Austria

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Austria
Republik Österreich
Flag of Austria.svg Austria Bundesadler.svg
Standardo di Austria Blazono di Austria
Nacionala himno:
Land der Berge, Land am Strome
EU location AUT.png
Urbi:
Chefurbo: Wien
· Habitanti: 1 680 266 (2009)
Precipua urbo: Wien
Lingui:
Oficala lingui: Germana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Alexander Van der Bellen
Surfaco: (115ma granda)
· Totala: 83 872 km²
· Aquo: 1,7 %
Habitanti: (92ma granda)
· Totala: 8 857 960[1] (2018)
· Denseso di habitantaro: 104 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Euro
Veho-latero: dextre
ISO: AT
AUT
040
Reto-domeno: .at*
Precipua religio: Kristanismo (precipua)
Oficala retosituo: https://www.austria.info/us


Austria (Germane: Österreich) esas lando jacanta an central Europa. Ol dividesas administrale en non Bundesländer (singulare Bundesland). Lu havas kom vicini Liechtenstein e Suisia weste, Italia sude, Hungaria e Slovakia este, e Germania e Chekia norde.

Bazala fakti pri Austria

Etimologio[redaktar | redaktar fonto]

Unesma aparo di la vorto "ostarrichi", encirkligata rede. Moderna Austria konsideras ta dokumento, datizita 996, kom la fonduro di la naciono.

Germana nomo por Austria, Österreich, referas la signifiko "estala rejio" od "estala imperio", e derivas de la vorto Ostarrîchi, qua unesmafoye aparis en la "dokumento Ostarrîchi", de la yaro 996. Ta vorto esas probable translaco di mezepokala latina Marchia orientalis en lokala (Bavara) dialekto. La vorto "Austria" esas latinajo de la Germana nomo ed unesmafoye registragesis dum la 12ma yarcento. Lor la Danubiala baseno di Austria (alta e basa) esis la maxim estala extenseso di Bavaria, e fakte di omna Germana populi. Lor la teritorio di estala Germania esis populita da slavika Sorbi ed Polabiani.

Friedrich Heer, historiisto Austriana dil 20ma yarcento, asertis en lua libro Der Kampf um die österreichische Identität (La lukto pri Austrian identeso), ke la Germanala formo Ostarrîchi ne esis translaco de Latina vorto, ma originis de plu anciena vorto de la linguo Kelta qua parolesis en l'anciena Austria plu kam 2.500 yari ante. Segun Heer, granda parto di la nuna Austria nomizesis Norig dal Kelti: no- o nok- signifikanta "esta" od "estala", kontre ke -rig relatas la moderna Germana Reich, signifikanta "rejolando". Konseque, Norig signifikus Ostarrîchi ed Österreich, do Austria. La Kelta vorto esis tandem latinizata a Noricum pos ke Romani konquestis granda parto di la nuna Austria, cirkum la yaro 15 aK. Noricum pose divenis Romana provinco dum meze l'1ma yarcento.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Austria

La regiono di la nuna Austria okupesis da Kelta tribui. En 16 aK, Kelta rejio Noricum divenis parto di Romana imperio. Kande l'imperio faliis, la regiono okupesis da Bavari, Slavi e Avari[2]. Karl la Granda okupis la regiono en 788 e stimulis l'adopto di kristanismo. En 1278 Rudolf la 1ma di Germania, anke konocata kom Rudolf di Habsburg, okupis la regiono e komencis la dinastio Habsburg, qua duris til l'Unesma mondomilito.

 Precipua artiklo: Austrian imperio
 Precipua artiklo: Austria-Hungaria

Inter la mondomiliti (1918-1945)[redaktar | redaktar fonto]

Kun la vinkeso di Austria-Hungaria en l'unesma mondomilito, l'imperio dissolvesis e kelka regioni divenis parto di nova landi: Hungaria, Chekoslovakia e Rejio di Serbi, Kroati e Sloveni. Austria, kom lando, kreesis de anciena regioni dil imperio en qua la Germana linguo esis la precipua. Ye la 12ma di novembro 1918 Austria divenis republiko. Tirol e Salzburg votis por unionar kun Germania, ma Francia ed Italia impedis ica uniono, e demandis la konstrukturo di un nedependanta Austria. La regioni Bohemia e Moravia atribuesis a Chekoslovakia.

Diferanta de qua eventis a Germania, Austriana republiko ne koaktesis pagar milito-indemnesi. La lando anke recevis la mikra regiono Burgenland de Hungaria.

De 1918 til 1920, guvernis la lando politikala koalisuro qua inkluzis ambe partisi de sinistra e de dextra. Pos 1920 eventis intensa konflikti inter la du politikala grupi. En 1934 lora kancelero Engelbert Dollfuss mortigesis da Austriana nacional-socialisti. Lua sucedinto, Kurt Schuschnigg, ne aceptis l'uniono (Anschluss) kun nacional-socialista Germania, ma ye la 12ma di marto 1938 Germana trupi invadis la lando. Kun German okupeso, Arthur Seyss-Inquart, simpatikero di nacional-socialismo, divenis kancelero. Ye la 10ma di aprilo 1938, referovoto aprobis l'uniono kum Germania, e Austria desaparis kom nedependanta lando.

Ye la 28ma di marto 1945 Usana trupi okupis Austria ed, ye la 27ma di aprilo sam yaro, Karl Renner deklaris Austria nedependanta de la Triesma Reich e divenis kancelero.

Austria pos la duesma mondomilito (1945 til nun)[redaktar | redaktar fonto]

Zoni di okupeso en Austria (1945-1955).

Ye la 4ma di julio 1945 la Federiti dividis Austria en 4 zoni di okupeso til la 26ma di oktobro 1955, kande Austria deklaris su neutra lando. En fino di 1945, Karl Renner divenis l'unesma Austriana prezidanto pos la milito. Du partisi, ÖVP e SPÖ, divenis la maxim importanta partisi de la lando, ed anke formacis koaliso.

En 1995 lando unionis ad Europana Uniono ed, ye la 1ma di januaro 2002 ol adoptis l'Euro kom monetaro.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Austria esas parlamentala republiko depos 1920. La konstituco di lando adoptesis en 1920, sufris reformo en 1929 e riestablisesis ye la 1ma di mayo 1945. Segun ol, la chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por sis-yara periodo, esante posibla rielektesar por la sequanta periodo. La nuna prezidanto esas Alexander Van der Bellen . La chefo di guvernerio esas la kancelero (chefministro), qua selektesas dal prezidanto. Nune esas Christian Kern .

La Parlamento (Österreichisches Parlament) jacas en Wien e kompozesas da 2 chambri: Nacionala Konsilantaro (Nationalrat, equivalanta a la chambro di deputati) e Federala Konsilantaro (Bundesrat, equivalanta a senato). La Nationalrat havas 183 membri, qui elektesas da proporcionala reprezento em general elekti, qui eventas omna 5 yari od ante. La nombro di membri dil Bundesrat povas variar, proporcione a totalo di habitanti di omna stato en la periodo dil elekti. Nune essas 62 membri, qui elektesas nedirete por 4 o 6-yara periodo, tra selekti en lokala parlamenti (Landtage).

Judiciala povo kompozesas da distriktala korti (Bezirksgerichte, nune 134), 18 regionala korti (Landesgerichte), e quar apelo-korti (en Graz, Linz, Innsbruck e Wien).

En 1955 Austria deklaris su neutra lando.

En 2006 Social-Demokrata Partiso divenis la maxim granda partiso di la lando. Nune Austria havas sis politikala partisi kun reprezentanti en la parlamento.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Austria.

Preske 68% di Austriana teritorio jacas super 500 metri di altitudo. Austriana Alpi reprezentas 62% di la lando. Grossglockner, kun 3798 metri di altitudo, esas lua maxim alta monto.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Austria

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Habitanti di Austria segun raso, de 1923 til 1981.(fonto: Hungariana revuo História 2-3, 1991)

Populo 1923 1951 1971 1981
Germano 6.272.892
96,0 %
6.843.416
98,7 %
c. 7.407.200
99,3 %
c. 7.515.000
99,5 %
Cheko 93.553
1,4 %
4.875
0,1 %
- -
Slovako 5.170
0,1 %
- - -
Sloveno 43.382
0,7 %
23.839
0,3 %
19.593
0,3 %
c. 9.000
0,1 %
Serbo-kroato 44.771
0,7 %
- - c. 12.000
0,2 %
Kroato - 33.972
0,5 %
24.514
0,3 %
-
Hungariano 25.071
0,4 %
11.176
0,2 %
c. 5.440(*)
0,1 %
c. 3.000
0,0 %
altri 49.641
0,8 %
16.629
0,2 %
- c. 63.000
0,8 %
entote 6.534.481 6.933.907 c. 7.456.745 c. 7.555.338

(*) nur en Burgenland.

La maxim granda urbo esas Wien. Altra importanta urbi esas Graz, Linz e Salzburg.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La pasinto di Austria kom politikala povo Europana, e lua ambiento* kulturala stimulis multa artala expresioni, nome la muziko. Ol esis la patrio di multa notora kompozisti, exemple Joseph Haydn, Michael Haydn, Franz Liszt, Franz Schubert, Anton Bruckner, Johann Strauss, patro, Johann Strauss, filio, Arnold Schoenberg e Wolfgang Amadeus Mozart. Ol divenis prestijoza kulturala centro pos la 16ma yarcento. Ludwig van Beethoven rezidis multa yari de lua vivo en Wien. Dum la 20ma yarcento, l'Austriano Herbert von Karajan esis dum multa yaro la chefo di la Filarmoniala Orkestro di Berlin.

Austria esas la patrio di multa poeti e skriptisti. Lua literaturo skribesas precipue (ma ne exkluzive) en Germana. Inter la maxim konocata Austriana skriptisti esas Arthur Schnitzler, Franz Kafka, Stefan Zweig, Thomas Bernhard, Robert Musil, la poeti Georg Trakl, Franz Werfel, Franz Grillparzer, Rainer Maria Rilke, Adalbert Stifter e Karl Kraus, e l'skriptisto por pueri Eva Ibbotson.

Famoza nuntempala novelisti e skriptisti por teatro esas Elfriede Jelinek (Nobel-laureato), Peter Handke e Daniel Kehlmann.

Austria anke esis la patrio di multa famoza piktisti, exemple Ferdinand Georg Waldmüller, Rudolf von Alt, Hans Makart, Gustav Klimt, Oskar Kokoschka, Egon Schiele, Carl Moll, e Friedensreich Hundertwasser.


Multa ciencisti Austriana ganis internaciona notoreso, exemple la fizikisti Ludwig Boltzmann, Ernst Mach, Victor Franz Hess e Christian Doppler dum la 19ma yarcento, e Lise Meitner, Erwin Schrödinger e Wolfgang Pauli dum la 20ma yarcento. Anke du notora filozofi de la 20ma yarcento naskis en Austria: Ludwig Wittgenstein e Karl Popper. Dum Mezepoko, Paracelsus facis importanta deskovraji pri medicino. Pri biologio, importanta nomi esis Gregor Mendel, konsiderata "patro di la genetiko", e Konrad Lorenz. Sigmund Freud (kreinto di la psikoanalizo), Alfred Adler, Paul Watzlawick e Hans Asperger e la psikiatro Viktor Frankl facis importanta kontributadi a la psikologio e la psikiatrio. Fine, la reprezenteri dil Skolo Austriana pri Ekonomio, Carl Menger, Joseph Schumpeter, Eugen von Böhm-Bawerk, Ludwig von Mises, e Friedrich Hayek.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Bevölkerung zu Jahres-/Quartalsbeginn seit 2002 nach Bundesland (en Germana). Statistik Austria. URL vidita ye la 12ma di januaro 2019.
  2. Johnson, Lonnie (1989). Introducing Austria: a short history. Riverside, Calif.: Ariadne Press
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroNorda-MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo
LocationEurope.png
Landi en Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Norda Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San-Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukraina | Unionita Rejio | Vatikano
dependanta teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Insulo Man | Svalbard e Jan Mayen