Aljeria

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Aljeria
الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية


Al-Jumhūrīyah al-Jazā’irīyah ad-Dīmuqrāţīyah
ash-Sha’bīyah

Tagduda Tadzayrit Tamagdayt Taɣerfant

Flag of Algeria.svg Seal of Algeria.svg
Flago di Aljeria Blazono di Aljeria
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Kassaman (qasaman bin-nazilat il-mah.iqat)
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
LocationAlgeria.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Aljer
· Habitanti: 3,059,643 (metropola areo 2003)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Aljer
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Araba (80%) e berberana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Socialista Republiko
· Prezidanto: Abdelaziz Bouteflika
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· Chefministro: Abdelmalek Sellal
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (11ma granda)
· Totala: 2,381,741 km²
· Aquo: neglijebla%
Habitanti: (35ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2012)
· Totala: 36,423,000[1] (2012)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 14 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Aljeriana dinaro (AD)
100 centimi
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .tn
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: islamo (96,7%)
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Aljeria, oficale la Populala Demokratiala Republio di Aljeria esas lando qua jacas en nord-Afrika. Lua vicina landi esas Tunizia e Libia este, Nijer, Mali e Mauritania sude, e Maroko weste. Norde jacas Mediteraneo.

Nune, pos la nedependo di Sud-Sudan, ol esas la 20ma maxim granda lando del mondo pri surfaco totala, e la maxim granda lando de Afrika.

Bazala fakti pri Aljeria

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Aljeria.

Hominidi ja habitis nuna Aljeria cirkum 2 milion yari ante nun. Cirkum 7,000 yari ante num existis vasta pastureyi en la regiono di Tassili. La populi qua habitis la regiono intermariajis e divenis pose konocita kom Berberi.

La regiono esis konocita kom Numidia dal Romani. La rejio di Numidia havis relati kun Romani, Kartagani e Greki. Pos 1000 aK Kartagani establisis su en litoro. Berberi sizis l'oportuneso kreita da Punika militi (264 aK til 146 aK) por divenar nedependanta de Kartago. En 200 aK la regiono esis itere okupita dal Romani. Kande Westala Roman imperio krulis en 476, kelka regioni habitita dal Berberi itere divenis nedependanta, dum ke vandali okupis altra regioni. Berbera princii rezistis kontre l'unesma ataki dal kalifio Umiyad, de 670 til 708.

Dum la 8ma yarcento Arabi okupis la regiono, qua guvernesis da diversa Islamala dinastii. Dum la 16ma yarcento Hispani okupis kelka urbeti an lua litoro: Mers El Kebir (1505), Oran (1509, Aljer e Bugia (1510). Hispaniani abandonis Aljer en 1529, Bugia en 1554, e Mers El Kebir ed Oran en 1708. En 1732 li rikonquestis Oran e Mers El Kebir, ma en 1792 Hispana rejulo Carlos la 4ma vendis la du urbi al bey (Otomana) di Aljer.

En 1830 sub la pretexto di desrespektajo a lua konsulo, Francia invadis Aljeria[2]. La konquesto esis extreme sangoza. La violento e l'epidemii diminutis la habitantaro di Aljeria en preske 1/3, de 1830 til 1872.

Inter 1825 e 1847 cirkum 50,000 Franciani enmigris vers Aljeria[3] ma la konquesto esis lenta por la rezisto dal Aljeriani. La koloniigisti beneficis su de konfisko di komunala tereni e l'uzajo di moderna tekniki, qui plubonigis l'agrokultivala produktado. La tensi inter indijena habitanti e Franci pokope pluintensigesis, e fine en 1954 komencis un milito kontre Franc okupeso.

Ahmed Ben Bella, unesma prezidanto di Aljeria.

Ye la 5ma di julio 1962 pos paco-pakto kun Franca guvernerio, Aljeria divenis nedependanta. Abdur Rahman Farès esis lua unesma statestro, e Ahmed Ben Bella, chefo di la Fronto por Nacionala Libereso - FLN - divenis lua unesma prezidanto. Ben Bella guvernis de 1963 til la 19ma di junio 1965, kande ilu revokesis de povo da lua ex-aliancito, kolonelo Houari Boumédiène. Boumédiène nacionaligis l'extraktado di petrolo.

Boumédiènne mortis en 1978, e lua sucedinto Chadli Bendjedid esis plu liberala. Ilu diminutis l'interveno dil stato en l'ekonomio. En 1991 militisti intervenis en elekto por preventar vinko dil partiso Front Islamique du Salut ("Islamana fronto por nacionala salveso"). To rezultis interna milito. Militisti forcis la renunco di Bendjedid ye la 11ma di januaro 1992 e Mohamed Boudiaf asumis povo, ma ye la 29ma di junio sam yaro ilu asasinesis. On kalkulas ke de 1992 til 2002 cirkum 160,000 personi mortis pro ataki dal Armizita Islamala Grupo, e dal Islamala Armeo por Salveso.

En 2002 la precipua gerilera* grupi ja kapitulacis o destruktesis. Granda parto di Aljeria rekovris su ekonomiale de l'interna milito.

En 2008 la konstituco di lando modifikesis por establisar limito pri rielekto dil prezidanto. To permisis Abdelaziz Bouteflika (prezidanto pos 1999) disputar la prezidanteso itere en 2009. Bouteflika ganis e promisis un programo por nacionala rikoncilio, e spensar 150 miliardi di dolari por krear 3 milioni di nova taski, konstruktar 1 milion nova domi, e durar la modernigo di la substrukturi e di la publika sektoro.[4]

Ye la 28ma di decembro 2010 komencis protesti kontre la guvernerio de Bouteflika, simila a protesti qua eventis en altra Nord-Afrikana e Mez-Orientala landi.

Politiko[redaktar | edit source]

La Populala Nacionala Asemblajo, en Aljer.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Politiko di Aljeria.

Aljeria esas autoritatema republiko. La chefo di stato e komandoro dil armeo esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5 yari. Abdelaziz Bouteflika duras en l'ofico depos 1999. La prezidanto indikas la chefministro, qua esas chefo di guvernerio. Nuna chefministro esas Abdelmalek Sellal. La nuna konstituco aprobesis en 1976 e modifikesis en 1988, 1989, 1996 e 2016.

La parlamento havas 2 chambri. La Konsilantaro di la Naciono (equivalanta a Senato) havas 144 membri, di qui 2/3 elektesas per populala votado, dum ke 1/3 indikesas dal prezidanto. La Populala Nacionala Asemblajo (al-Majlis al-Sha'abi al-Watani) nune havas 462 membri. Lando havas plu kam 40 politikala partisi.

Judiciala sistemo mixas Franca civila legi kun Islamana legi. Existas Konstitucala Korto kompozata da multa publik oficiri inkluzite judiciisti de Supra Korto, por revizar legi aprobita dal parlamento.

Geografio[redaktar | edit source]

Topografiala mapo di Aljeria.
Klimati di Aljeria.

Aljeria havas 6,343 km di frontieri kun lua vicini: 982 km kun Libia, 1,376 km kun Mali, 463 km kun Mali, 1,559 km kun Maroko, 956 km kun Nijer, 965 km kun Tunizia, e 42 km kun Westala Sahara. Nune ol esas la maxim vasta lando de Afrika.

Lua klimato esas Mediteraneala che la marbordo, ube la mezvalora pluvozeso varias de 400 til 670 mm omnayare, malgre on povas superirar 1,000 mm dum kelka yari. En Sahara, sude de lando, la klimato esas varma e sika. La maxim alta temperaturo enrejistrita en Aljeria esis 50.6ºC, en In Salah.[5]

Apud la litoro la topografio esas montoza. Lua maxim alta monto esas Monto Tahat, kun 2,918 metri di altitudo. Sude jacas la vasta e plana dezerto. La vejetantaro esas plu richa apud la litoro e proxim la monti.

Lua precipua fluvio esas Sheliff, ma la maxim longa essas Draa. Nula fluvio di Aljeria esas navigebla.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Piktoreska reprezento pri l'exportacaji di Aljeria.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Aljeria.

La stato kontrolas granda parto de Aljeriana ekonomio. Petrolo reprezentas preske 30% de lua kuntara landala produkto, 60% de budjetala revenui e 41% de l'exportacaji totala. Lando produktas cirkume 1.1 milion bareli di petrolo omnadie. Naturala gaso reprezentas 40% de l'exportacaji, dum ke la produkturi di petrolo reprezentas 16% de la KLP. Béjaïa esas la precipua portuo por exportacar petrolo, naturala gaso e la produkturi di petrolo. Aljeria esas membro de ONEP depos 1969.

Quankam Aljeria havas fertila suli qui uzesas de la Roman-epoko, nune nur 9.4% de lua habitantaro verkas en l'agrokultivo.

Aljeria povas recevar viziteri omna yaro. Dum la somero turisti povas balnar su en la diversa plaji de Mediteraneo. Dum la vintro la monti Djurjura kovresas per nivo, e turisti povas praktikar skio. La montaro Tassili n'Ajjer kun prehistoriala pikturi en lua roki konsideresas Kulturala Patrimonio dil Homaro depos 1982. Altra kulturala patrimonii esas la ruini di Djemila, Tipaza e Timgad.

Demografio[redaktar | edit source]

En januaro 2016 Aljeria havis cirkume 40.4 milion habitanti,[6] la maxim multa (99%) rezulto di la mixado Araba-Berbera. La mezvalora evo dil habitantaro esas 27.1 yari[7]. Islamo esas la religio por 99% de la habitanti. En 2008 on kalkulis ke kristani esis 10,000.

Cirkum 90% de la habitantaro vivas norde de lando, apud Mediteraneo. La minoritato qua vivas en Sahara koncentras su ordinare proxim l'oazisi, quankam 1.5 milioni di personi esas nomada.

Cirkume 70% de la advokati e 60% de la judiciisti di lando esas mulieri. Eli anke dominacas la medicino e nune esas 60% de la studenti en l'universitati, segun inquesto.[8]

La maxim populoza urbo esas Aljer. Altra importanta urbi esas Oran e Constantine.


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2008) La maxim granda urbi di Aljeria (2008)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Aljer [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 2,998,145 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Oran [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 1,224,540 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Constantine [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 943,112 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Sétif [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 609,499 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Annaba [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 317,206 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Bilda [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 264,598 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Batna [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 246,379 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Chlef [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 235,062 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Tlemcen [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 221,231 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Sidi Bel Abbès [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 208,498 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
Alger View Oct-2010 IMG 1039.JPG
Aljer
Oran facade maritime.JPG
Oran
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Constantine
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Sétif
Fonto: ONS, 2008


Kulturo[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Kulturo di Aljeria.

Araba esas l'oficala linguo di lando e, pos 2002, anke berberana. Cirkum 70% de la habitantaro parolas Franca kom duesma linguo.

Pri literaturo, importanta poeti esas Mufdi Zakaria, Mohammed al Aid, Achour Fenni e Azrag Omar. En prozo, Kateb Yacine, Rachid Mimouni, Mouloud Mammeri, Mouloud Feraoun, Assia Djebar e Mohammed Dib. Albert Camus, Nobel-premio pri literaturo en 1957, naskis en Aljeria. Malgre ilu defensis homala yuri por Aljeriana, ilu opozis nedependo di lando. Por ta, lia reputeso en Aljeria esas vundita. Santa Augustinus di Hippo, qua vivis en 5ma yarcento, esas filozofo e teologiisto en latina linguo qua naskis e vivis en nuna teritorio di Aljeria.

Futbalo esas la maxim populara sporto. Aljeriana nacionala esquado konkursis tri foyi en Mondala Kupo di Futbalo: 1982, 1986 e 2010.

Referi[redaktar | edit source]

  1. L'Office National des Statistiques (ONS). "L’Algérie comptait 37,9 millions d’habitants au 1er janvier 2013 (ONS)" (en Franca).
  2. Alistair Horne, (2006). A Savage War of Peace: Algeria 1954-1962 (New York Review Books Classics). 1755 Broadway, New York, NY 10019: NYRB Classics. pp. 29-30
  3. France - Republic, Monarchy, and Empire By Keith Randell
  4. Foreign and Commonwealth Office (31ma di decembro 2012). "Country Profile:Algeria".
  5. (2007). Extreme Weather – A Guide and Record Book. W.W. Norton Press.
  6. (17 April 2013) Algérie a atteint 40,4 millions d’habitants (ONS). ons. URL vidita ye la 24ma di 2013.
  7. CIA - The World Factbook
  8. Slackman, Michael (26ma di mayo 2007). A Quiet Revolution in Algeria: Gains by Women. The New York Times. URL vidita ye la 29ma di agosto 2011.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando