Francia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez


Francia
République Française
Flag of France.svg Armoiries république française.svg
Flago di Francia Blazono di Francia
Nacionala devizo:
"Liberté, égalité, fraternité" (Franciana)
"Libereso, egaleso, frateso"
Nacionala himno:
"La Marseillaise"
"La Marseilleanino"
LocationFrance.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Paris
· Habitanti: 2,125,246 (1999)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Paris
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Franciana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: (Videz Lingui)
Etnii:
· 85% Blankano
· 10% Nord-Afrikano
· 3.5% Nigrano
· 1.5% Aziano
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Unesala stato, Miprezidantala, Konstitucala republiko
· Prezidanto: François Hollande
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· Chefministro: Manuel Valls
Legifantaro: Parlamento
Historio:
· La Frankia rejio unigis: 486
· Pakto di Verdun: agosto, 843
· Repobliko fundita: 2 di septembro, 1792
· EEC fundita: 1 di januaro, 1958
· Nuna konstituco: 4 di oktobro, 1958
Surfaco: (47ma granda)
· Totala: 551,695 km²
· Aquo: 0,26%
Habitanti: (22ma granda)
· Totala: 62,448,977 (2009)
· Totala: {{{Habitanti}}} (2009)
· Denseso di habitantaro: 115 hab./km²
· Denseso di habitantaro: {{{Denseso di habitantaro}}} hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: $2,580 bil. (9ma)
· Segun persiono: $40,374 (25ma)
KLP:
· Totala: $2,846 bil. (6ma)
· Segun persiono: $44,538 (20ma)
Gini: (2008)
32.7
mezgranda · 33ma
IHD: (2013)
Steady2.svg 0.884
tre altra · 20ma
Pluse informi:
Valuto: Euro, CFP franc
· Abreviuro: EUR, XPF
· Simbolo: €, F
Tempo-zono: CET (UTC+1)
· Somero tempo: CEST (UTC+2)
Dato-formato: dd/mm/yyyy
Veho-latero: dextra
Telefono-kodexo: +33
ISO: 250
FRA
FR
Reto-domeno: .fr
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: Kristanismo (70.7%) ed Ateismo
Oficala retosituo: http://www.france.fr


Francia, en longa formo: Republiko Franciana (République française), esas lando en West-Europa, qua anke havas teritorii en altra kontinenti. Lua chef-, e maxim granda urbo esas Paris, kun 2,125,245 habitanti (1999). Lua oficala linguo esas Franca e lua monetaro esas Euro. Lua devizo esas: Libereté, égalité, fraternité (libereso, egaleso, frateso en Ido), e lua standardo konsistas ek tri vertikala bendi en la kolori blua, blanka e reda. Lua himno esas La Marseillaise (La Marseilleanino en Ido). Lua moto eas guvernado dil populo, per la populo e por la populo. Francia esas republiko demokratiala, konstitucala ed unesala e havas miprezidantala rejimo.

Francia esas anciena lando, qua formacesis dum fino di la Mez-epoko. De frua 17ma yarcento til l'unesma parto dil 20ma yarcento, Francia posedis vasta koloniala imperio. Pos la 1950a yari lu esis un di la precipua landi suportar la konstrukto dil Europana Uniono. Francia esas nukleara povo, ed un de la kin permanenta membri di la sekureso-konsilantaro dil Unionita Nacioni. Francia duktas decidiganta rolo en mondala historio per l'influo di sua kulturo, di sua linguo e lua demokrata, laika e republikana valori.

Francia okupis en 2012 la kinesma rango mondala por l'interna produktado ante imposti. Sua ekonomio, di tipo kapitalista kun sat forta statala interveno, facis di lu; un de la mondala chefi en la sektori di nutral aferi, di aeronautiko, di automobil-industrio, di luxoza produkti, di turismo e nukleara industrio.

Habitita da 65.8 milion personi la 1ma di januaro 2013, Francia esas developanta lando, kun indexo pri humana developeso tre alta.

Francia jacas en West-Europa. Lua vicina landi esas:

En sudo jacas Mediteraneo e la mikra-stato di Monako. En nordo ed en westo, jacas Oceano Atlantiko.

Bazala fakti pri Francia.

R Puzzle.png
Ca artiklo bezonas gramatikala revizo. Ka tu povas helpar ni en la revizo?

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Francia.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Militala historio di Francia.
Evoluciono dil teritorio di metropolala Francia, de 985 til 1947.

La vorto "Francia" devenas de Germana tribuo, la Franki, atestita de la 3ma yarcento sur l'advale dextra rivo di Rheno. Lua rejo Klodovig e pose lua filii konquestis, inter 481 e 535, preske tot anciena Romana provinco di Gaula - to equivalas a la majoritato dil teritorio di nuna Francia. La vorto "Francia" ne uzeis oficale til 1190, kande la rejulo Philippe Auguste komencis uzar la nomo rex Franciæ (rejo di Francia) vice rex Francorum (rejo dil Franki) por designar lia suvereneso. La vorto anke uzesis kustumale por nomar un teritorio klare definita quale en la poemo Chanson de Roland, skribita un yarcento ante. Depos junio 1205 la teritorio nomesis en mapi regnum Franciæ (rejio di Francia).

Homala okupado dil teritorio di nuna Francia esas mult anciena. A la grupi qui vivis en la regiono dum Paleolotiko e Neolitiko unionis altra populi, sucesive: Kelti, e Germani (Franki, Vizigoti, Alamani, Ostrogoti e Burgundiani). En la komenco dil duesma yarmilo Kapetiana monarkio konstruktis teritorial uneso dil rejio di Francia. La 17ma di junio 1789 konstitucis unesma politikala uniono reklaminta ol kom apartenanta al Franca populo. Ol esas l'akto di nasko di nuna stato. La kontemporala periodo markizesas per esforci pri linguistikala e kultura unigo, di richigo dil lando e di enmigro venanta de Europa, Afrika ed Azia.

Prehistorio, protohistorio ed antiqueso[redaktar | edit source]

Homi de Neanderthal ja habitis la teritorio di Francia dum l'infra-paleolitiko. La maxim anciena homala restaji trovita evas 1.8 milion yari. Neanderthali transvivis en la regiono sub klimato ruda e variema, karakterizita per multa glacial epoki qui modifikis lua vivokadro.

En Francia existas multa groti ornita dum supra-paleotiko, di qui un di la maxim famoza esas la groto di Lascaux, en Dordogne (de 18 000 aK, ja habitita dal Homo sapiens).

Cirkum 10 000 aK (fino di lasta glacial epoko) la klimato dolcigis. Pos cirkum 7,000 aK, komencis neolitiko en ta parto di Westal Europa. Lua habitanti formacis kolonii, quankam l'evoluciono di ta kolonii esis diferanta segun la regioni. Pos forta demografiala kresko e developo dil agrokultivo dum dum kelka yarmili, dum la 3ma yarmilo aK aparis la metalurgio en la regiono, komence dil oro, depos kupro, bronzo e, pos l'8ma yarcento aK, fero.

En 600 aK, Greki veninta dil urbo Phocea fondis Marseille an la rivo di Mediteraneo. Dum la sam epoko kelka populi komencis okupar la teritorio di nuna Francia, ma ta okupo difuzesis a tota la teritorio nur inter la 5ma e la 3ma yarcenti. La nociono di Gallia aparis lore, e korespondis a teritorii di populizo Kelta inkluzite inter Rheno, Atlantiko e Mediteraneo. Gallia lore esis prospera regiono, e lua sudo recevis multa Grek e Roman influi.

Depos 125 aK. la sudo di Gallia gradope konquestesis da Republiko Romana, qua fondis l'urbi Aix-en-Provence, Toulouse e Narbonne. En 58 aK, Julius Cezaro konquestis impetuoze la restanta teritorii de Gallia e vinkis revolto duktita dal Galliana chefo Vercingetorix en 52aK. La teritorii nove konquestita repartisesis da Augustus en non Romana provinci, di qui la precipui esas Narbonia en sudo, Aquitania en sud-westo, Lyonia en centro e Belgia en nordo. Multa urbi, quale Lyon – qua pose divenis chef-urbo di Gallia – fondesis dum la periodo Gallo-romana. Lyon konceptesis quale Romana altra urbi, kun forumo, teatro, cirko, amfiteatro e termi. Romana religio superpozis su a Galliana kulti, qua ne desaparigis komplete: lua deaji kunfuzesis su gradope kun Romana deaji, en sama sinkretismo.

Dum la 3ma yarcento romana Gallia konocis grava krizo. Le limes, sistemo di fortifiki en la frontieri por protektar l'imperio de German inkursi, sufris ofta invadi da barbari. Romana povo, dum ta epoko, semblis shancelante: l'imperio di Gallii proklamesis en 260 ed eskapis la Romana tutelo til 274. Tamen, la situeso plubonigis dum l'unesma duimo dil 4ma yarcento, periodo di rinovigo e prospero por Gallia. En 312, l'imperiestro Konstantinus konvertis su a kristanismo. Kristani, persekutita til lore, multeskis. Ma la barbara inkursi rikomencis pos la duesma duimo dil 4ma yarcento. La 31ma di decembro 406 Vandali, Suevi ed Alamani transiris Rheno ed iris til Hispania. En la duimo dil 5ma yarcento, Alamani e Franki, du populi pagana, instalis su en nord-esto di nuna Francia ed exercis forta preso sur la generali Romana qua restis en nord-esto di Gallia.

Nasko, krizi e transformi dil rejio di Francia dum Mez-epoko[redaktar | edit source]

Bapto di Clovis, reprezentita en Sainte-Chapelle en Paris (anonimo).

La konverto di Klovis, chefo franka, a kristanismo transformacis il en federito dil eklezio e permisis ilu konquestar l'esencala di Gallia dum la transito inter la 5ma e 6ma yarcenti. La fuzo di heredaji gallo-romana e kontributaji Germana kun kristanismo esis longa e desfacila. Frankani esis origine militala socio kun legi tre diferanta de Romana yuro e kristana principi. Dum ke febleso demografiala qua konocis la rejio di Franki implikis dekado dil urbi, kristanismo instalis su tra la kreado di rurala kirki e precipue tra multa monakeyi. Se la povo di Klovis semblis origine solida, Merovingiana dinastio balde afrontis grava desfacilaji; ol desaparis en 751 kande Pipin la Mikra kronizesis rejulo di Franki. Tale, Karolingiana dinastio fondesis.

Pipin la Mikra e sua filio Karl la Granda augmentis multe la l'extenseso dil rejo di Franki, qua atingis dum la 18ma yarcento plu kam 1 milion km². L'imensa imperio Karolingiana kontrolesis dal administrantaro centraligita en Aachen. Komti reprezentis Karl la Granda en tota imperio e surveyis la missi dominici. Karl la Granda, kronizita imperiestro dil ocidento la yaro 800, rilansis la docajo di bel arti, e la palaco di Aachen aceptis intelektal aktivesi ed arti di alta nivelo. Tamen, pos la morto dil imperiestro, lia komti e vasali gradope komencis transmisar lua tituli tra heredo. La nepotuli di Karl la Granda partigis l'imperio inter li, tra Verdun-traktato (843). Karl kontrolis ocidentala Franki, qua korespondas aproxime a du triimi ocidentala de nuna Francia, e di qua la frontieri variis poke til la fino di mez-epoko. La nova rejio devis anke afrontar tri ondi di invadi diversa dum 9 e 10ma yarcenti, duktita da Mohamedani, Vikingi ed Hungari. La sam epoko, la povi dil anciena komtii kontinuis augmentar dum ke rejala povo diminutis. Feudala socio establisesis, karakterizita por sua divido en tri ordeni: klerikaro, nobelaro e plebeyaro.

En 987, Huges Capet elektesis dal sua egali, to esis la nobeli di rejio. La monarkio nove divenis heredala, e Kapetiani regnis sur Francia dum plu kam 800 yari. Tamen, l'unesma Kapetiana reji kontrolis direte nur tre mikra porcioni di Franca teritorio, nominita rejala domeno, e kelka de lua vasali esas plu multa povoza kam li. Dum la 12ma yarcento la rejala povo komencis afirmar su kontre la princi dil rejio, ma mustis afrontar depos 1150a la nasko dil "imperio Plantagenet" grupiganta en mem ensemblo Anglia e la westala triimo de Francia.

Kapetiana rejio atingis lua maxima vasteso dum la 13ma yarcento. La monarkio riprenis povo qua havis perdita dum ke Franciana kulturo afirmis su en Europa. Philippe 2ma (1180-1223) parvenis konquestar precipua propraji en Francia de Plantageneti, impedanta tempale fino a l'Angla menaco ed augmentis grande la rejala domeno dum la sam epoko. Louis 9ma la Santa (1226-1270) agis kom arbitranto de Kristanaro e partoprenis en la sepesma ed l'okesma krucomiliti. Ta partopreni influis en lua rapida kanoniseso dal katolik-eklezio.

Dum la 14ma e l'unesma duimo di la 15ma yarcento Francia sinkis en grava krizo kun multa demonstri. Cent-yara milito kontre Anglia, naskinta di heredoproblemo pri kontrolo dil rejio di Francia, devastis la lando. Ma la krizo dum la 14ma e 15ma yarcenti ne esis simple politika o militala: lo esis anke demografiala — pos 1347 la nigra pesto mortigis adminime la triima de la habitantaro dil rejio —; sociala — rurana ed urbana revolti multeskis; — ekonomikala e religiala. Tamen, se la monarkio esis anke koncernita da ta krizo, ekiris de ol plufortigita: la centrala povo, qua esas diplasita en la valo di Loire, dotis su kun nova institucuri ed establisis permananta armeo e taxado.

Renesanco e monarkismo (16ma e 17ma yarcenti)[redaktar | edit source]

Depos 1494, Franciana suvereni duktis multa militi en Italia kontre imperiestro Karl la 5ma Habsburg. Ma la regni di François la 1ma di Francia (1515-1547) e de sua filio Henri 2ma (1547-1559) precipue distingesis per la plufortigo dil rejala povo, qua tendencis divenar absoluta, e per la renesanco literaturala ed artala kun forta influi de Italia.

En 1539, dekreto di Villers-Cotterêts transformacis Franciana linguo en la linguo administrala e judiciala dil rejio. Tamen, l'uneso di Francia cirkume la persono di rejo esis shok-pulsita dum duesma duimo di 16ma yarcento pro religiala problemi: de 1562 til 1598 eventis ok militi religiala inter katoliki e kalvinisti. Ta religiala krizo koincidis kun ekonomikala, e precipue politikala krizi. En 1598, rejulo Henri 4ma (1589-1610) donis per Nantes-dekreto partala libereso di kulto a protestanti.

Louis la 13ma (1610-1643) e sua ministri Richelieu e Mazarin afrontis l'opozo di nobeli dezirante retroprenar lua anciena povi. Dum la sama epoko, Francia duktis multa vinkoza militi (quale Triadek-yara milito) e komencis formacar lua unesma koloniala imperio, precipue en Nova Francia, en Antili e sur la voyo di Indii. Louis la 14ma di Francia afirmis plua kam ulatempe la karaktero absoluta di sua povo. "Sunala rejo" konsideris su kom "lietnanto di deo sur Tero" ed imperis konstruktar Versailles-palaco, simbolo di sua povo. Cirkondis su kun artisti e cientisti, laboris por l'uneso religiala di sua rejio e rikomencis la persekuto di protestanti e revokis Nantes-dekreto. Quankam la danjeroza situeso di la monarkio, Louis 14ma duktis multa militi kontre Europa federita, dum ke markezo di Vauban facis konstruktar reto di fortifikita urbi en la frontieri dil rejio. Se ta militi rezultis samatempe en Franciana vinti, multa vinkesi e famini desbriligis la fino di sua regno.

Sua posnepoto Louis la 15ma (1715-1774) duktis lu anke multi militi, kun diversa rezulti. Francia lasis tra traktato di Paris signatita en 1763 sua havaji en Nord-Amerika, ma kompris Lotringia e Korsika dum la sam yardeko. Dum ta tempo, Francia konocis forta developo demografiala ed ekonomiala. L'augmento di agrokultivala produktado akompanita kun la komenco dil industriizeso note en stofala sektoro ma anke en intelektala e kulturala domeni. Louis la 14ma, qua acesis a trono en 1774, revelis su nekapabla por solvar la troa debileso di la monarkio e decidis kunvokar Generala stati en 1788.

La yarcento di la revolucioni (1789 til la frua 20ma yarcento)[redaktar | edit source]

Unesma republiko Franciana dividita en distrikti.

La delegitari sendita por l'aperto di Generala stati, qua eventis la 5ma di mayo 1789 transiris rapide la povi qui esis atribuita, ed impozis su kom nacionala konstitucal asemblajo. La rejulo ne povis impedar l'asemblo konstitucala decidar pri l'aboliso di privileji dum la nokto di la 4ma di agosto, pos adoptar en 26 di agosto la Deklaro dil yuri di homaro e civitani. Pos probo di monarkio konstitucala, republiko naskis dum septembro 1792, e Louis 16ma, akuzita per trahizo, ocidesis en la gilotino pos judicio da Nacionala Konvento la 21ma di januaro 1793. Pose Francia revolucionala konocis multa yari di militi e mortigi, til l'establiso di Direktorio en 1795.

Revoluciono di 1830 ilustrita da Eugène Delacroix en Libereso guidanta la populi.

Ye la 9ma di novembro 1799, generalo Napoléon Bonaparte revokis Direktorio per stato-stroko e remplasis ol kun Konsuleso. Kin yari pose, ilu kronizesis imperiestro dil Franciani. Napoléon la 1ma kreis o reformis multa institucuri, e sua multa vinki inkluzis la duimo dil Europana habitantaro sub sua kontrolo frue la 1810a yari. Tamen la deklino eventis rapide: pos efemera abdiko depos rivenar quik a la povo, l'imperiestro vinkesis definitive en Waterloo-batalio ye la 18ma di junio 1815.

Francia komencis lua duesma periodo di konstitucala monarkio, dum qua reji Louis la 18ma (1814-1824) e precipue Charles la 10ma (1824-1830) kontestis parto di sociala aquiraji de la revoluciono. Kelka semani pos konquestar Aljer, Charles 10ma revokesis da Trois Glorieuses, revolucionala movado qua adduktis sur la trono Louis Philippe la 1ma. Quankam Louis Philippe konsideresis lore reformema, litiji kreskis rapide malgre l'ekonomikala kresko di Francia dum ta epoko.

En februaro 1848 nova revoluciono disruptis, e lua skopi ne esas nur politikala ma anke sociala. L'efemera Duesma republiko qua establisesis kreis universala voto por viri, abolisis sklaveso en la kolonii e mortopuniso pro politiko, ma subversesis da sua prezidanto Louis-Napoléon Bonaparte, qua kronizesis imperiestro en 1852.

Quankam la rejimo dum l'unesma yari dil Duesma imperio esis autoritatema, Napoléon la 3ma komencis liberala jireyo en 1860, qua ne impedis kresko di politikala opozantaro. Dum ta epoko l'industrio e fervoyala sistemo kreskis rapide. La vinkeso di Francia kontre Germania en unigado, en 1870-1871, esis duopla jireyo en la historio di lando : l'imperio kapitulas ye la 2ma di septembro 1870 e la republiko proklamesis ye la 4ma di septembro sam yaro, dum ke Prusia anexis Alzacia-Lotringia.

Quankam sua kaosala nasko, la Triesma republiko esis la maxim longa de la politikala rejimi qui Francia konocis depos 1789. Republikani instalis gradope lua politikala projeti: skolo divenis gratuita, laika ed obligata en 1881-1882, libereso di jurnalaro ed asemblo permisesis en 1881, divorco e sindikati legaligesis en 1884, e la Eklezio e la Stato separesis en 1905. Dum la sam epoko, Francia dotis su kun vasta imperio koloniala, qua esis la duesma maxim granda dil mondo en 1914, pos la de Unionita Rejio. Quankam multa politika krizi eventis interne la lando — la krizo Boulangista, la skandalo di dekoruri, la skandalo pri la konstrukturo di Panama-kanalo, Dreyfus-afero —, la precipua minaci por la republiko venis de exterlando, ube milito semblis plu minacanta.

Francia dum la du mondomiliti[redaktar | edit source]

Francia eniris l'unesma mondomilito dum la komenco di agosto 1914 federita kun Unionita Rejio e Rusa imperio kontre Germana imperio. La milito produktis 1,4 milion viktimi en Francia e multa destruktadi en nord-esto di lando, finis ye la 11ma di novembro 1918 kun la vinko Triopla interkonsento. Ultre itere recevar Alzacia-Lotringia, Francia recevis parto di Germania komisi stipulita en Versailles-kontrato quankam obtenis garantii pri sekureso qui extingesis tragedie en 1940, kun l'iter invado di Belgia da Germaniani pos la rikonstrukto di Germanian armeo e militarala riokupo di la sinistra rivo dil Rheno.

Pos kelka yari di laboroza rikonstrukto, markizita per l'eforti por augmentar l'enmigrado e produktiveso, e por diminutar l'indijo di laboristi qui verkis en mineyi di stalo od en automobila industrii, Francia penis por riposedar sua ekonomiala vigoro de ante la milito. Pose ol vivis forta kresko depos 1924. Francia frapesis plu tarda kam altra landi per la krizo di 1930a yari. Quankam ta krizo komencis tarde, ol esis duriganta e profunda. Politika krizo ed ekonomiala desfacilaji adjuntesas , quankan l'espero kreita per l'arivo en 1936 dil partiso Front populaire, en 1936. Fine ye la 3ma di septembro 1939 kande Francia deklaris milito kontre Naziista Germania, ol ekiris precize de la maxim granda krizo konocita per la Triesma republiko.

Dum la duesma mondomilito til novembro 1942, metropola Francia dividesis inter "zoni okupita" en la nordo e "zono libera" en la sudo, a qua adjuntis altra zoni kun plu mikra talio a specala statuto.

Pos ok monati sen kombati (« Drôle de guerre »), Germana Wehrmacht invadis la nord-esto di Francia ye la 10ma di mayo 1940. Marshalo Philippe Pétain demandis armistico en 22 di junio. Ta lasto obtenis plena povi ye la 10 di julio sam yaro. To signifikis la fino di la Triesma Republiko e la nasko dil rejimo di Vichy, qua duktis konservema, tradicionalista ed antisemida politiki, e kunlaboris kun la Triesma Reich, malgre l'agado di rezistado interne ed externe la lando. La desembarko di la Federiti ye la 6ma di julio 1944 en Normandia markizis la fino dil okupeso e la komenco di libereso di Europa. Entote, ta konflikto mortigis min soldati kam la precedanto, ma la viktimi civila esas plu multa - adminime 330 000 civila viktimi, inkluzite 75 000 judi instalita sur la Franciana teritorio qua ocidesis en koncentreyi - e la vundi psikologiala e politikala pro l'invado en 1940, l'ago di kunlaboranti kun naziisti, e pose la venji kontre li duris longatempe por cikatrigar.

Depos la liberigo[redaktar | edit source]

Periodo di rinovigo komencis lor por Francia.[1] Se generalo de Gaulle, chefo di Francia libera, ne povIs impedar l'adopto di konstituco proxim to de la Triesma republiko, posmilito vidis la kreado di sekureso sociala e voto-yuro grantita a mulieri.[1] La nomizita "Quaresma Republiko" selektis suportar l'Ocidento dum la kolda milito qua komencis ta epoko. La deskoloniigo di Azia ed Afrika, e la debuto di la konstrukto di la uniono Europana komencis.[1] Samatempe komencis periodo di forta kresko ekonomikala, qua l'ekonomikisto Jean Fourastié nominis Trente Glorieuses ("la triadek (yari) glorioza").[1]

Ye la 1ma di junio 1958, dum grava politika krizo pro Aljeria-milito, generalo de Gaulle divenis prezidanto dil konsilantaro per l'Asemblajo Nacionala, kun la misiono di donar a la republiko nova konstituco: la kinesma republiko donis a la prezidanto plua povi relate a la parlamento. Charles de Gaulle duris e kompletigis la deskoloniigo di Afrika, ed afirmis la nedependo di Francia relate ad Usa. Por ta skopo, il dotizis Francia di nukleara povo, civila ed armeala.

Ma la krizo studentala e sociala en mayo 1968 alegis l'arkaismo dil rejimo qua semblis deskonektita del aspirado di la yuneso. Tamen de Gaulle sucesis inversigar la situeso, tra la dissolvo di l'Asemblajo Nacionala ye la 30ma di mayo 1968. Fine, Franciani donis ad il larja majoritato prezidantala. Generalo de Gaulle demisionis en 1969 pos la falio di referendo pri la reformo dil Senato e di la regionala subdividuri. Tamen Gaulleismo mantenis su en povo dum kin yari o pluse, sub la figuro dil prezidanto Georges Pompidou.

En 1974 komencis ero pos-Gaullista, kun l'arivo di Valéry Giscard d'Estaing, politikisto di centro, a la prezidanteso. Quankam Francia enriris gradope en la krizo di la 1970a yari, l'unesma yari de sua guvernisteso distingesis pro multa legi qui modifikis la socio di Francia, exemple la lego Veil, qua legaleskis l'aborto, o la redukto dil evo por la majoreso, de 21 yari a 18 yari. Ma la precipua jireyo eventis en 1981, kande socialista prezidanto, François Mitterrand, elektesis. Afrontanta l'ekonomikala situo qua plugraveskis, ilu komence probis transferar la kontrolo di ekonomiala sektori a la Stato, e samatempe adoptis simbolala agi quale la aboliso di mortopuniso. Quankam François Mitterrand rielektesis en 1988, Francia konocis de 1986 til 1988, e pose de 1993 til 1995 du periodi di politikala "kunhabitado" til lor nevidita ube la prezidanto ne esas di sama partiso ke sua guvernerio e qua ofris nova lektado di institucuri. Ta situeso eventis itere de 1997 til 2002, ma en inversa fasono, kande prezidanto de dextra, Jacques Chirac, elektabis en 1995, e l'elektita legifantaro en 1997 adportis socialista Lionel Jospin kom chefministro. Francia adoptis samatempe l'unika monetaro por Europa.

Prezidantal elekto en 2002 distingesis pro l'elektala surprizo, kun la vinkeso di Lionel Jospin quik en l'unesma balotado por Jean-Marie Le Pen, kandidato di extrema-dextra. Jacques Chirac facile rielektesis, e l'administrado di la chefministri Jean Pierre Raffarin e pose Villepin esis notinda por l'opozo di Francia a la milito en Irak, por la "ne" a referendumo pri ratifiko di la konstituco Europana, e por urbala sedicii en novembro 2005. Quankam Nicolas Sarkozy, prezidanto depos 2007, duktis la partiso di sua precedanto lor sua elekto ed esis membro di sua guvernerio, la politiko qua duktis volar esar di "rupturo". La guvernerio di "aperturo" per François Fillon formacesis kun personi de diferanta politikala tendenci, ne unike de dextro, ma anke de centro e de sinistro. Lua administrado devis afrontar la rezulti de l'ekonomika krizo de Usa de 2008 til 2009. Ye la 6ma di mayo 2012, socialista François Hollande elektesis prezidanto di la republiko. Pos agitata debati e virulenta polemiki duktita per sua opozanti, lego qui legaligis homeosexuala mariajo adoptesis ye la 15ma di mayo di la sequanta yaro.

Politiko[redaktar | edit source]

Francia esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo. La prezidanto nominas la chefministro, qua esas la chefo di guvernerio.

La Parlamento havas du chambri: la Nacional Asemblajo (Assemblée Nationale), kun 577 membri qui elektesas dal populo por 5 yari, e la Senato, kun 321 membri qui elektesas da elektala kolegio. Nuna konstituco aprobesis ye la 28ma di septembro 1958.

Organizuro di povi[redaktar | edit source]

L'organizuro di povi en Francia establisesas en la konstituco di 1958, qua recevis diversa emendi. Francia havas politika sistemo qua rezervas granda povi ambe por la parlamento e por la prezidanto di la republiko. Studiisti di konstitucala sistemi nominas Franciana sistemo "rejimo mi-prezidantala" o ankore "rejimo parlementala bireprezentala".

La legifala povo formacesas dal parlamento, qua dividesas en du chambri, Nacional Asemblajo e Senato. La Nacional Asemblajo, basa chambro dil parlamento, formacesis da 577 deputati en 2011, qui elektesis por kin yari per universala direta sufrajio dum unnoma majoritata voto en du foyi en distrikti subdividita en departmenti. Nacional Asemblajo havas la lasta vorto se eventus deskonkordo longega kun senato pri adopto di lego. Senato formacesis en 2011 kun 348 senatani qui elektesis por sis yari per 150 000 granda elektanti (ca elektanti elektesas lokale) e fakte konsideresas min importanta reprezenteri kam la deputati de Nacional Asemblajo.

L'exekutiva povo formacesas dal prezidanto di la republiko, qua esas la chefo di stato e la chefo di armei. La prezidanto anke promulgas la legi e povas dissolvar la Nacional Asemblajo e kunvokar elekti. Ilu nominas la chefministro, e, segun propozo di lu, la membri di guvernerio. La guvernerio povas dissolvesar per propozo di censuro adoptita per la Nacional Asemblajo. Kande la parlamenta majoritato e prezidanto ne esas de la sama politikala partiso, on parolas lor di “kunhabitado”.

Judiciala povo separesas de la du altra, quankam la prezidanto di la republiko havas povo por indulgar. Judiciala povo subdividesas segun administral intenco. La maxim alta judicio esas la Konsilantaro dil Stato, ed un judicial ordeno, di qua la maxim alta esas la Korto di Kasaco. Franciana yurala sistemo, di tradiciono civila romana, stipulas ke omna akuzati supozesas senkulpe ante esar kondamnita, ed un proceso povas rijudiciesar pos apelo demandita per un di la procesanti.

La konformeso di legi a la konstituco, la regulozeso di voti e, plu larje la respekto di institucuri kontrolesas da konstitucala konsilantaro.

Grafiko montras l'organizo dil institucuri de la kinesma republiko.

Teritoriala subdividuro e descentraligo[redaktar | edit source]

Mapo di regioni di Francia metropolala.

Metropolala Francia dividesas ek multa lokal ensembli en tri niveli: komuni, departmenti e regioni. Ta lokala ensembli esas samatempe administrala distrikti en qui la stato intervenas tra sua deskoncentrita servadi. La komuni, inter 36 570 en metropolala Francia ye la 1ma di januaro 2009, korespondas maxim-multa-kaze a la teritorio di un urbo o urbeto, ed administresas da un municipala konsilantaro qua elektas l'urbestro, ambe agenti di lokala ensembli e reprezentanti dil stato en l'urbo. Depos 1990a yari la kooperado inter la komuni esabas plufortigita da l'emerso di [[publika establisuri di koopero interkomunala, di qua la rolo kreskas. La distrikti, kreita dum Franciana revoluciono, esas hodie inter 96 en metropolo ube administresas dal Generala konsilantaro. La membri dil konsilantaro elektesas inter la kantoni. La prefekto reprezentas la stato Franciana ibe. Pri 22 regioni di metropolo, di qua l'existo esas plu recenta, esas direktita da regionala konsilantaro, e la stato ibe esas reprezentita da prefekto di regiono. Di ta ensembla regionali adjuntesas altra teritoriala subdividuri di Francia, tale ke kantono, distrikto e plu recente loko, ma ne havas elektata diretanti.

Komparita a sua Europana vicini, Francia havas longatempe karakterizita da forta politika centraligo, l'ensembli teritoriala dispozanta di povi pri febla. Tamen, ta situeso evolucionis multe depos la 1990a, unesme en 1982-1983 kun la lego Defferre, pose 2002-2004 sub l'administro Raffarin. En 2010, la resortisi di teritoriala ensembli esas multi, e koncernas note edukerii, transporti, ekonomikala developado ed sociala agado. Tamen, la superpozeso di multa skalogradi e la limiti ofte konfuza di diversa teritoriala ensembli esas la fonto di debati pri la futuro di descentraligo, pri guvernerio Fillon inklinis su de 2008 til 2010.

Francia transmara[redaktar | edit source]

Francia metropolala e transmara (blua)
Diagramo reprezentanta la procento di voti expresita obtenita da omna politika kuranti en unesma foyo di omna prezidantala elektado de 1965 til 2012.
  Komunisti, extrema sinisto
  socialisti, diversa sinistro
  ekologisti
  Dextro
  Droite
  Extrema dextro
  diverso

Franciana teritorii situita exter Europa, qua korespondas a anciena Franca kolonii qui ne obtenis nedependo, submisesas a rejimi administrala e judiciala tre diversa l'uno l'altri. L'ekonomikala situeso di ca teritorii esas ordinare min bona kam la de la metropolo, ed ol beneficas de multa helpi di stato.

Guadelupa, Franciana Guyana, Martinik, Réunion e depos 2011 Mayotte esas amba distrikti e regioni transmarala, kun statuti simila a la de distrikti e regioni metropolala, quankam la legi franciana povas prearanjar di dispozesi speciganta pri. Ta distrikti, ecepte Mayotte, esas parto di regioni transperiferiala di UE, e submisesas ad Europana legaro.

Kontraste, l'altra transmara franciana teritorii, ecepte ensembli di Saint-Barthélemy et de Saint-Martin, ne esas parto di UE, quankam lua habitanti havas Europana civitaneso. Esas precipua la kin ensembli transmarala, kun tre diversa statuti, Franca Polinezia‎, St Martin, St Pierre e Mikelon e Wallis e Futuna Insuli‎. Quankam la stato konservas certa prerogativi exklusiva, submisesas en granda parto a specifika legaro e beneficas di legifala specalajo. Nova-Kaledonia‎, altralatere, esas ensemblo teritoriala distinta, kun importanta autonomeso, ed ube referovoto pri nedependo devas esar aranjata de 2014 til 2018. Tandem, Francia australa ed antarktika teritorii ed Clipperton Insulo, qua havas ne permananta lojanto, esas jerata direte per la stato o sua deputato.

Tendanci politika, partisi ed elekti[redaktar | edit source]

Sen esar komparebla ad Usana sistemo, Franciana politikala sistemo, specale l'unnoma majoritatala votado qua preponderas lor prezidantala e legifala votadi, tendencas a bipolareso o tripolareso di politikala vivo. Konseque, on observas depos la debuto di la kinesma republiko tendenco a kolekto di partisi kun frequa retroveni, e l'asistantaro di precipua partisi tendencas a diminutar por l'avantajo di mikra formacuri. La politika francia ceno havas konocita tri precipua evolucioni depos la 1980a yari, la falio di audienco di komunista partiso, la diminuto progresiva di elektoyuro centranta e l'augmento di voto por la partisi di extrema dextra. To du lasta evolucioni havas dume en parto kontesto lor recenta voti. Cetere, l'absteno koncernas nombro pluse importanta di elektanti.

Depos 1990a, la du precipua franciana partisi esas uniono por populala movado (UMP) — Rassemblement pour la République (RPR) ante 2002 — e socialista partiso. UMP esas partiso di rekta e centra rekta, membro di partiso populala Europana. Socialista partiso esas partiso di sinistra e centra sinistra, membro di partiso socialista Europana. En 2012, la prezidanti di republiko, la chefministro, la plu multi di ministri, di deputati, di senatani e prezidanti di regionala o generala konsilantari esas membri di lo. Multa altra partisi partoprenas en la politika vivo di Francia: la du maxim importanti esas Front National (FN, rekto nacionala), Europe Écologie Les Verts (ekologi) e Front de gauche (sinistro antiliberala).

Nuna guvernisti[redaktar | edit source]

Ye la 6ma di marto 2012, pos la prezidantal elekto, François Hollande elektesis prezidanto di la republiko opoze lore prezidanto Nicolas Sarkozy. Il prenis lua ofico ye la 15ma di mayo 2012 ed indikis Jean-Marc Ayrault kom chefministro la sama dio. Nuna chefministro esas Manuel Valls.

Jean-Pierre Bel esas la prezidanto dil senato depos septembro 2011, e Claude Bartolone la prezidanto di Nacional Asemblajo pos junio 2012.

Publika financi[redaktar | edit source]

En Francia, l'obligata imposti reprezentis 44,4 % di KLP en 2006, la sisesma percento maxim alta inter la landi membri di l'Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo - OKED - e ta procento tendencas augmentar. La sociala kontributi reprezentas proxim 38 % di sumo, dek punti pluse la mez-valoro di landi di OKED; en inverso, Francia esas la developata landi ube l'imposti sur la revenuo e sur societi reprezentas la parto maxim febla di totalo di obligata imposti.

Malgre l'alta procento di obligata imposti, la publika spensi superiras la revenui, entote 53,9 % de KLP en 2006. Ja lore la publika deficito esas alta, atinganta 2,7 % di KLP en 2007 e mem 7,9 % en 2009 pro ekonomikala konjunturo. La publika debajo di Francia, pri, atingis 1,457.4 miliardi Euri en 2009, esis 75,8 % de KLP, kontre 20,7 % en 1980. Tamen, Francia obligesas respektar la kriterii dil pakto pri stabileso e kresko del Eurozono, qua limitas la deficito budjetala a 3 % dE KLP e la debo publika a 60 % de KLP.

Repartiso di sustracioni obligata e profitanti institucala en 2007 (fonti e precizesi).

Protekto sociala[redaktar | edit source]

Depos lua kreado en 1945[a 1], sekureso sociala esas meza sistemo di protekto sociala franciana, quankam la stato, l'ensembli teritoriala e la mutualesi* havas anke importanta rolo. La manteno di rejimi di protekto sociala di qua disponis certa profesioni ante 1945 explikas la granda komplexeso di sistemo, qua kontas adminime 120 rejimi di baso e 1 200 rejimi komplementa. La rejimo generala, qua kontas multe la maxim granda nombro di admisiti, dividesis en quar branchi korespondanta a quar precipua riski, maladeso, acidenti di laboro e profesionala maladesi, la riski ligita a oldeso e familio. Se ta protekto sociala koncernas nur en unesma tempo l'aktiva personi, kreskas gradope a tota l'aktiva populo tam neaktiva en multa domeni,, exemple lor la kreado di la kovrilo universala di maladeso ye 1990. Ultre, dum fina di 1990a, sis milioni personi dependis di minimi sociala.

La prestacioni sociala esas precipua spensita da la kontributi sociala pagita da l'aktivi (65,5 % di totalo en 2005), ma anke -- e sempre plu -- per la stato e l'ensembli teritoriala. En 2005, la spensi di protekto sociala -- en senco maxim larja di termino -- reprezentis proxim 30% di KLP e pluse 45% di disponebla revenuo adjustita di menaji. Malgre l'esforci duktita da la sucedanta guvernerii por dominacar la spensi sociala, to augmentas rapide, pro note di kreskado di spensi di menaji e l'oldeso de la habitantaro -- aktivi relate neaktivi di pluse 60 yari, qua esis di 3 en 1970, devos atingar 2,07 en 2010 e 1,36 en 2050 en metropolo, segun INSEE. Tandem la forta grado di chomado, sencesa, kontributas a l'augmentado di desequilibro pro la chomanti ne kontributas. La spensi sociala explikas nura preske la tota augmento di spensi publika (en procento di KLP) depos 1960, e sekureso sociala exposas en 2009 deficito por 23,5 miliardi euri.

Defenso[redaktar | edit source]

Franciana forci implikita en l'opero Tempesto di deserto en 1991.

Francia havas la kinesma maxim granda budjeto en la mondo por defenso segun l'Instituto Internacionala di Inquesti pri Paco de Stockholm (IISPS), ed esas un de la kin landi qua esas judiciale agnoskata kom "landi dotizita di nukleara povo" per la traktato pri nevejeturo di nukleara armi. Francian armei esas, kun lo di Unionita Rejio, un de la maxim dotata de Europa. Francia konsakras a lu 2,5% de KLP ante imposto (do budjeto di 39 miliardi Euri en 2010), ube sua homologa Europana (exter Unionita Rejio e Grekia) konsakras meze 1.5% de KLP.

L'armeala forci dividesas en quar precipua armei: terala armeo, nacionala mar-armeo, aer-armeo e nacionala jendarmaro.

Depos 1996, l'armeo divenis profesionala, e l'obligata konskripto substitucesis per la “dio di defenso e mixa civitaneso”. Lua kapaceso militarala esas proxim 350 000 homi, esas extensita tra la mondo, en lando quale Afganistan, Libano, Chad, Ivora Rivo e Kosovo, ma anke konforme kun internacionala traktati en Djibouti, Senegal e Gabon, sen omisar la trupi pozicionata en trans maro, Mobilizas pluse 1 000 homi en la kadro di plano Vigipirate.

Partopreno en internacionala organizuri[redaktar | edit source]

Francia esas uno di la fondinti di Europana Uniono, di spaco Schengen e di Eurozono. Esas anke uno de la kin permanenta membri di konsilantaro di sekureso di Unionita Nacioni. Tandem, esas membro di multa internacionala organizuri, quale Nord-Atlantikal Uniono, Mondal organizuro pri komerco, Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo, G8, G20, organizuro internacionala di Frankofonio (Francophonie) edc.

Depos 1945, irga qua esas la majoritato en povo, Europa esas precipua axo di extera franciana politiko. Du de la sep patri di Europa, Jean Monnet e Robert Schuman, esas Franciani; uno di la skopi dil organizuro esis evitar nova mondomilito e faciligar la rikoncilio inter Francia e Germania. Tamen, la stando di Francia e Franciani pri Europa esis ofte ambigua: refuzo per l'asemblo nacionala di traktato kreanta komuneso Europana di defenso ye 1954 et to per referovoto di traktato kreanta konstituco por Europa ye 2005, la haltostroki di Francia vers Europana asemblo esis ferma.

Depos la Traktado di Maastrich en 1992, la domeni en qua UE havas excluziva kompetenteso esas sempre plu multa. Granda parto dil yuri aplikebla en Francia en 2010 havis Europana origino, plu multa kam la nacionala yuri. Francia, mez-valora povo, ne povas pezar en la mondala ceno en multa domeni nur tra UE. L'unigado di Europana merkato e l'establiso di unika pekunio ye 1999 implikis importanta transformi di Franca ekonomio, qua l'avantajoza karaktero facas debato. Mem se Francia esas l'unesma profitanta di komuna agrokultiva politiko, ulo esas parto di landi neta kontributanti a budjeto di UE.

Politiko exterlanda e diplomaco[redaktar | edit source]

Francia, membro di UE.

Depos la prezidanteso di generalo de Gaulle (1958-1969), la politiko exterlanda di Francia esas karakterizita per volo di nedependo, note opozita Usa, to qua rezultis la developo per Francia di nucleala armi e l'ekiro di Francia di integrata komando di OTAN de 1966 til 2009. Francia esas vidita de la 1960a til la frua 2000a yari kom amiko dil mondo arabo-musulmana, kritika opozanta de la politko di Israel.

La reto di diplomacala reprezenteri di Francia esas la duesma maxim granda dil mondo, kun nuna 156 ambasadi e 97 konsulala posti repartisata sur la kin kontinenti.

Francia konduktas aktiva politiko di helpo a landi en developo, notinda en Afrika. La publika helpo a landi en developo reprezentas 0.39 % de la revenuo nacionala kruda en 2007.

Republikala simboli[redaktar | edit source]

Segun la konstituco di la Kinesma Republiko, Francia posedas multa emblemi, datinta dil Franca revoluciono. La flago di Francia kompozesas per tri vertikala vendi di sama larjeso, di kolori blua, blanka e reda. La himno nacionala esas la Marseillese, kanto kompozita da Rouget de Lisle dum Franca revoluciono e kelkafoye kritikita pro violento dil texto. Tandem, la Franca republiko havas kom moto la tri paroli "Libereso, Egaleso, Fraterneso".

Pluse, multa oficala simboli existas por reprezentar Francia. Partikulare, la busto di Marianne, muliero portanta Frigiana boneto, orna la komon-domi, e lua vizajo esas reprezentata sur la posto-marki ed la Franca facii dil centimi di Euro.

Depos 1999, la Franca guvernerio donacesis da logotipo rivokanta la flago e la devizo dil lando, same kam la figuro di Marianne. Ica logo figuras en la domkumenti publikigita dal Franca administrado.

Geografio[redaktar | edit source]

Francia havas diversa peizaji en lua kontinentala teritorio, de plana regioni en litoro til l'alta montaro di Alpi, en sud-esto. La maxim alta monto esas Monto Blanka (Alpi) kun 4810 metri di altitudo. En la frontiero kun Hispania ed Andora jacas la montaro Pirenei. La maxim extensa fluvii di Francia esas Loire, kun 1016 km, e Seine, kun 776 km de longeso.

La maxim granda insulo di Francia en Mediteraneo esas Korsika.

Teritoriala organizado[redaktar | edit source]

Francia dividesas administrative en regioni, departamenti, distrikti, kantoni e municipii. Ol anke havas enmsembli, teritorii e dependadi. La maxim extensa departamento esas Franca Guyana, kun 91,000 km².

La 27 regioni ed ilua korespondanta 101 departamenti esas dil metropolo o di ultramaro.

Metropolitana teritoriala divido:

  • 22 regioni (en la Fr. régions): Francia dividesas en 27 regioni, di qua 22 trovesas en la metropolo. Quankam esas la precipua divisiono, Francia esas unitaria lando ed regioni ne havas legifala nek exekutala autonomeso ed ricevas ek la Stato konsequa parto dil nacionala imposti qua povas dispozar e disdonar segun lora necesi.
  • 96 departamenti (en la Fr. départements): Administrata da Generala konsilantaro elektita singla 6 yari per direta votado. Ol kreesis en 1790 kun la skopo ke omna persono povus distar admaxime un jorno di kavalo de lua reprezenteri. Singla havas unu prefekto.
  • 329 distrikti (en la Fr. arrondissements): Singla departamento dividesas en plura distrikti, qua havas singla lua subprefekto. Lua funciono esas helpar al prefekto dil departamento.
  • 3.879 kantoni: Ol esas la maxim mikra dividuro, surtuto kun elektorala efekti.
  • 36.571 komuni: Equivalas municipio. En l'urbo di Paris, ricevas la nomo di arrondissements.
  • Intercomunidades de Francia (en la Fr. intercommunautés): ol unuigas en singla departamento plura komuni.

La 5 regioni di ultramaro konstituesas da 5 departamenti di ultramaro: Guadelupa, Guayana Francesa, Martinik, Mayotte e Reunion.

L'ensembli esis di ultramaro o sui generis. La 5 ensembli di ultramaro esas Santa Pierre e Mikelon, Franca Polinezia, Wallis e Futuna Insuli, San Bartolomé e Saint Martin. E unu ensemblo sui géneris: Nova-Kaledonia.

Maxim granda urbi[redaktar | edit source]

La maxim granda urbi di Francia (2010) La maxim granda urbi di [[{{{regiono}}}]] (2010)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Paris Insulo di Francia [[{{{regiono1}}}]] 2,243,833 11ma Rennes Bretonia [[{{{regiono1}}}]] 207,178
2ma Marseille Provenco Alpi Azur-Rivo [[{{{regiono2}}}]] 850,726 12ma Reims Champania Ardeni [[{{{regiono12}}}]] 179,992
3ma Lyon Rodano Alpi [[{{{regiono3}}}]] 484,344 13ma Le Havre Alta Normandia [[{{{regiono13}}}]] 175,497
4ma Toulouse Di-mezo Pirenei [[{{{regiono4}}}]] 441,802 14ma Saint-Étienne Rodano Alpi [[{{{regiono14}}}]] 171,260
5ma Nice Provenco Alpi Azur-Rivo [[{{{regiono5}}}]] 343,304 15ma Toulon Provenco Alpi Azur-Rivo [[{{{regiono15}}}]] 164,532
6ma Nantes Lando di Loire [[{{{regiono6}}}]] 284,970 16ma Grenoble Rodano Alpi [[{{{regiono16}}}]] 155,637
7ma Strasbourg Alzacia [[{{{regiono7}}}]] 271,782 17ma Dijon Burgundia [[{{{regiono17}}}]] 151,212
8ma Montpellier Linguodoc Rusiliono [[{{{regiono8}}}]] 257,351 18ma Angers Lando di Loire [[{{{regiono18}}}]] 147,571
9ma Bordeaux Aquitania [[{{{regiono9}}}]] 239,157 19ma Villeurbanne Rodano Alpi [[{{{regiono19}}}]] 145,150
10ma Lille Norda Pas-de-Calais [[{{{regiono10}}}]] 227,560 20ma Saint-Denis Reunion [[{{{regiono20}}}]] 145,022
Arc de Triomphe - Paris.jpg
Paris
Coucher de soleil sur Notre-Dame de la Garde.JPG
Marseille
Pont Bonaparte Lyon.jpg
Lyon
Toulouse Minimes.JPG
Toulouse
Fonto: nekonocata


Ekonomio[redaktar | edit source]

Plantacerio di frumento en la regiono Insulo di Francia.
Bordeaux-vino.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Francia.

L'ekonomio di Francia esas la 7ma maxim granda dil mondo, e la 2ma maxim granda dil Europana Uniono. Kun 39 de la 500 maxim granda kompanii dil mondo, ol havas plu entraprezi inter la maxim granda dil mondo kam Germania ed Unionita Rejio.[2] Kun altra 11 landi Francia adoptis l'Euro en 2002 e remplasis komplete la franko (₣).[3]

En 2014 lua KLP esis 2 587 miliardi dolari.[4] Cirkum 1.7 % de la KLP venas de agrokultivo, 19.4% venas de l'industrio e 78.9% venas de (kliento)servadi. Francia esas membro de la G8-grupo di la precipua industriala landi e de la Mondala organizuro pri komerco.

Historiale Francia esas granda producero di agrokultivala produkti.[5] Fertila suli, l'uzo di moderna teknologio e la subsidiaji de Europana Uniono transformacis Francia en la precipua agrokultivala producero ed exportacero de Europa[6] (ol reprezentas 20% de l'agrokultivala produktado di EU[7]). Frumento, pultro, lakterio, bovokarno e porkokarno, ed anke internacione agnoskita industriizita alimenti esas la precipua agrokultivala produkti por exportacajo. La vino "rozea" (rosé) esas precipue konsumita en Francia, dum ke champanio e bordeaux-vino esas precipue por exportacajo.

La maxim importanta industriala produkturi esas aeroplani, automobili, mashini, kemialaji ed elektronikala kompozanti, exemple la mikonduktori produktita en “la Silikovalo di Francia”, la regiono di Grenoble. Quankam pos meze 1990a yari eventis la privatigo di multa statala entraprezi, la stato kontinuas kontrolar granda parto de la funcionado di la ekonomio, e kontinuas tenar acioni di multa firmi, exemple de bankala, energiala, transportala ed informatikala branchi. En fino dil yaro 2008 ed en 2009 eventis forta financokrizo, e la depreso ekonomikala dum 2010 e 2011 augmentis la chomeso til plu kam 9% de la labor-povo. En 2010 Francia anoncis, ke ol konsumus cirkume 26 miliardi euri por helpar firmi minaskinta da bankroto.

Preske 79% dil energio uzata en Francia havas nuklear origino.

Habitantaro e socio[redaktar | edit source]

Demografio[redaktar | edit source]

evoluciono dil habitantaro di metropolala Francia de 1801, komparita kun la Germana e Britaniana habitantaro (baso 100 = 1800 o 1801)[8].

