Anciena Prusiana linguo
| Anciena Prusiana linguo | |
|---|---|
| Geografiala distributado: | Historiale en Estala Prusia (nun parti di Polonia, Rusia e Lituania) |
| Quanto di parolanti: | 0 (mortinta linguo, ma kun rinasko-probi) |
| Klasifikuro: | Indo-Europana linguaro Baltika lingui Westala Baltika Anciena Prusiana |
| Oficala stando: | Nula (olim uzita en Prusia til 18ma yarcento) |
| Kodexi | |
| ISO 639-3 | prg |
Anciena Prusiana linguo (autonime: Prūsiskan, Prūsiska bilā) esas Baltika linguo di la westala grupo, parolata da la Prusiana populo en la regiono di Estala Prusia (nun parto di Polonia, Rusia e Lituania) til la 18ma yarcento, kande ol extingesis. Ol esas la maxim arkaika ek la Baltika lingui, ed un ek la maxim anciena dokumentita lingui di la Baltika familio.
Historio
[redaktar | redaktar fonto]La Prusiana linguo developesis de la primitiva Baltika komuna linguo, parolata en la sud-estala rivo di la Baltika maro. Ol esis la linguo di la Prusiana tribui, qui habitis la regiono inter la fluvii Vistula e Nemunas. La nomo "Prusiana" devenas de la tribuo nomo, qua probable signifikis "vivanta proxim la marsho" o "protektata".
La maxim anciena skribita dokumenti di la Anciena Prusiana esas de la 14ma yarcento. La linguo skribesis precipue per la Latina alfabeto, kun kelka diakritiki por reprezentar specifika soni. La texto maxim famoza esas la "Katechismo di Martynas Mažvydas" (1547), qua kontenas la unesma libro en la Prusiana, ma fakte ol esas en la Lituaniana. La Prusiana havas sua propra katekismi: la "Enchiridion" (1561) da Abel Will, e la "Katechismo" da Baltramiejus Vilentas (1561). Esas nur poka texti, pro ke la Prusiana rapide perdis tereno a la Germana, la Polona e la Lituaniana.
Dum la 16ma e 17ma yarcenti, la linguo esis ankore parolata en kelka rura regioni, ma la pesto, la militi e la politiko di germanigo duktis a lua morto. La lasta konocata parolanto mortis en 1710 o cirkume 1715. Tamen, existas raporti pri homi qui konocis ula vorti en la 19ma yarcento.
Geografiala distributo
[redaktar | redaktar fonto]La Anciena Prusiana parolesis en la regiono inter la fluvii Vistula e Nemunas, inkluzite la peninsulo Sambia e la arei cirkume la urbi Königsberg (nun Kaliningrad), Gdańsk e Klaipėda. Ol esis parto di plu vasta zono di westala Baltika lingui, qui inkluzis la Sudoviana e la Kurona.
La regiono esis konquestita da la Teutonika ordeno dum la 13ma yarcento, e pose divenis parto di la Dukio Prusia, la Rejio Prusia e la Germana imperio. La Germana linguo divenis dominacanta, e la Prusiana reduktesis a rurala dialekti.
Karakterizivi
[redaktar | redaktar fonto]La Anciena Prusiana esas konocata pro sua arkaika traiti, qui konservis multa elementi del primitiva Baltika e mem del Indo-Europana. Ol havas multa similesi kun la Lituaniana e la Latviana, ma ol esas plu konservema en kelka aspekti, exemple en la gramatikala kazi e la vortaro.
- Fonetiko: La Prusiana havis la vokali a, e, i, o, u longa e kurta, e la diftongi ai, ei, au, ui. La konsonanti esis simila a ti dil altra Baltika lingui, ma kun kelka diferenci, exemple la palatalizo ne esis tante developita kom en Lituaniana.
- Gramatiko: La Prusiana havis deklinado di nomi kun kin o sis kazi: nominativo, genitivo, dativo, akuzativo, lokativo (o instrumentalo). La verbi havis tri personi, tri nombri (singularo, pluralo, dualo?), e tri tempi (prezento, preterito, futuro).
- Vortaro: Multa vorti esas simila a ti dil altra Baltika lingui, ma kun kelka diferi pro la westala loko e la kontakto kun Slava e Germana lingui.
Exempli di vorti
[redaktar | redaktar fonto]| Ido | Anciena Prusiana | Lituaniana | Latviana | ||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| pano | geytye (?) | duona | maize | aquo | wundan | vanduo | ūdens | fairo | panno | ugnis | uguns | matro | mūti | motina | māte | patro | tāws | tėvas | tēvs | frato | brāti | brolis | brālis |
Noto: La Prusiana vorti esas konocata de limitizita texti, ed kelka formi esas necerta.
Konjugado di la verbo "būtwei" (esar)
[redaktar | redaktar fonto]| Persono | Formo |
|---|---|
| me | asmi |
| tu | assei |
| ilu / elu | ast |
| ni | asmai |
| vi | astei |
| ili / eli | ast |
Texti e monumenti
[redaktar | redaktar fonto]La maxim importanta texti en Anciena Prusiana esas:
- La "Elbing-vortolibro" (cirkume 1300), qua kontenas cirkume 800 vorti en Prusiana kun Germana tradukuri.
- La "Katechismo" da Baltramiejus Vilentas (1561).
- La "Enchiridion" da Abel Will (1561), qua esas la maxim longa texto en la linguo.
- Kelka pregi e fragmenti.
Ta texti esas la bazo por la rikonstrukto dil linguo e por la komparo kun altra Baltika lingui.
Nuntempala stando e rinasko
[redaktar | redaktar fonto]Kande la Anciena Prusiana mortis, ol lasis nula vivanta parolanti. Tamen, dum la 20ma yarcento e la 21ma yarcento, aparis movado por rivivigar la linguo. Asocioni quale la "Prūsas Tāutas Prēigara" e la "Prūsas muzejus" en Kaliningrad probas docar la linguo e krear nova parolanti. On kalkulas ke existas kelka centi di homi qui lernis la linguo kom duesma linguo.
La rinasko-probi inkluzas la kreado di nova vorti por moderna koncepti, la skribado di poemi e kansoni, e la docado per interreto. La linguo havas ISO 639-3 kodexo "prg" e esas agnoskata kom mortinta linguo, ma kun rinasko-esforci.
Referi
[redaktar | redaktar fonto]- Berneker, Erich. Die preussische Sprache. Strassburg: Trübner, 1896.
- Trautmann, Reinhold. Die altpreussischen Sprachdenkmäler. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1910.
- Palmaitis, Letas. Anciena Prusiana gramatiko. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 2002.
- Ethnologue: Prussian
- Omniglot: Old Prussian
Extera ligili
[redaktar | redaktar fonto]- Prūsas Tāutas Prēigara – asocio por la rinasko dil Prusiana
- (Universitato di Genova, linguistika seciono)
- Prusai.lt – informo pri la Prusiana kulturo e linguo