Filipini

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Filipini
Republika ng Pilipinas
Republic of the Philippines
Flag of the Philippines.svg Coat of arms of the Philippines.svg
Flago di Filipini Blazono di Filipini
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Lupang Hinirang
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
The Philippines and ASEAN (orthographic projection).svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Manila
· Habitanti: 1,660,714[1] (2007)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Quezon City
· Habitanti: {{{Habitanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Filipinana, Angla
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Rodrigo Duterte
· Prezidanto (serbo): {{{Serbiana_prezidanto}}}
· Prezidanto (kroato): {{{Kroata_prezidanto}}}
· Prezidanto (Bosno): {{{Bosna_prezidanto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
Chefo di la Kongreso dil Populo: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· Generala-guberniestro: {{{Generala_guberniestro}}}
· [[{{{Nomo_listo_chefo_guverno}}}|{{{Titulo_chefo_guverno}}}]]: {{{chefo_guverno}}}
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (72ma granda)
· Totala: 299,764 km²
· Aquo: 0,61%
Habitanti: (12ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2009)
· Totala: 91,983,000[2] (2009)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 306,6 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Peso di Filipini
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .ph
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: kristanismo 89,7% (katoliki: 82,4%)
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Filipini esas lando e arkipelago en Azia formacita da plu kam 7,000 insuli.

Bazala fakti pri Filipini.

Historio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Historio di Filipini

La maxim anciena homala restajo trovita en Filipini, un metatarso, evas de 67,000 yari ante nun. Negriti esis un di la maxim anciena habitanti dil arkipelago, ma l'epoko di lua arivo esas necerta.

Fuorto Santiago, konstruktita dal Hispaniani en 1590.

Fernão de Magalhães deskovris l'insuli en 1521. Hispaniani komencis koloniigo en 1565 e fondis Manila en 1571, qua divenis chefurbo dil teritorio. Hispaniani konstruktis fuorti, introduktis latinal alfabeto, Gregoriala kalendario e skribita yuri, ed anke la kultivado di maizo, ananaso e chokolado, adportita de Latinal Amerika[3]

Dum la 1800a yari, Filipinana portui apertesas a mondala komerco, e chanji eventis en Filipinana socio. Multa Hispaniani naskinta en Filipini (criollos) e ti kun mixita acendenti (mestizos) divenis richa. L'enfluo di Hispana e Latina kolonieri sekularigis kirki e apertis por li guvernala ofici tradicionale okupita da Hispani naskinta en Iberia (peninsulares). La idei pri revoluciono anke expansis tra l'insuli. En 1872 eventis mutino di kreoli en Cavite El Viejo, prekursoro di Filipinana revoluciono.[4]

En 1898 depos Hispana-Usana milito, Filipini divenis Usana protektorato. Usa pagis 20 milioni dolar indemno a Hispania. Do, divenis klara por Filipiniani ke Usa ne aceptos la nedependo dil insuli. Ye la 12ma di junio 1898 Emilio Aguinaldo deklaris nedependo di Filipini, ma la sequanta yaro komencis Filipinan-Usana milito, qua duris til 1902 kande l'Unesma Filipinana Republiko desaparis. Populo Moro anke komencis rebeleso en 1899 en la sudo di lando, ma vinkesis dal Usani en 1913.

Til 1935 Usana prezidanto selektis generala-guberniestro por administrar la teritorio. Ye la 8ma di februaro ta yaro la konstituco di la Republiko di Filipini aprobesis, e kreis la Komuneso di Filipini (Commonwealth of the Philippines) tamen sub Usana kontrolo ma en preparo por futura nedependo. Ta konstituco anke stimulis la kreado di nacionala linguo, Filipinana, bazata en lokala dialekti. Ye la 17ma di septembro 1935 eventis prezidantal elekti, e Manuel Quezón elektesis.

Dum la Duesma mondomilito, Japoniani komencis invadar l'insuli ye la 8ma di decembro 1941. Manuel Quezon exilis su, e generalo Douglas McArthur, komandero di Usana trupi en l'extrema oriento, recevis ordini por abandonar l'insuli en marto 1942. Ye la 8ma di mayo sam yaro Japoniani okupis tota l'arkipelago, e l'okupeso duris til la 15ma di agosto 1945, kande Japoniani perdis la milito. Dum Japonian okupeso, José Paciano Laurel esis la chefo di marioneto-stato kreita da Japoniani en Filipini.

Pos la vinkeso la Komuneso di Filipini riestablisesis. Prezidantal elekti eventis en aprilo 1946, e Manuel Roxas elektesis. Ye la 4ma di julio 1946 Filipini divenis nedependanta de Usa. Tamen lando sufris kun politikala nestabileso kun ataki de komunista grupi en rurala regioni. Prezidanto Ramón Magsaysay probis un rikonciliado.

En 1965 Ferdinand Marcos asumis povo unesma-foye. Kande il esis impedita di serchar lua 3ma foyo kom prezidanto, il deklaris militala legaro ye la 21ma di septembro 1972 e asumis kom diktatoro. Ilu guvernis kun lua spozino Imelda Marcos. En 1986 eventis la Revoluciono di la Populala Povo, e Marcos aceptis disputar elekto kontre Corazón Aquino, qua vinkis. Pos la vinko di Aquino, Marcos e lua spozino abandonis Filipini por vivar en Havayi[5].

Politiko[redaktar | edit source]

Palaco Malacañang, sideyo di la prezidanteso.

La konstituco di Filipini kompleteskis ye la 12ma di oktobro 1986 e ratifikesis per nacionala plebicito ye la 2ma di februaro 1987. Ol determinas ke Filipini esas prezidantala republiko. Segun ol, la prezidanto elektesas dal populo por 6-yara-periodo. Ne existas chefministro. La nuna prezidanto esas Rodrigo Duterte.

La legifala povo kompozesas da du chambri, Senato e Domo di Reprezenteri. La Senato havas 24 membri, qui elektesas da un grupo di populala reprezenteri por 6 yari (la duimo di la Senato rinovigas omna 3 yari). Fakte la senatani reprezentas la politikala partisi. La Domo di Reprezenteri havas 292 membri qui elektesas dal populo por 3 yari.

Judiciala povo kompozesas ek la Supra Korto ed altra lokala korti. La Supra Korto esas la maxim alta korto, e decidas per judiciala revizo. L'Apela Korto esas la 2ma maxim alta korto di lando. Ank existas specala apelo-korto por impostal aferi.

Administrala subdividuro[redaktar | edit source]

Yen la subdividuro di Filipini en Administrala regioni:

Administrala subdividuro di Filipini.
Regiono Titulo
Regiono di Nord-westala Luzon Regiono I
Regiono di Cagayan Valley Regiono II
Regiono di Central Luzon Regiono III
Regiono CALABARZON¹ ² Regiono IV-A
Regiono MIMAROPA¹ ² ³ Regiono IV-B
Regiono di Bicol Regiono V
Regiono di Westa Visayas³ Regiono VI
Regiono di Centrala Visayas Regiono VII
Regiono di Visayas Esto Regiono VIII
Regiono di Zamboanga Peninsulo Regiono IX
Regiono di Nordala Mindanao Regiono X
Regiono di Davao Regiono XI
Regiono SOCCSKSARGEN¹ Regiono XII
Regiono di Caraga Regiono XIII
Autonoma Regiono en Islamala Mindanao ARMM
Cordillera Administrala Regiono CAR
Regiono di Nacionala Chefurbo NCR

Geografio[redaktar | edit source]

Teritoriala limiti di Filipini.

Filipini havas 7,107 insuli e 36,289 km di litoro. La maxim granda insuli esas Luzon (109 165 km²), e Mindanao (97 530 km²). La maxim multa insuli kovresas da tropikala foresto e havas volkanal origino. Ter-tremi e volkanal aktiveso esas frequa.

La maxim alta monto esas Monto Apo, kun 2,954 metri di altitudo, en Mindanao. La maxim longa fluvio esas Cagayan, kun 505 km di extenso.

Tropikala klimato predominacas en lando. Mezvalora yarala temperaturo esas 26.5°C.

Ekonomio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Filipini

Demografio[redaktar | edit source]

En 2011 Filipini havis la 12ma maxim granda habitantaro del mondo, kun plu kam 101 milion habitanti[6]. La maxim granda urbo di lando esas Quezon City. Altra importanta urbi esas la chefurbo Manila, e Davao City.

Preske 80% de la habitantaro profesas katolikismo, 10% esas protestanta, 5% islamo e 5% altra.

Kulturo[redaktar | edit source]

La kulturo di Filipini mixas Estala e Westala influi. Tradicionala festi konocata kom barrio fiestas celebras patrona santi. L'arkitekturo havas granda influo del Hispani.

La literaturo di Filipini inkluzas verki en angliana, tagalog e Hispana. Du importanta kriptisti de la 19ma yarcento esis Francisco Balagtas e José Rizal. Altra importanta nomi esas Néstor Vicente Madali González, Nick Joaquin, F. Sionil Jose, e Alejandro Reyes Roces.

Ultre literaturo, religio (katolikismo) e kelka kostumi, un ek la maxim videbla Hispaniana influi esas la nomi e surnomi kun origino en Hispana linguo.

Referi[redaktar | edit source]

  1. "Population and Annual Growth Rates by Region, Province, and City/Municipality: 1995, 2000, 2007 National Statistics Office.
  2. World Population Prospects, Table A1
  3. [Recopilación de las Leyes de Indias. Titulo Quince. De las Audiencias y Chancillerias Reales de las Indias (1680).
  4. Agoncillo, Teodoro A. (1990). History of the Filipino People (8th ed.). Garotech Publishing
  5. Aquino, Corazon. Corazon Aquino Speaks to Fulbrighters Washington, D.C. (1996-10-11). Vidita ye la 15ma di aprilo 2008
  6. Internaciona monetala fondo. Philippines".

Extera ligili[redaktar | edit source]