Segun l'Instituto nacionala pri statistiko ed ekonomikala studii (Insee), 65.8 milioni personi vivis en Francia en 2013 (exter COM e Nova-Kaledonia), di qui 63.7 milioni en metropolala Francia e 2.1 milioni en la transmara departmenti (inkluzite Mayotte). Se on inkluzas anke 600 000 habitanti di transmara ensemblo (Franca Polinezia, Santa Pierre e Mikelon, Wallis e Futuna Insuli, Saint-Martin e Saint-Barthélemy) e di Nova-Kaledonia, la habitantaro di ensemblo di franca teritorii atingas 66.4 milioni, proxime 1% de la habitantaro dil mondo. Nacionala generala kontado organizesis en regulala intertempi depos 1801, ma pos januaro 2004, la kontado eventas omnayare en la komunesi kun 10 000 habitanti o plua, extra transmara ensemblo, e omna kin yari altraloke.

Pos esanta relative febla dum 19ma yarcento ed frua 20ma yarcento — Francia experiencis rapida e poka markizita demografiala transito —. demografiala kresko di Francia divenis l'uno di plu forta en Europa, kombinanta naskadoprocento supera Europana mezvaloro (821 000 naski en 2009 kontre 536 000 morti) e positiva migrantala saldo (proxim 71 000 individui en 2009) : La habitantaro di Francia augmentis 0.54 % en 2009.

Pluse, la piramido di evi esas depos frua 20ma yarcento kun evolucionanta strukturo. La parto di populo la maxim grand-eva augmentas, pro amba l'augmentatado di viv-expekto (Francia beneficas uno di maxim longa vivoexpekto en mondo) e l'arivado ad triesma evo di plumulto generaciono — fenomeno ordinara konocita kam grand=eva multeso. La proporciono di pluse 60 evo en la franca populo esas tale augmentas de 17 til 22 % inter 1980 e 2009, e devus superesar uno triimo en 2009 segun Insee.

Enmigro,exterlanda populado e videbla minoritati[redaktar | edit source]

Segun demografo Michèle Tribalat, 14 milioni personi (sive la quarimo di la habitantaro di lando) en 1999 havis adminime un parento od avo qua esis enmigranto. Gérard Noiriel opinionis en 2002 ta proporciono proxim la triimo dil habitantaro se retroiras til la preavi.

En 2010 vivis en Francia, segun l'internaciona defino di UN ("la persono naskinta en altra lando ke to ube rezidas") 7.2 milioni enmigranti, korespondanta a 11.1 % de la habitantaro, di qui 5.1 milioni (7,8 %) naskis exter UE. To klasifikas su en sisesma mondala rango, dop Usa (42.6 milioni), Rusia (12.3), Germania (9.8), Saudia Arabia (7.3), Kanada (7.2) ma pluse Unionita Rejio (7,0), Hispania (6,4) ed Italia (4,8). Francia esas anke l'uno di landi di EU qua kontas proporcione plumulto personi de enmigrado (1 e 2ma generacioni) inter la personi evanta de 25 til 54 yari kun 13.1 % enmigri ed 13.5 % pueri de adminime enmigro, sive totalo di 26.6 %, plu ke note Unionita Rejio (24,4 %), Nederlando (23,5 %), Belgia (22,9 %), Germania (21,9 %) et Hispania (20,2 %).

Segun la Franca defino, plu restrikiva (naskinta exterlanda exter la teritorio), Francia metropolala kontis en 2008, 5.3 milion enmigri, sive 1,100,000 plua kam en 1999 e 8.9 % di totala habitanti. De la totalo 40 % havis Franciana nacionaleso, aquirita per civitanigo o per mariajo. Enmigri originas precipue de EU (34 %) de Maghreb stati (30 %), de Azia (14 %, di qui la triima essas Turka), e de subSahara Afrika (11 %). La pueri di enmigri, direta decendantaro de uno o du enmigri, esis 6.5 milioni en 2008, sive 11% de la habitantaro. Tri milioni inter li havis lua du parenti enmigra. Sume, enmigri e pueri di enmigri (duesma generaciono) esas nombroze* 11.8 milioni ye 2008, sive 19 % di populo (di qua poka plus 5 milioni di Europana origino e 4 milioni di maghreba origino).

L'enmigri recevas revenui infra di triimo averaje a to di neenmigi; li esas dufoye plumulti ne esar diplomizita e trifoye plumulti a vivar sub la solio di povreso. Tamen, ad egala sociala situeso, lua skolala formacuro e lua revenui esas proxim di to di Franciani naskinta en Francia.

La populi di enmigra origino, e to qua partesas en evidenta minoritati, esas kelkafoye viktimi di diskriminaci en Francia. Por nedeterminita kauzi ed objekto a debati, parto di ta populo chanjas vers religioza fundamentalismo*. Tamen, on asistas a certa konvergo di vivomodo* di enmigra populi e di Franciani dum longa stando.

Famili, sexualeso ed egaleso di sexui[redaktar | edit source]

En 2009 Francia esis la maxim fekunda lando di Europa dop Islando ed Irlando. La fertileso inter la mulieri naskinta en 1959 esas 2.12 pueri per muliero, dum ke nune esas 1.99 pueri per muliero (1.98 en metropola Francia).

La chanji en la familiala strukturo en Francia inter la 1960a e la 2000a yari esas tam diversa kam profunda. La naskinti esas en maxim parto di kazi dezirita, pro developado di kontragravidesko* ed abortigo — pluse 200 000 volata interrupto di gravideso esas facita omna yaro en Francia. Plu multo paro preferas libera uniono compare mariajo, o civila pakto di solidareso (PACS), kontrato di uniono plu flexebla ke mariajo. Pri divorci, lua nombro esis plumultigita per 3.2 inter frua 1970a e lasta yari.

Pri diversa formi di altrasexualeso*, esas kune aceptata en Francia, mem si lego preiras ofte la mentesi en tolero opozite sexuala minoritati. Mariajo di paro di sama sexuo, tale ke adopto di puero per ta sama pari, esas legala en Francia depos 18 di mayo 2013.

La stando di mulieri en franca socio havas multa evolucionita dum 20ma yarcento, gratifikita dum lasta yarcento per multa yuri kontre la diskriminaci ke li subisas, Francia esas en 2009 fore di egaleso inter viri-mulieri). Por ofico en kompleta tempo, mulieri recevas en 2008 salario 19 % min ke to di viri, e la pura salariala diskriminaco esus de 6 til 7 % segun ministerio di ofico. Pri funcioni di decidemeso, mulieri acesas lo poka : li duktas nur 8 % di entraprezaji kun plu 200 employati, e reprezentas nur 18.5 % di deputati elektita en 2007 e 13.1 % di generala konsilisti elektita en 2008. Pri viri, sufras anke multa neegalesi. Kompare vivoexpeko di francino esas 85.7 yari, viri povas expektar vivar dum 78.7 yari.

Lingui[redaktar | edit source]

Franca esas la linguo dominacanta parolata en Francia, ed esas oficale "la linguo di la republiko" depos la konstitucala yuro en 1992. Francia esas la duesma maxim populoza Franca-parolanta lando del mondo, pos Demokratial Republiko Kongo, ma l'unesma en nombro di parolanti. Francia duktas aktiva linguala politiko por franca. To povas esar videbla inter altri en Internacionala organizuro di Frankofonio* di qua Francia esas parto anke en parlamental asemblajo di frankofonio* di qua Francia esas anke parto.

Pluse, l'urbi di Le Havre, Strasbourg, Bordeaux, Lille, Marseille, Nantes, Paris, Saint-Denis de la Réunion, Tours, asociita urbi di Angoulême, Nice et Poitiers, asociita membri di komuneso di aglomerajo Evry Centre Essonne ed komuneso urbala di Bordeaux anke asociuro di komoni ed transmara ensembli esas membri di internacionala asociuro di Franca-parolanta urbestri.

Ultre Franca, havus en 1999 sepadek e kin altra lingui parolata en Francia, kontenta la regionala lingui, la lingui de enmigranti e dialekti parolata en DOM-TOM, segun la raporto di linguisto Bernard Cerquiglini.

Religii[redaktar | edit source]

Depos lego en 9 di decembro 1905, l'eklezii esas strikte desjuntita en yuro di stato en Francia." Republiko nek agnoskas, nek salarias nek subvencionar kelka kulto", excepte en Alzacia-Mozel ube la kulto katolika, du kulti protestanta e la kulto judala esas rekonata. La religio katolika esas anke sempre rekonata en certa departementi e trans mara teritorii. La nociono di laikeso e la regulizo qua rezultas de debati kam, en 2003-2004, pri la lego franca di religioza signi en la skoli publika.

Francia "filiino seniora di eklezio" esas lando di anciena katolika tradiciono, ma ube la pezo di eklezio diminutesis multe. Nune nur 51% til 64% de la personi inquestita deklaras esar katolika segun sondajo publikigita en 2007, e granda parto de la habitantaro asertas su agnostika od ateista. Pluse, altra religioni esas prizenta en min importanta proporcioni, note judala dum antiqueso, diversa branchi di protestantismo dum reformo ed islamo dum l'arivo en Francia di enmigri de Maghreb e Proxim-oriento dum 20ma yarcento. Diversa kristana religioni (eklezio apostolala armenana, gallicanismo*, mormoni, eklezio neo-apostolika, testi di Jehovah*, mennonisti*, ...) o ne kristana (hinduismo, budismo, bahaismo*, alevismo*, ...) esas anke prizenta en la naciona teritorio.

Per principo, franca stato interdiktas su kontadi kun karaktero religioza o filozofika; evaluadi di pezo di omna konfesioni, di ateismo ed agnostismo permanantas desfacila facar. Tamen, multa institucuri realigas reguloze questioni por aproximar l'aparteno religioza di Franciani.

Ultra ta valori, la desaparo di influo di religioni esas importanta aspekto di evoluciono di franca socio dum 19 e 20 yarcenti. Proxim 80% di viro e 70% di mulieri qua asertas su origine katolika nulafoye partoprenas en religioza oficii. Mem che la katoliki maxim fervoroza, l'obediemeso a precepti di eklezio deskreskis; 31% di asidua praktikanti qui havis filii de 1995 til 2004 havas lu exter mariajo.

Deziranta "konciar l'opiniono ultre di sfero praktikanti kustuma", la Konfero di episkopi di Francia propozis por la fiesto di Asunciono 2012 prego por Francia.

Eduko[redaktar | edit source]

Organizuro di docajo supera Franciala.
Organizuro di docajo sekundara Franciala.

En Francia, instrukto esas obligata de sis a dek e sis yari, ed publika skolo esas laika e gratuita. Tante la formaco e salario di docantaro, same kam la selekto di programi, resortisas ad stato, la jerado di primara e sekundara edukerii resortisas di teritoriala ensembli.

Primara docado desvolvesas en du fazi. Matrala skolo, qua aceptas la tre yuna pueri, donas su por skopo lua veko, lua socialeso* e lokizo di fundamentala implementi qua esas linguo e nombro. Pose, proxim evas sis yari, pueri esas aceptita per elementala skolo, di qua l'unesma skopi esas aprentiseso di lektado, skribado e kalkulo, e civitala edukado.

Sekundara docado desvolvesas ipsa en du cikli. L'unesma esas disdonita en kolegio ed finas en nacionala diplomo di kapableso. La duesma esas disdonita en liceo e finas en finala e nacionala exameni : bachelereso (profesionala, teknologiala e generala) e certigo di profesionala kapableso (CAPA en agrokultiva docado). Superiora franca docado prizentas la partikulareso di facar kunhabitar l'universitati e la sistemo di granda skoli, ube on eniras generale per konkurso en fino di preparanta klasi. Superiora docadi por certigo di supera teknikisto e preparanta klasi ad granda skoli esas disdonita en licei o privata edukerii. Granda skoli esas ofte estimata kam amba plu efikiva e plu eliteso kam universitato.

Cetere, proxim 17 % di skolani di primara e sekundara docado esas lokizita en privata edukerii, precipua sub kontrado di asociuro kun stato ed ofte konfesionala.

Francia experiencis depos la liberigo granda plularjigo instruktado. En 1936 min kam 3% de la klazo di yaro obtenis bachelereso; ta procento esas pasita ad 30 % en 1985 e 60 % en 1995. Tamen, ta demokratigeso* di docado ne supresass la sociala neegalesi : 25 % di pueri di manuala laboristi naskinta inter 1974 e 1978 esas diplomizita di superiora docado, kontre 77 % di pueri di kadri. Ta neegalesi esas ankore plu importanta en granda skoli: nur 2,9 % di lernanti admizita en Skoli nacionala di administrado ye 2008 havis parento manuala laboristo.

Segun la programo PISA di komparado di nacionala edukala sistemi, la rezultaji di franca edukala sistemo esas deceptanta compare ad altra stati membri di OKED, en partikulara depos l'inquesto PISA ye 2003. Quankam la plani di predispozeso, l'iliterato koncernas 3.1 milioni personi, sive 9 % de habitantaro evante 18 til 65 yari havanta instruktado en Francia.

Medikaro[redaktar | edit source]

La Franca medikaro esas en granda parto spensita da la brancho maladeso di sociala sekureso. La nombro di mediki por 1 000 habitanti esis 3,22 en 2008, uno di procento maxim alta di mondo. La Franciani beneficas egale di uno di vivoexpekto maxim longua en mondo, mem se la procento di prematura mortemeso (ante 65 evo) esas alta. La spensi di maladeso per habitanti esis 4 719 $ par an en 2008, to qua lokizas Francia super lua granda Europana vicini, ma infre Suisia, Norvegia, Dania, Luxemburg ed Usa. De 1950 til 2006, la spensado konsakrita ad sorgado ed medicinala propraji havis kreska de 2,5 à 8,8 % di KLP.

Tamen, la saneso di habitanti di Francia ne esas plu bone en omna domeno. Malgre la falo di konsumado di vino depos 1960a yari, Franciani restas la duesma konsumanti di alkolo en west-Europa, pos Irlandandi. 29 % di 18-75 evi fumas omnadie en 2005, malgre l'intensa kampanii di lukto kontre tabako uzado. Pri interdiktata drogi, la maxim konsumita esas kanabo, 39 % di viri de 18 til 25 ans havus konsumita en 2005, segun franca observatorio di drogi e drogodependo*.

Pluse, Francia esas uno di landi di Europa qua konocas la maxim nombro di depresiva perturbesi. Francia esas la maxim importanta konsumanto di antidepresi en Europa, e l'uno di Europana landi ube la percento di suocido esas la maxim alta.

Informomoyeni[redaktar | edit source]

Asistantari TF1 (darka blua), France 2 (reda), France 3 (klara blua) e M6 (flava).

En Francia, lego publikigita ye la 29ma di julio 1881 institucis e samatempe limitis la libereso di jurnalaro.

Se regionala, semanala e tematala jurnalaro vendas su bone en Francia, nacionala jurnalaro diala di generalista informo difuzesas poka exter la chef-urbo. La kin precipua titri di ta kategorio (Le Figaro, Le Monde, Aujourd’hui en France, Libération e La Croix) kune vendas nur min kam 1 milioni exempleri singladie, dum ke Japonia diala jurnalo Yomiuri Shinbum vendas plu kam 14 milioni.

Depos 1981 kun la legaligo di "libera radii", l'emisili di publika radio jeranta da Radio France esas konkurencata da privata emisili, ofte propraji di granda grupi di medii. Ja lore, inter la quaresma emisili di radio en kumulita audienco en novembro-decembro 2009 (RTL, NRJ, France Inter ed Europe 1), nur la triesma esas publika. Same, depos l'aparo di unesma privata televiziono-kanalo (Canal +) en 1984, multa televizion-stacioni privata eventis, difuzita da radioelektro, kablo, satelito o plu recente per terala numerala televiziono (TNT). La tri precipua kanali esas TF1, France 2 e M6, nur France 2 apartenas a grupo France Télévisions.

Pri aceso ad internet reto, esas vere demokratigita nur frua 2000a yari. En decembro 2009, 65% di Franciani evante 11 yari o pluse uzis la interreto.

Inter 2002 e 2009, Francia regresis de 11ma a 43ma en rango pri libereso di jurnalaro en mondo segun l'organizuro Reporters sans frontières.

Sporto[redaktar | edit source]

Pleantino di teniso Amélie Mauresmo esis en 2004 pos en 2006 nombro uno mondala segun klasifikeso WTA.

Sporto en Francia karakterizesas da anciena sportala tradiciono e granda diverso di diciplini praktikita ad alta nivelo. Francia has preponderanta rolo en l'organizo di moderna sporto e sua premio-listo*, depos lasta 19ma yarcento, en fakto l'uno di maxim bona nacioni en mondo en multa sporti. Por yaro 2012. Francia esas quaresma di mondala klasifikeso establisita da Havas Sports & Entertainment (e duesma Europana naciono dop Rusia) qua kontas plu ke 1 600 sportala eventaji.

Futbalo esas la maxim populara sporto, kun plu kam 2.3 milioni licencieri (di qua 97% viri), populara augmentita da duopla vinko di Francia lor mondokalico* ye 1998 e pos championkonkurso di Europa ye 2000. Teniso (duesma sporto licencieri en kompar-termini*), kavalkado, judoo, basketbalo, handbalo* e golfo esas anke tre praktikata, sen omisar rugby* e petanko*, precipue en sudo di lando.

Proxim sep milion Franciani praktikas skio omna vintro, maxim ofte extere di sportala organizuro. Pri skermado e ciklismo, esas diciplini en qua Francia esas la maxim titulizata* (rispektive 44 e 41 olimpiala tituli pos ludi di Vancouver ye 2010).

La turniro di teniso internacionala di Roland Garos en pordo di Auteuil en Paris e jiro di Francia biciklisto esas yara importanta eventaji, same kan Euro di futbalo ye 2016.

Obligeso asociala, sindikala e politikala[redaktar | edit source]

Manifesto kontre CPE en Paris ye 2006.

Se la procento di aparteno ad elekti diminutas, la protestala aparteno, kompense, desvolvesas. En 2008, 42% di Franciani apartenabas ad demonstro, kontre 25% ye 1981. Kompare ad altra developata landi, Francia esas ofte vidita kam lando ube demontri e striki esas frequa.

Ma ta limitizita aparteno ad kontestala eventi ne rezultas, fore de lo, per importanta obligeso en politikala partiso. Pri la procento di unioneso (8 %), esas la maxim febla di richa landi, mem se esas plu importanta en la publika sektoro. Kompense, Franciani esas tre intrikata en asociala medio : 14 milioni voluntarii esas membri di plu ke miliono asociuri, qua beneficas di statuto grantita da la lego si 1 di julio.

Kulturo[redaktar | edit source]

Franciana kulturo exercis e kontinuas exercar granda influo en tota mondo, specale lua sistemi di edukado, militarala organizeso, lua oficala linguo (Franciana), lua movadi di pikto, literaturo, arkitekturo, ec. Lua cinemo anke esas notora, (note Lumière fratuli) inventis cinematografilo).

En 2008 Francia modifikis lua konstituco por agnoskar regionala lingui, quale Ocitaniana, Baska, Bretona ed Alzaciana.

La simbolo di lando esas hanulo.

Arkitekturala patrimono[redaktar | edit source]

Galerio di speguli di kastelo di Versailles, maestroverko di baroka arkitekturo di 17ma yarcento.

Francia posedas patrimonio arkitekturala richa, testo di longa historio e la renkontro di diversa traiti civilizesa.

Klasifikata en mondala patrimonio[redaktar | edit source]

Inter la 753 kulturala domeni klasifikata en mondala patrimonio per UNESCO ye 27 di januaro 2012, 34 esas en Francia, di qua facas Francia la triesma lando en mondo en nombro di kulturala situi klasifikata en mondala patrimonio. L'arkitekturala patrimonio Franciana en mondala patrimonio inkluzas amba edificii di religiala arkituro (abadeyo di Fontenay per exemplo), civila (la kasteli di Loire), industriala (rejala salino di Arc-et-Senans), militala (l'urbi fortifikita da Vauban), ed urbala (placo Stanislas en Nancy), centra urbo di Strasburg). Inkluzas exempli di arkitekturo di omna epoqui, de roman arkitekturo (ponto di Gard) til arkitekturo pos milito (centra urbo di Le Havre), tra maestroverki romana (abadeyo di Saint-Savin-sur-Gartempe), gotika (katedralo di Chartres) e klasika (kanalo di Midi).

Konstrukturi di historiala interesto[redaktar | edit source]

En Francia, depos 1840, la konstrukturi di historiala, arkitekturala, patrimoniala o kulturala interesto, povas esar enskribata o klasifikata kom historiala edifiki per la stato, same kam certa moblala havaji (kloshi), to qua fermigas lo legala protektado, take ke helpi por riestabliso e mantenado. En 31 di decembro 2008, esas en Francia 43 180 historiala konstrukturi enskribata o klasifikata. Francia kontis arkitekti qua havas apartenita por formizar la patrimonio arkitekturala Franciana ed Europana dum omna epoki di sua historio, kun figuri tale Pierre de Montreuil dum Mez-epoko, Lescot Delorme ed Androuet du Cerceau dum renesanco, Mansart, Le Vau, Hardouin-Mansart, Gabriel e Claude-Nicolas Ledoux dum klasika e neoklasika epoki, Viollet-le-Duc, Garnier e Eiffel dum 19ma yarcento e Le Corbusier e Perret dum moderna epoko.

Artala patrimonio e kulturala eventaji[redaktar | edit source]

Se artala produktaji atestesas en la spaco korespondanta a nuna Francia depos prehistorio, ne povas parolar di "francian arto" ante la komenco di duesma yarmilo, en l'epoko dum stato e naciono komencis formacesar. Depos ta epoko, Franciana bela arti esos esar en maxim parto simila a to di resto di west Europa, qua vidas sucedar l'una l'altra roman arto dum 11 e 12ma yarcenti e gotika arto dum 12 e 13ma yarcenti; la celebro di la povo di Franciana monarkio, di "privilejizita spaco" (A. Chastel) e reprezenturo di sakrajo facas parto di preferala temi di arto precipue komendita da politika o religiala povo.

Dum renesanco e la developo di klasikeso en la 17ma yarcento pos di neoklasikeso en 18ma yarcento esas l'expreso amba di sercho di ordeno e pompo ed antiqua e italian influi; esas anke dum moderna epoko qua emersas individuala figuri di artisti, tale piktisti Fouquet, Poussin, La Tour, Watteau, Boucher, Chardin, Fragonard, Greuze, David, Gros ed Ingres, o skultisti Goujon, Girardon, Coysevox, Puget e Houdon. Dum 19 e 20ma yarcento Francia pleis majora rolo en la granda artala westala flui e revolucioni : Romantikismo (Delacroix e Géricault), realismo (Courbet), impresionismo (Monet, Renoir, Manet, Degas) e neo-impresionismo (Seurat, Van Gogh, Paul Cézanne, Gauguin), fauvismo (Matisse, Derain, Vlaminck), kubismo (Braque, Picasso, Léger) od ankore surrealismo (Duchamp) inkluzas Francian artisti inter lua precipua reprezentanti. Auguste Rodin, en sua latero, revolucionas skultado en fina 19ma yarcento.

Kontree multa landi qui inkarnacas skriptisti en granda figuro, Franciana literaturo kontas multa figuri di qui importanteso e famo proxim equivalanta. Esas vana probar facar la listo, ma on povas citar dum Mez-epoko la poeti Chrétien de Troyes e Villon; dum 16ma yarcento, skriptisto Rabelais, esayisto Montaigne e poeti Du Bellay e Ronsard markas renesanco. Dum 17ma yarcento, dramatisti Corneille, Racine e Molière, poeto Boileau, fablisto La Fontaine e neklasifikala Pascal fervoras mantenar ordeno per raciono; dum 18ma yarcento autori di Voltaire, Diderot e Rousseau, romanisti Prévost, Laclos e Sade e dramatisti Marivaux e Beaumarchais flogis la socio di lua epoko dum ke trakteskanta temi til lo interdiktita. Dum 19ma yarcento, romano experiencas sumito kun Stendhal, Balzac, Hugo, Dumas, Flaubert e Zola, ma l'altri generi ne falias, kam montras memorialisto* Chateaubriand e poeti Lamartine, Musset, Baudelaire, Vigny, Rimbaud e Mallarmé. Dum 20ma yarcento, la manko di anteeso facas plu desfacila la percepto di majora figuri ; on povas tamen citar poeti Apollinaire, Éluard, Aragon, Char e Prévert, romanisti Proust, Gide, Céline, Sartre, Camus e Sarraute, e dramatisti Giraudoux, Cocteau, Beckett ed Ionesco.

Dividita dum Mez-epoko inter la religiala arto qua inspiris la Gregoriala kanto, e la profana kanto di trubaduri e voyajanti, Franciana muziko atingis certa somito depos klasika epoko, kun kompozisti quale Lully e Charpentier dum a 17ma yarcento, Rameau dum la 18ma yarcento, Hector Berlioz, Gounod e Bizet dum 19ma yarcento, o Débussy dum 20ma yarcento — multa di ta artisti kompozas operi. Depos frua 20ma yarcento, la muziko nominita "populala " rapide expanso, mixanta generi propra a Francia (kansono) kun importita generi (rock e rap note), e posibliganta a exterrangi kam Claude François, Johnny Hallyday, Sheila, Michel Sardou o Jean-Jacques Goldman vendar deko di milioni di diski.

Cinemo, inventita en 1895 en Lyon per la fratuli Lumière, restas importanta kultural agado en Francia quankam la konkurenco di Hollywood: en 2005 Francia esis la sisesma mondala produktanto ed l'unesma Europana produktanto di longa filmi. Franciana cinemo, precipue direktita depos 1980a a komedii e skriptistocinemo, lansis dum la 2000a yari kelka filmi al mondala suceso, quale Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain o La Marche de l'empereur. Internacionala festivalo di filmo, organizita omnayare en Cannes, esas la kulturala eventajo la maxim mediatigata en mondo.

Literaturo[redaktar | edit source]

La literaturo di Francia komencis dum Mez-epoko, ed esas specale remarkinda la poezio di trubaduri en Ocitaniana linguo. Dum 16ma yarcento un importanta skriptisto esis François Rabelais. Dum 17ma yarcento aparis tre importanta teatrala skriptisti: Molière, Pierre Corneille e Jean Racine. Anke esas notora la verki di filozofi quale Blaise Pascal e René Descartes, ke profunde influis en Franca aristokrataro.

Literaturo e poezio en Franca linguo kreskis dum la 18ma e 19ma yarcenti e komencis influar en mondala kulturo, kun la verki di Voltaire, Denis Diderot e Jean-Jacques Rousseau. En puerala literaturo, esas notora la verki di Charles Perrault. Dum la 19ma yarcento aparis importanta skriptisti quale Alexandre Dumas, patro, Alexandre Dumas, filio, Jules Verne, Émile Zola, Guy de Maupassant, Honoré de Balzac, Théophile Gautier, Charles Baudelaire e Stendhal, ed anke la poeti Paul Verlaine e Stéphane Mallarmé. Dum 20ma yarcento aparis importanta nomi quale Marcel Proust, Louis-Ferdinand Céline, Albert Camus, Frédéric Mistral e Jean-Paul Sartre. Antoine de Saint-Exupéry skribis La Princeto por pueri.

Longa ciencala tradiciono[redaktar | edit source]

Francia esis depos Mez-epoko importanta centro por konoci e deskovri. L'universitato di Paris, kreita en 1200, esabas quik de sua origino e til samtempa epoko l'una di maxim importanta di ocidento. En 1 di septembro 2010, 56 Franciani esabas grantita nobela premio, e dek ed un obtenabas Fields medalio.

Dum la 17ma yarcento, René Descartes definis metodo por l'aquirado di ciencala savajo, dum ke Blaise Pascal divenis famoza por sua verko pri probablaji e mekaniko di fluidi. Dum la 18ma yarcento la verki di biologiisto Buffon e kemiisto Lavoisier, qua deskovris la rolo di oxo en kombusto, dum ke Diderot e d'Alembert editis l'Enciklopedio. Dum 19ma yarcento, Augustin Fresnel esis la fondanto di moderna optiko. Sadi Carnot pozis la bazi di termodinamiko, e Louis Paster esis pioniro di mikrobiologio. Dum la 20ma yarcento, on povas mencionar matematikisto e fizikisto Henri Poincaré, fizikisti Henri Becquerel, Pierre e Marie Curie divenis famoza por lua verki pri radioaktiveso, fizikisto Paul Langevin od ankore virologiisto Luc Montagnier, kodeskovranto di AIDS]-viruso.

Gastronomio[redaktar | edit source]

Franciana manjajo esas famoza, note pro sua agrokultivala produkturi di qualeso: multa vini (champagne, vini de Bordeaux o Burgundia, e.c) e fromaji (roquefort, camembert edc.), e per lua alta gastronomio lo praktikas depos 18ma yarcento. Tamen, Franciana manjajo esas multe diversigita, ed konstitucesas precipue di regionala specalesi qua konquestis l'ensemblo di teritorio, kam alzacia surkruto, lotringia quiche*, porkohachajo di Le Mans, burgundia bovi, grasa hepato périgourdin*, cassoulet de Lengadoc, tapenade* de Provenco, keneli di Lyon. Pluse, vera frontieri koquoartala prenas formo en la lando, inter nordo uzanta butro e shaloto e sudo preferanta oleo ed alio, ed inter regioni kun terala manjajo (exemple Périgord) ed altri di qua manjajo esas rezolveme turnita vers maro (Provenco). Tamen, nune ta frontieri tendencas a desaparar, pro la junto di vivomanieri e developo di tota la mondo.

"Gastronomala repasto di Franciani" havabas enskribita la 16ma di novembro 2010 en la listo reprezentala di kulturala nemateriala patrimonio di homaro di UNESCO.

Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 Jean Carpentier (dir.), François Lebrun (dir.), Alain Tranoy, Élisabeth Carpentier et Jean-Marie Mayeur (préf. Jacques Le Goff), Histoire de France, Paris, Points Seuil, coll. « Histoire »,‎ 2000 (1re éd. 1987), poche, 514 p. (ISBN 978-2-020-10879-9 e 2-020-10879-8). Libro en Franca linguo
  2. (26 di julio 2010) Global 500 by Country (en Angla). CNN. URL vidita ye la 21 di julio 2011.
  3. History of the Euro (en Angla). BBC News. URL vidita ye la 30 di oktobro 2010.
  4. CIA. The World Factbook: France (en Angla). URL vidita ye la 4 di mayo 2015.
  5. Encyclopedia of the Nations. France - Agriculture (en Angla).
  6. Key figures of the French economy. French Ministry of Foreign and European Affairs.
  7. A panorama of the agriculture and agri-food industries - Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche
  1. p. 180.

Extera ligili[redaktar | edit source]


Drapeau français Regioni di Metropolala Francia Flago di Francia

Alzacia · Aquitania · Arvernia · Burgundia · Bretonia · Centro · Champania Ardeni · Korsika · Franca Komtio · Insulo di Francia · Linguodoc Rusiliono · Limousin · Lotringia · Di-mezo Pirenei · Norda Pas-de-Calais · Basa Normandia · Alta Normandia · Lando di Loire · Pikardia · Poitou Charentes · Provenco Alpi Azur-Rivo · Rodano Alpi

Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo