Usa

United States of America Flago di Usa Blazono di Usa Chefurbo: Washington, DC ·Lojanti: 599,657 (2009) Precipua urbo: New York Oficala linguo: Ne havas. Angliana esas de facto. Hispaniana anke esas importanta en sudo di lando. Guvernerio: Republiko ·Prezidisto: Barack Obama Surfaco: (3ma granda) ·Totala: 9,826,675 km² ·% aquo: 6,76 Lojanti: (3ma granda) ·Totala: 310,843,000 (2010) ·Lojanto-denseso: 32 loj./km² Nacionala himno: Star Spangled Banner Pekunio: Dolaro di Usa Reto-kodo: .us .mil .gov .edu Precipua religio: kristanismo, 84,7%

Unionita Stati di Amerika, abreviata Usa, jacas en nord-Amerika. Lua vicina landi esas:

• en nordo, Kanada,
• en sudo, Mexikia.

En esto jacas Atlantiko ed en westo jacas Pacifiko. Alaska, qua esas usana stato, jacas nord-westo de Kanada. Havayi, jacas en meza norda Pacifiko.

Bazala fakti pri Usa:

Historio

L'unesma habitanti di Usa esis indijeni, qua posible arivis de Azia de 12,000 til 40,000 yari ante nun. Kelka tribui, kom la Misisipiana kulturo, developis avancita agrokultivo e socii kun bona organizuri.

L'unesma Europana qua arivis en Usana kontinentala teritorio esis Juan Ponce de León, qua desembarkis en nuna Florida ye 2 di aprilo 1513. Hispaniani balde establisis altra kolonii en nuna sud-westo di Usa. Franciana komercisti di furi establisis avanposteni en la regiono di Granda Lagi en la regiono konocita kom "Nova Francia", de nuna Kanada til nuna Louisiana. L'unesma Britaniani arivis en nuna stato di Virginia ye 1607.

Navo Mayflower, qua transportis unesma kolonigiisti ad Usa.

Britaniani fondis 13 kolonii en esto di nuna Usa. Cirkum 1634 preske 10,000 puritani livis en la regiono konocata kom New England ("Nova Anglia"), formita da nuna stati di Maine, Nova-Hampshire, Vermont, Massachusetts, Rhode Island, e Connecticut. Ye 1614 Nederlandani fondis Niew Amsterdam en nuna insulo di Manhattan. Nederlandana kolonio esis okupita da Britaniani ye 1674, e la kolonio esis rinomizita kom New York.

Malgre li pagis imposti por Anglia, kolonigiisti ne havis reprezenteri en Britana Parlamento. Tota la Britaniana kolonii havis lokala guvernerii kun elekti, qua kreis en lokala populi un sentimento di auto-guverno. Cirkum 1770, la populo di kolonii esis preske 1/3 di totala populo di Anglia, ma la kolonii ne havis reprezento en Britaniana parlamento.

Tensioni inter Britaniana guvernio e la kolonii kresis dum 18ma yarcento. Ye 1775 komencis Usa nedependanto-milito: la kolonii revoltis kontre Britaniana dominio ed imposti. Ye 4 di julio 1776, la 13 kolonii deklaris nedependeso de Unionita Rejio e formis Unionita Stati di Amerika. La nova lando spricis kom republiko. George Washington divenis lua unesma prezidisto. Unionita Rejio agnoskis Usana nedependeso ye 1783.

De 1846 til 1848 Usa militis kontre Mexikia en Mexikiana-Usana milito. Milito finis ye 2 di februaro 1848 kun la signato di Traktado di Guadalupe Hidalgo en ke Mexikia cedis teritorii di nuna Kalifornia, Nevada, Utah, e parti di nuna Arizona e Nova-Mexikia, ed abandonis reklamaci pri Texas.

Ye 1861 komencis Usana interna milito inter 13 sudala stati qua mantenis sklaveso kontre nordala omne abolisismani e kin frontala sklavisto stati. Milito lastis kun vinko di abolisismani ye 1865. Du yari pos, ye 1867, Usa kompris Alaska de Rusiana Imperio.

Kande Unesma mondo-milito komencis ye 1914 Usa sejornis neutra, ma ye 1917 lando unionis kun Unionita Povi por kombatar Centrala Povi (Germaniana Imperio, Austria-Hungaria, Otoman imperio e la rejio di Bulgaria). Pos la milito, Usa divenis la precipua ekonomiala povo dil mondo, ed adoptis unilatera politiki di eskarteso. Ye 1920 mulieri recevis la yuro por votar. Usana prospero duris til 1929 kande l'ekonomio krulis en tota la mondo e, kom rezulto okuris ekonomiala depreso qua lastis dum la 1930a yari.

Usa atempits sejornar neutra en Duesma mondo-milito, ma pos Japoniana atako en Pearl Harbor, lando eniris en la guero alonge Unionita Rejio ed altra landi kontre l'Axo (Nacista Germania, Italia e Japonia). Ye 1945 pos vinkar l'Axo, Usa divenis superpovo, ma havis Soviet-Uniono kom lua ideologiala rivalo. Usa intervenis en Korea-milito kontre Nord-Korea ed en Vietnam-milito kontre Nord-Vietnam, landi suportita da Soviet-Uniono e da Populala Republiko di Chinia.

Politiko

USA esas prezidantala republiko. Lua nuna prezidisto esas Barack Obama. La Parlamento havas 2 chambri: Konsilantaro (Chamber of Deputies) e Senato (2 deputati per stato mem la maxim mikra od importanta).

Videz anke: listo di prezidisti di Usa.

Videz anke: Listo di Influanta Usani.

Du maxim granda partisi (demokrati kun simbolo asno e republikani kun simbolo elefanto) kontrolas la politiko.

Geografio

Videz anke: Stati di Usa.

USA esas 3ma lando en totala populo-quanto, ed 3ma en totala en totala surfaco. Ol konsistas ek 50 stati. Lua chefurbo esas Washington, DC.

Ekonomio

Videz anke: Ekonomio di Usa.

Usana ekonomio esas la maxim granda di mondo. Usana kuntara landala produkto ye 2007 esis quaze 14 bilioni di dolari.

Demografio

La maxim granda urbo en totala populo-quanto esas Nova-York. Altra granda urbi: Los Angeles, Chicago, Houston. Washington, DC esas la 27ma granda urbo di lando.

Kulturo

La komuna kulturo de la majoritato di Usani esas Westala kulturo, kun origino en anciena Europana tradicioni, kun multa altra influi, kom de la kulturo di Afrikana sklavi. Altra enmigranti, specale de Azia e de Latinal Amerika kompletigis kulturala mixuro, qua esas deskriptata kom un "kulturala kruzelo" o "kulturala saladuyo" en ke enmigranti e lia decendenti konservas distingiva kulturala karakteri.