamao, vikuno, alpako e guanako cirkum 3,500 yari aK, por furnisar karno e lano e por transporto.

De cirkum 1438 til 1533 Inkao imperio dominacis Andina regiono. En esto di kontinento vivis tupi-guarani populi ed altra indijena grupi. Samatempe, mapuche vivis en sudo di nuna Chile ed Arjentinia, ed yanomami vivis en sudo di Venezuela e nordo di nuna stato di Amazonas, en Brazilia.

Ye 1494 da Tordesillas kontrato, Portugal e Hispania establisis frontieri inter lua teritorii por deskovrar en Nova Mondo. Kun la suporto di papo Alexander 6ma li konkordis ke tota landi por deskovrar devus partoprenar a la du landi. Unesma Hispaniana urbo en Sud-Amerika esis San Sebastián del Uraba ye 1509, abandonita la sequanta yaro, e Santa María la Antigua del Darién, ye 1510. Intensa exploro e koloniigo di teritorio komencis dum 1530a yari, kande Hispaniani dominacis Inkao imperio (ye 1533) e Portugalani fondis l'urbo di São Vicente. Ye 1542 Hispaniani kreis Vice-Rejio di Peru.

Komence Hispani e Portugali atemptis uzar indijeni kom labor-povo por agrokultivo e minado, ma morbi e neadapto di indijena viri ad agrokultivala verki motivizis koloniala povi a trovar sklavi de Afrika. Katolik eklezio anke kondemnis sklaveso di indijeni, qua gradoze deklinis. Tandem indijeni intermariajis kun Portugalani e Hispaniani, e formacis nova klaso di mestici.

Kande Napoléon 1ma invadis Hispania e pos Portugal en komenco di 19ma yarcento la situeso di lua kolonii en Sud-Amerika rapide modifikis. João 6ma di Portugal fugis vers Brazilia ed instalis guverno en l'urbo di Rio de Janeiro. Pos retroirar vers Europa il lasis lia filiulo, Pedro qua proklamis Braziliana nedependeso ye 7 di septembro 1822. En Hispaniana kolonii, lokal asembli ne aceptis la remplasigo di Fernando 7ma di Hispania da Joseph Bonaparte, kreis lokala guverni (Juntas) e pose komencis militi por nedependeso. Granda Kolumbia, Arjentinia, Paraguay, Chili, Equador, Peru, Bolivia ed Uruguay divenis komplete nedependanta ante 1830. Poka landi atingis nedependeso nur dum 20ma yarcento: Panama en 1903, Guyana en 1966, Trinidad e Tobago en 1962 e Surinam en 1975.

Referi[redaktar | edit source]

  1. "South America. The Columbia Encyclopedia, 6th ed. 2001-6. New York, Columbia University Press": "fourth largest continent ..., the southern of the two continents of the Western Hemisphere."
  2. LANIC country page


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana