Belgia

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Belgia
Koninkrijk België
Royaume de Belgique
Königreich Belgien
Flag of Belgium.svg State Coat of Arms of Belgium.svg
Standardo di Belgia Blazono di Belgia
Nacionala himno:
Brabançonne
EU location BEL.png
Urbi:
Chefurbo: Bruxel
· Habitanti: 1 119 088 (2011)
Precipua urbo: Bruxel
Lingui:
Oficala lingui: Franca, Nederlandana, Germana
Guvernerio:
Tipo: Monarkio
· Rejo: Philippe
· Chefministro: Charles Michel
Surfaco: (139ma granda)
· Totala: 30 528 km²
· Aquo: 6,4 %
Habitanti: (79ma granda)
· Totala: 11 420 163[1] (2018)
· Denseso di habitantaro: 374,2 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Euro
Veho-latero: dextre
ISO: BE
BEL
056
Reto-domeno: .be*
Precipua religio: kristanismo (84,6%)
Oficala retosituo: https://www.belgium.be, https://www.belgium.be/en


Belgia, oficale la Rejio di Belgia, esas federala stato jacanta an westal Europa. Lu havas kom vicini Nederlando norde e nord-weste, Germania este, Luxemburgia sud-weste, e Francia sude e sud-weste. Weste di la lando jacas Norda Maro.

Belgia havas tri oficala lingui: Nederlandana (parolata da cirkume 60% del habitantaro) Franca (parolata da 40% del habitantaro) e Germana (parolata da min kam 1%)[2]. Bruxel, la chef-urbo di la lando, esas bilingua. Belgia esas parto dil ekonomiala regiono Benelux ed esas un ek la fondinti di Europana Uniono.

Bazala fakti pri Belgia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Belgia

Romani okupis la regiono di la nuna Belgia dum 1ma yarcento aK. La vorto "Belgia" devenas de Gallia Belgica, Romana provinco en la regiono.

Gradope l'enmigro di Germana tribui dum la 5ma yarcento pozis la regiono sub Merovingiana dominaco. Dum Mezepoko, mikra feudala stati aparis.

La 17 provinci Burgundiana e l'episkopio di Liège en 1477.

Kom rezulto di la Milito dil okadek yari (1568 til 1648) la regiono dividesis en l'Unionita Provinci (Belgica Foederata), e la Suda Nederlandi (Belgica Regia). La regiono di nuna Belgia divenis parto dil Hispana imperio e pose dil Habsburga Austria.

Konseque sucedo-milito en Austria, en 1744 Francia invadis Belgia. Pos pakti signatita inter 1756 e 1757 Belgia juis 35-yara paco.[3] Kande la Franca Revoluciono komencis, la Belgi esperis obtenor nedependo, ma en 1794, pos ke l'Austriani vinkesis dal Franci, Francia okupis la Belga teritorio. La kongreso di Wien en 1815 establisis Nederlandana dominaco super Belgia[3].

En 1830, en Francia, komencis nova revoluciono kontre absoluta monarkio. Inspirita da ta revoluciono, en agosto dil sam yaro komencis revolto en Bruxel kontre l'Unionita Rejio di Nederlando. Pos batalii en multa urbi, Belgia deklaris su nedependanta de Nederlando ye la 4ma di oktobro 1830, quankam la milito duris. Ye la 21ma di julio 1831 Léopold la 1ma asumis la povo kom unesma Belga monarko. Nederlando agnoskis la nedependo di Belgia erste en 1839.

Quik pos la nedependo, Belgia adoptis la Franca linguo kom oficala, e Franca influo komencis[4] plufortigita pro la forta ekonomial agado sude di la lando. Kom respondo, aparis nacionalista idei inter la Flandriani, qui komencis demandar simila stando por la Nederlandana linguo.

Anke pos la nedependo, Belgia komencis stimular sua industrio ed expansar sua ferovoyi. En 1885 la konfero di Berlin donis la kontrolo di Belga Kongo al rejulo Léopold la 2ma. En 1914 dum l'Unesma mondomilito la Germana imperio invadis Belgia, por lua strategiala situeso, inter Berlin e Paris[5]. La lando itere okupesis dal Germani en 1940, dum la Duesma mondomilito, e liberigesis en 1944. Pos la milito, generala striko en 1951 koaktis la rejulo Léopold la 3ma, judikata dal populo kom simpatiero di la nacional-socialisti, abdikar.

Belgia esis un ek la sis fondinti di la Komunitato Europana pri Karbono e Stalo en 1951, e dil Europana Ekonomiala Komunitato en 1957. En 1970 la lando divenis federuro.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La parlamento di Belgia, en Bruxel.
Rejulo Philippe.

Belgia esas konstitucala monarkio. La chefo di stato esas la rejulo. Depos la 21ma di julio 2013 esas Philippe. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua indikesas dal monarko. Nune esas Charles Michel. Lua tri regioni (Flandria norde, Bruxel centre e Walonia sude) havas granda autonomeso.

La parlamento havas 2 chambri: la Chambro di Deputati (kun 150 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari, segun proporcionala votado en 11 elektala distrikti) e la Senato (kun 60 membri, di qui 50 elektesas da lokala parlamenti e l'altra 10 elektesas dal altra senatani). Lua konstituco adoptesis ye la 7ma di februaro 1831 e subisis diversa reformi til nun.

La Judiciala povo povas revizar legifala agadi. La judiciala sistemo fondesas sur Napoleonala legaro. La Korto di Kasaco esas la korto por la lasta instanco. La Korto di Apelo esas inferiora per 1 nivelo a la Korto di Kasaco.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Belgia.
La rivero Meuse proxim Namur.
Naturala rezerveyi an la fluvio Scheldt.

La frontieri di Belgia esas longa de 620 km kun Francia sude, 148 km kun Luxemburgia sud-este, 167 km kun Germania este, e 450 km kun Nederlando norde, e 73,1 km di litoro weste.

Lua reliefo povas dividesar en tri parti. Proxim la litoro la tereni esas basa e plana. Centre existas basa platajo, e sude existas la montoza regiono Ardeni, qua kovresas da foresti. La maxim alta monto havas 694 metri de altitudo, proxim la frontiero kun Germania. La maxim basa punto (tri metri sub la marala nivelo jacas en Veurne/Furnes.

La klimato di la lando esas temperema kun marala influo e pluvi dum la tota yaro. La mezavalora temperaturo esas 3°C en januaro e 18°C en julio. La maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 78 mm.

Granda parto de la fluvii di Belgia debushas an Norda maro, ecepte la riveri qui trairas la municipo Momignies, qui esas parto di la baseno dil fluvio Oise, qua debushas an Angla Kanalo. Tri importanta fluvii qui trairas Belgia esas Scheldt (havanta entote 350 km, di qui 200 km en Belgia), la fluvio Meuse (925 km, di qui 183 km en Belgia) e la fluvio Yser (entote 78 km, di qui 50 km en Belgia). Belgia anke havas multa artificala kanali, exemple la kanalo Bruxel–Scheldt e la kanalo Bruxel-Charleroi.

Dum la yarcenti, la peizajo di Belgia modifikesis pro homala agado, qua kreis zoni di kultivo, apertis kanali por navigado ed irigaco, edc. Pro lua granda habitantaro, Belgia duras havar ambientala* problemi. Tamen, pro l'esforci da lua guvernerii, nun la lando reciklas o transformas en dungo cirkume 75% de la rezidala rezidui.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

La portuo di Brugge.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Belgia

Belgia havas moderna ekonomio di merkato, qua dependas de la mondala komerco, l'industrio e transporto. En 2010 la Totala nacionala produkturo esis $ 394,9 miliardi (USD) e la Totala nacionala produkturo per persono esis $ 37.900. La lando uzas l'Euro kom valuto. Bruxel esas ekonomikale specaligita en servado.

La Belga urbo Antwerpen es la triesma maxim importanta e granda portuo di Europa. Altra granda portui esas Brugge, Gent e Liège. Belgia exportacas precipue mashini, metalaji e rafinita diamanti, ed importacas kruda materiaro, kemiala produkturi, nutrivi, altra mashini e petrolo. Lua maxim importanta parteneri por exportaco esas Germania, Francia, Nederlando e l'Unionita Rejio.

Antwerpen (kemiala), Liège (staliferii ed astronautikal industrio) e Charleroi (staliferii) esas importanta industrial urbi. Walonia es l'olima industriala spino di Belgia, ma lua staliferii desmuntesis dum la yari 1960ma e 1970ma. Walonia nun esas plu povra kam Flandria.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Demografiala mapo di Belgia.
Pueri en Belgia.

Segun la demografiala kontado di 2018, Belgia havis 11 420 163 habitanti,[1] e lua denseso di habitantaro esis 374,2 hab./km², un ek la maxim alta de Europa pos Nederlando e la mikra stati Monako e Vatikano. La du maxim vasta regioni di Belgia jacas norde e formacas la regiono konocata kom Flandria, qua parolas la Nederlandana e koncentras 59% de tota habitantaro. La maxim populoza regioni jacas proxim Bruxel, Antwerpen, Gent e Leuven. En 1999, 97,3% ek la habitantaro esis urbala.[6]

Segun religio, Katoliki esas 75% de la habitantaro e 25% praktikas altra religii, inkluzite protestantismo.[2] La konstituco grantas libereso religiala.

En 2004, preske 92% de la habitantaro esas Belgi e 5,5% altr Europani. La mezavalora viv-expekto esis 80,88 yari por la habitantaro en 2015.[2]


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2018) La maxim granda urbi di Belgia (2018)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Bruxel [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 1 019 022 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Antwerpen [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 459 805 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Gent [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 231 493 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Charleroi [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 200 132 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Liège [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 182 597 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Brugge [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 116 709 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Namur [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 106 284 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Leuven [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 92 892 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Mons [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 91 277 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Aalst [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 77 534 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
Grand-Place, Brussels - panorama, June 2018.jpg
Bruxel
Grand-Place, Brussels - panorama, June 2018.jpg
Antwerpen
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|170px]]
Gent
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|170px]]
Charleroi
Fonto: [7]


Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Karnavalo di Binche

La kulturo di Belgia esas richa. Exempli pri Belga folkloro esas la karnavali di Aalst e Binche (la du judikesas kom "patrimonio kulturala dil homaro"), la religiala procesiono di Santa Sango en Brugge, e la festo dil 15ma di agosto en Liège. Exemplo pri la koquarto Belga esas waterzooi, disho facata per hankarno o fisho, legumi, kremo e terpomi.

Importanta piktisti en la historio dil arto en Belgia esis Jan van Eyck, Peter Paul Rubens, Pieter Brueghel la Olda e Theodore de Bry. Dum la 20ma yarcento, James Ensor, Constant Permeke, Paul Delvaux e René Magritte esas la precipua nomi.

Pri literaturo, Guido Gezelle, Maurice Maeterlinck (Nobel-premiizito en 1911), Suzanne Lilar, Emile Verhaeren, Hendrik Conscience, Tom Lanoye e Dimitri Verhulst esas kelk importanta nomi.

Pri klasika muziko kelk importanta nomi esis César Franck, Henri Vieuxtemps, Eugène Ysaÿe, Guillaume Lekeu e Wim Mertens. Adolphe Sax, inventisto di saxofono, naskis en Belgia. Plu recente, anke la kompozisto e kantisto Jacques Brel, kantisti Arno Hintjens, Bobbejaan Schoepen, Salvatore Adamo, Philippe Lafontaine e Maurane, e jazo-muzikisti Django Reinhardt, Toots Thielemans e Philip Catherine esas importanta nomi.

La maxim populara sporti en Belgia esas futbalo, ciklismo, teniso ed automobilismo. En futbalo, la du maxim populara esquadi esas RSC Anderlecht e Club Brugge KV.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 Chiffre global de la population par commune - Situation au 1/11/2018. URL vidita ye la 7ma di januaro 2019.
  2. 2,0 2,1 2,2 "The World Factbook - Belgium". CIA. URL vidita ye la 6ma di februaro 2016.
  3. 3,0 3,1 Almanaque Lisa Mundial 93] pag. 496-497, yaro 1993, Brazilia
  4. Rondo E. Cameron, France and the economic development of Europe, 1800-1914 (2000) p. 343
  5. Encyclopaedia Britannica, 1958, Tomo 3ma p.365.
  6. United Nation Development Programme
  7. World Population Review. Belgium Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs). URL vidita ye la 7ma di januaro 2019.

Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroNorda-MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo
LocationEurope.png
Landi en Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Norda Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San-Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukraina | Unionita Rejio | Vatikano
dependanta teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Insulo Man | Svalbard e Jan Mayen