Aljeria

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Aljeria
الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
(Al-Jumhūrīyah al-Jazā’irīyah ad-Dīmuqrāţīyah ash-Sha’bīyah)
ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ
(Tagduda Tadzayrit Tamagdayt Taɣerfant)
Flag of Algeria.svg Seal of Algeria.svg
Flago di Aljeria Blazono di Aljeria
Nacionala himno:
Kassaman (qasaman bin-nazilat il-mah.iqat)
LocationAlgeria.svg
Urbi:
Chefurbo: Aljer
Precipua urbo: Aljer
Lingui:
Oficala lingui: Araba (80%) e berberana
Guvernerio:
Tipo: Socialista Republiko
· Prezidanto: Abdelaziz Bouteflika
· Chefministro: Ahmed Ouyahia
Surfaco: (11ma granda)
· Totala: 2 381 741 km²
· Aquo: neglijebla %
Habitanti: (35ma granda)
· Totala: 36 423 000[1] (2012)
· Denseso di habitantaro: 14 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Aljeriana dinaro (AD)
100 centimi
Veho-latero: dextre
ISO: DZ
DZA
012
Reto-domeno: .dz*
Precipua religio: islamo (96,7%)
Oficala retosituo: http://www.el-mouradia.dz


Aljeria, oficale la Populala Demokratiala Republio di Aljeria esas lando jacante en nordal Afrika. Lua vicina landi esas Tunizia e Libia este, Nijer, Mali e Mauritania sude, e Maroko weste. Norde jacas Mediteraneo.

Nune, pos la nedependo di Sud-Sudan, ol esas la 20ma maxim vasta lando del mondo segun la surfaco totala, e la maxim vasta lando de Afrika.

Bazala fakti pri Aljeria

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Prehistoriala pikturi en Tassili.
 Precipua artiklo: Historio di Aljeria

Hominidi ja habitis nuna Aljeria cirkume 2 milion yari ante nun. Cirkume 7 000 yari ante num existis vasta pastureyi en la regiono Tassili. La populi qua habitis la regiono intermariajis e divenis pose konocita kom Berberi.

La regiono esis konocita kom Numidia dal Romani. La rejio di Numidia havis relati kun Romani, Kartagani e Greki. Pos 1000 aK Kartagani establisis su en litoro. Pos la Punika militi (264 aK til 146 aK) Berberi decidis divenar nedependanta de Kartago. En 200 aK la regiono itere okupesis dal Romani. Kande Westala Roman imperio krulis en 476, kelka regioni habitita dal Berberi itere divenis nedependanta, dum ke vandali okupis altra regioni. Berbera princii rezistis kontre l'unesma ataki dal kalifio Umiyad, de 670 til 708.

Dum la 8ma yarcento Arabi okupis la regiono, qua guvernesis da diversa Islamala dinastii. Dum la 16ma yarcento Hispani okupis kelka urbeti an lua litoro: Mers El Kebir (1505), Oran (1509, Aljer e Bugia (1510). Hispani abandonis Aljer en 1529, Bugia en 1554, e Mers El Kebir ed Oran en 1708. En 1732 li rikonquestis Oran e Mers El Kebir, ma en 1792 Hispana rejulo Carlos la 4ma vendis la du urbi al bey (Otomana klanestro) di Aljer.

En 1830 sub pretexto di desrespekto a la konsulo Franca, Francia invadis Aljeria[2]. La konquesto esis extreme sangoza. De 1830 til 1872 la violento e l'epidemii diminutis la habitantaro di Aljeria en preske 1/3.

Inter 1825 e 1847 cirkume 50 000 Franci enmigris vers Aljeria[3] ma la konquesto esis lenta pro la rezisto dal Aljeriani. La koloniigisti Franca beneficis su de konfisko di komunala tereni e l'uzo di moderna tekniki, qui augmentis l'agrokultivala produktado. La tensi inter indijena habitanti e Franci pokope pluintensigesis, e fine en 1954 komencis la milito kontre Franc okupeso.

Ahmed Ben Bella, unesma prezidanto di Aljeria.

Ye la 5ma di julio 1962 pos paco-pakto kun Franca guvernerio, Aljeria divenis nedependanta. Abdur Rahman Farès esis lua unesma statestro, e Ahmed Ben Bella, chefo di la Fronto por Nacionala Libereso - FLN - divenis lua unesma prezidanto. Ben Bella guvernis de 1963 til la 19ma di junio 1965, kande ilu revokesis de povo da lua ex-aliancito, kolonelo Houari Boumédiène. Boumédiène nacionaligis l'extraktado di petrolo.

Boumédiènne mortis en 1978, e lua sucedinto Chadli Bendjedid esis plu liberala. Ilu diminutis l'interveno dil stato en l'ekonomio. En 1991 militisti intervenis en elekto por preventar vinko dil partiso Front Islamique du Salut ("Islamana fronto por nacionala salveso"). To rezultis interna milito. Militisti koaktis Bendjedid renuncar ye la 11ma di januaro 1992. Mohamed Boudiaf remplasis Bendjedid, ma ye la 29ma di junio sam yaro ilu asasinesis. On kalkulas ke de 1992 til 2002 cirkume 160 000 personi mortis pro ataki dal Armizita Islamala Grupo, e dal Islamala Armeo por Salveso.

En 2002 la precipua gerilera* grupi ja kapitulacabis o destruktabis. Granda parto de Aljeriana ekonomio rekuperesis pos l'interna milito.

En 2008 la konstituco di la lando modifikesis por establisar limito pri rielekto dil prezidanto. To permisis Abdelaziz Bouteflika (prezidanto pos 1999) disputar la prezidanteso itere en 2009. Bouteflika vinkis e promisis programo por nacionala rikoncilio, e la spenso di 150 miliardi di dolari por krear 3 milion nova laboraji, konstruktar 1 milion nova domi, e durar la modernigo di substrukturi e di la publika sektoro.[4]

Ye la 28ma di decembro 2010 komencis protesti kontre la guvernerio de Bouteflika, simila a protesti qui eventis en altra Nord-Afrikana e Mez-Orientala landi.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Sideyo di la Nacional Asemblajo dil Populo (parlamento), en Aljer.

Aljeria esas autoritatema republiko. La chefo di stato e komandero dil armeo esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5 yari. Abdelaziz Bouteflika duras en l'ofico depos 1999. La prezidanto indikas la chefministro, qua esas la chefo di guvernerio. La nuna konstituco aprobesis en 1976 e modifikesis en 1988, 1989, 1996 e 2016.

La parlamento havas 2 chambri. La Konsilistaro di la Naciono (equivalanta a Senato) konsistas ek 144 membri, di qui 2/3 elektesas per populala votado, dum ke 1/3 indikesas dal prezidanto. La Populala Nacionala Asemblajo (al-Majlis al-Sha'abi al-Watani) nune havas 462 membri. La lando havas plua kam 40 politikala partisi.

La Judiciala sistemo mixas Franca civila legi kun Islamala legi. Existas Konstitucala Korto konsistanta ek multa publik oficiri, inkluzite judiciisti de la Supra Korto, qui revizas la legi aprobita dal parlamento.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Aljeria.
Klimati di Aljeria.

Aljeria havas entote 6 343 km di frontieri kun lua vicini, di qui 1 559 km kun Maroko, 1 376 km kun Mali, 982 km kun Libia, 965 km kun Tunizia, 956 km kun Nijer, 463 km kun Mauritania e 42 km kun Westala Sahara. Nune ol esas la maxim vasta lando de Afrika, e lua surfaco equivalas 3,5 foyi la surfaco di Texas.

Lua klimato esas Mediteraneala che la marbordo, ube la mezvalora pluvozeso varias de 400 til 670 mm omnayare, malgre ke ol povas superirar 1.000 mm dum kelka yari. En Sahara, sude de la lando, la klimato esas varma e sika. La maxim alta temperaturo enrejistrita en Aljeria esis 50.6ºC, en In Salah.[5]

Proxim la litoro la topografio esas montoza. Lua maxim alta monto esas Monto Tahat, kun 2 918 metri di altitudo. Sude jacas vasta e plana dezerto. La vejetantaro esas plu richa apud la litoro e proxim la monti.

Lua precipua fluvio esas Sheliff, ma la maxim longa essas Draa. Nula fluvio di Aljeria esas navigebla.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Piktoreska reprezento pri l'exportacaji di Aljeria.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Aljeria

La stato kontrolas granda parto de Aljeriana ekonomio. Petrolo reprezentas preske 30% de lua kuntara landala produkto, 60% de la budjetala revenui e 41% de l'exportacaji totala. La lando produktas cirkume 1.1 milion bareli di petrolo omnadie. Naturala gaso reprezentas 40% de l'exportacaji, dum ke la produkturi di petrolo reprezentas 16% de la KLP. Béjaïa esas la precipua portuo por exportacar petrolo, naturala gaso e la produkturi di petrolo. Aljeria esas membro de ONEP depos 1969.

Malgre ke Aljeria havas fertila suli qui uzabas de la Roman-epoko, nune nur 9.4% de lua habitantaro laboras en l'agrokultivo.

Aljeria povas recevar viziteri omna yaro. Dum la somero, turisti povas balnar su en la plaji di Mediteraneo. Dum la vintro la monti Djurjura kovresas per nivo, e turisti povas praktikar skio. La montaro Tassili n'Ajjer, kun prehistoriala pikturi en lua roki, konsideresas Kulturala Patrimonio dil Homaro depos 1982. Altra kulturala patrimonii esas la ruini di Djemila, Tipaza e Timgad.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

En januaro 2016 Aljeria havis cirkume 40.4 milion habitanti,[6] di qui la maxim multa (99%) rezultas de la mixo etniala Araba-Berbera. La mezvalora evo dil habitantaro esas 27.1 yari[7]. Islamo esas religio por 99% de la habitanti. En 2008 on kalkulis ke kristani esis 10.000.

Cirkum 90% de la habitantaro habitas la nordo di la lando, apud Mediteraneo. La minoritati qui habitas Sahara koncentras su ordinare proxim l'oazisi, tamen 1.5 milion personi esas nomada.

Cirkume 70% de la advokati e 60% de la judiciisti di la lando esas mulieri. Eli anke esas majoritato de la mediki, e 60% de la studenti en l'universitati, segun inquesto.[8]

La maxim populoza urbo esas Aljer. Altra importanta urbi esas Oran e Constantine.


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2008) La maxim granda urbi di Aljeria (2008)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Aljer [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 2 998 145 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Oran [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 1 224 540 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Constantine [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 943 112 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Sétif [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 609 499 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Annaba [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 317 206 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Bilda [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 264 598 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Batna [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 246 379 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Chlef [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 235 062 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Tlemcen [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 221 231 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Sidi Bel Abbès [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 208 498 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
Alger View Oct-2010 IMG 1039.JPG
Aljer
Oran facade maritime.JPG
Oran
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Constantine
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Sétif
Fonto: ONS, 2008


Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Araba esas l'oficala linguo di la lando e, pos 2002, anke berberana. Cirkume 70% de la habitantaro parolas kom duesma linguo la Franca.

Pri literaturo, importanta poeti esas Mufdi Zakaria, Mohammed al Aid, Achour Fenni e Azrag Omar. Pri prozo, Kateb Yacine, Rachid Mimouni, Mouloud Mammeri, Mouloud Feraoun, Assia Djebar e Mohammed Dib. La filozofo e teologiisto katolika Santa Augustinus di Hippo, qua skribis en Latina linguo dum la 5ma yarcento, naskis e habitis Numidia. Altra notora skriptisto naskinta en Aljeria esis Albert Camus, Nobel-premiizito pri literaturo en 1957. Malgre ke ilu defensis homala yuri por Aljeriani, ilu opozis la nedependo di la lando. Pro to, lua reputeso en Aljeria esas vundita. Nune, Ahlam Mosteghanemi esas la maxim prestijoza skriptistino che l'Araba mondo.

Chaâbi esas muzikala jenro developita pos la yari 1930ma qua mixas specifika ritmi a tradicionala poemi Araba. La nacionala muziko inkluzas la muziki de la beduini, la jenro Shawiya, ed altri. Recente, kreskis la populareso dil jenro rap. La Berbera kantistino Souad Massi komencis elua muzikala kariero en la rock-bando Atakor, e nune el kantas fado, country, rock e la tradicionala muziko Aljeriana.

Futbalo esas la maxim populara sporto. Aljeriana nacionala esquado konkursis tri foyi en Mondala Kupo di Futbalo: 1982, 1986 e 2010.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. L'Office National des Statistiques (ONS). "L’Algérie comptait 37,9 millions d’habitants au 1er janvier 2013 (ONS)" (en Franca).
  2. Alistair Horne, (2006). A Savage War of Peace: Algeria 1954-1962 (New York Review Books Classics). 1755 Broadway, New York, NY 10019: NYRB Classics. pp. 29-30
  3. France - Republic, Monarchy, and Empire By Keith Randell
  4. Foreign and Commonwealth Office (31ma di decembro 2012). "Country Profile:Algeria".
  5. (2007). Extreme Weather – A Guide and Record Book. W.W. Norton Press.
  6. (17 April 2013) Algérie a atteint 40,4 millions d’habitants (ONS). ons. URL vidita ye la 24ma di 2013.
  7. CIA - The World Factbook
  8. Slackman, Michael (26ma di mayo 2007). A Quiet Revolution in Algeria: Gains by Women. The New York Times. URL vidita ye la 29ma di agosto 2011.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando