Germania

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Germania
Bundesrepublik Deutschland
Flag of Germany.svg Coat of arms of Germany.svg
Standardo di Germania Blazono di Germania
Nacionala himno:
Das Lied der Deutschen (3ma strofo)
EU-Germany.svg
Urbi:
Chefurbo: Berlin
Precipua urbo: Berlin
Lingui:
Oficala lingui: Germana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Joachim Gauck
· Kancelero: Angela Merkel
Surfaco: (63ma granda)
· Totala: 357 021 km²
· Aquo: 2,416 %
Habitanti: (14ma granda)
· Totala: 83 019 200[1] (2018)
· Denseso di habitantaro: 232 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Euro
Veho-latero: dextre
ISO: DE
DEU
276
Reto-domeno: .de*
Precipua religio: kristanismo (75,8%)


Germania esas lando jacanta an central Europa. Lu havas kom vicini Dania norde, Polonia e Chekia este, Austria e Suisia sude, e Francia, Luxemburgia, Belgia e Nederlando weste.

Bazala fakti pri Germania.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Germania
Mapo kun Romana provinci (Britannia, Celtica, edc., plu Germania en la esto.

Iulius Caesar nomizis Germania la nekonquestita estala rivo di Rheno, dum ke la westala rivo, konquestita da Romana imperio dividesis en Belgica e Gallia Celtica. En la yaro 9 Germana tribui vinkis Romani en la batalio di la foresto Teutoburg, e preventis l'invado di la regiono da Romani. Dum la Mezepoko existis diversa princii en parto di la regiono, dum ke altra altra parto apartenis a la Santa Romana Imperio. La Santa Romana imperio desaparis en 1648, e diversa nedependanta rejolandi e princolandi aparis, exemple Prusia, Bavaria e Saxonia.

 Precipua artiklo: Prusia

Pos Franca revoluciono e Napoleona militi feudalismo desaparis e liberalismo e nacionalismo aparis e developis su en la regiono. Prusia, kun lua chef-urbo Berlin, gradope ganis militala, ekonomiala e politikal importi. En 1871 pos vinkar Franca-Prusiana milito, Prusia kompletigis lua unigo kun la vicina princii ed adicionis la teritorii di Alzacia-Lotringia, ante okupita da Franci, por formacar Germana imperio, sub la chefeso di la kancelero Otto von Bismarck.

 Precipua artiklo: Germana imperio

Germana imperio partoprenis en la divido di Afrika dum la fino di la 19ma yarcento e recevis la kolonii di Tanganyika, Togo, Kamerun e Sud-West-Afrika, nune Namibia. Ol anke recevis la teritorio di Nova-Guinea en Oceania.

kurta kronologio
 Precipua artiklo: Est-Germania
 Precipua artiklo: West-Germania

Ye 3ma di oktobro 1990, la Federala Republiko di West-Germania esis ri-unigata kun Est-Germania. Pos la falo di la Berlin-muro ye 28ma di novembro 1989, elektado eventis en Est-Germania ye 18ma di marto 1990; la vinkanto di la elekto esis la Allianz für Deutschland, koaliso qua deziris rapida ri-unigo kun West-Germania. Diskutadi sequis, e kontrato por establisar uniono divenis valida ye 1ma di julio. La ri-unigita lando esas egardata kom plu granda versiono di la Federala Republiko, ne kom sucedanta stato.

Ye la 10ma di marto 1994 Berlin divenis chef-urbo di unionita Germania, en substituco a Bonn. Pos riunigo, Germania asumis plu importanta roli en Europana Uniono ed en NATO. La lando sendis trupi por sekurar la paco en Balkani ed en Afganistan. Ta partopreno en exterala misioni esas kontroversa, nam Germana armeo, segun lua legi, servas por presorga defendo.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Germania esas federala parlamentala republiko. La federala prezidanto esas la chefo di stato, ed elektesas da la federal Asemblajo, qua konsistas ek la membri di Bundestag plu la reprezentanti de landala parlamenti.

La 'federala kancelero' (chefministro) administras la guvernerio ed esas la maxim povoza persono en la politikala sistemo di Germania.

La parlamento havas 2 chambri: Bundestag (kun 622 membri) e Bundesrat (equivalanta ad Senato, kun 69 membri). La Bundesrat konsistas ek reprezentanti di la landala guverni e reprezentas la interesi di la federala landi.

Bundestag en 2009 havas 622 membri.

La Bundestag segun fracioni ye la 27ma di septembro 2009
partiso nombro di mandati
Kristana Demokrata Uniono/Kristana Sociala Uniono 239
Social-Demokrata Partiso 146
Libera Demokrata Partiso 93
La Sinistro 76
Federuro '90/Li Verdi 68

La konstituco di Germania (Grundgesetz, qua signifikas "bazala lego") esas la olda konstituco di West-Germania, adoptita ye la 8ma di mayo 1949, modifikita en 1990 por la procedo di riunigo, e pose en 1994, 2002 ed en 2006. La "judiciala gardisto" di Germana konstituco esas la federala konstitucala korto di Germania (Bundesverfassungsgericht) qua povas deklarar ke un lego esas kontre la konstituco di la lando. L'artiklo 95 di Germana konstituco anke establisas altra korti: la federala korto di yuro, federala administrala konsilantaro, federala korto pri laborala temi, e federala sociala korto. L'artiklo 101 impedas la kreado di extraordinara korti, kom la populala korto (Volksgerichtshof) establisita dum la Triesma Reich.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Germania.
La roko Loreley e la fluvio Rheno.
 Precipua artiklo: Stati di Germania

Kun 357.021 km² di extenso, Germania esas la 7ma maxim granda lando de Europa e la 63ma maxim granda del mondo. Lua maxim alta monto esas Zugspitze kun 2 962 metri di altitudo sude de la lando, en l'Alpi. Inter la sudo di la lando e la nordo, jacas alta tereni kovrata per foresti. Norde, la tereni esas basa til la litoro di Norda Maro.

Lua dominacanta klimato esas temperema, kun marala influi en nordo.

La precipua fluvio di la lando esas Rheno, qua havas entote 1230 km, di qui 865 km en Germana teritorio. Lua precipua enfluanti esas Neckar, Main e Mosel. Altra importanta fluvii esas Danubio (687 km en Germania) ed Elbe (787 km en Germania), Saale e Weser. Lua maxim granda lago esas Constance (Germane: Bodensee).

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Germania

Germania havas kapitalista ekonomio distingata per alte qualifikata laboropovo, developata substrukturo, vasta rezervi di kapitalo, basa nivelo di koruptajo[2] ed alta nivelo di novigado. Ol havas la maxim granda ekonomio di Europa e la 5ma granda del mondo segun pareso di kompro-povo.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Demografiala piramido di Germania en 2017
Katedralo di Köln.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Germania havis 80 457 737 habitanti. Segun etnio, esis Germani: 87,2%. Turki esas 1,8%, Poloni esas 1%, Siriani esas 1%, e 9% esas de altra etnii.[3] Cirkume 0,07% ek la Germaniani esas Sorbi, populo di etnio Slava.

La linguo oficala esas Germana. Altra lingui parolata esas Dana, Friziana, Sorbiana e Romani kom minoritatala lingui. Basa Germana, Dana, Basa ed Alta Sorbiana, Norda e Sater Friziana e Romani agnoskesas kom regionala lingui.[3]

Segun religio, la maxim multa habitanti esas kristani, di qui 28,2% esas katoliki, 26% protestanti, 1,9% ortodoxi, e 1,1% esas altra kristani. Mohamedani esas 5%, altra religii esas 0,9%, e 37% praktikas nula religio.[3]

Maxim populoza urbi[redaktar | redaktar fonto]

La maxim granda urbi di Germania (2010) La maxim granda urbi di [[{{{regiono}}}]] (2010)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Berlin Berlin [[{{{regiono1}}}]] 3 471 756 11ma Dresden Saxonia [[{{{regiono1}}}]] 523 058
2ma Hamburg Hamburg [[{{{regiono2}}}]] 1 786 448 12ma Leipzig Saxonia [[{{{regiono12}}}]] 522 883
3ma Munich Bavaria [[{{{regiono3}}}]] 1 353 186 13ma Hannover Infra-Saxonia [[{{{regiono13}}}]] 522 686
4ma Köln Nordrheno-Vestfalia [[{{{regiono4}}}]] 1 007 119 14ma Nürnberg Bavaria [[{{{regiono14}}}]] 505 664
5ma Frankfurt Hesia [[{{{regiono5}}}]] 688 664 15ma Duisburg Nordrheno-Vestfalia [[{{{regiono15}}}]] 489 599
6ma Stuttgart Badenia-Wurtemberg [[{{{regiono6}}}]] 606 588 16ma Bochum Nordrheno-Vestfalia [[{{{regiono16}}}]] 374 737
7ma Düsseldorf Nordrheno-Vestfalia [[{{{regiono7}}}]] 598 786 17ma Wuppertal Nordrheno-Vestfalia [[{{{regiono17}}}]] 349 721
8ma Dortmund Nordrheno-Vestfalia [[{{{regiono8}}}]] 580 444 18ma Bonn Nordrheno-Vestfalia [[{{{regiono18}}}]] 324 899
9ma Essen Nordrheno-Vestfalia [[{{{regiono9}}}]] 574 635 19ma Bielefeld Nordrheno-Vestfalia [[{{{regiono19}}}]] 323 270
10ma Bremen Bremen [[{{{regiono10}}}]] 547 340 20ma Mannheim Badenia-Wurtemberg [[{{{regiono20}}}]] 313 174
Braniborská brána.jpg
Berlin
HP L4225.JPG
Hamburg
Rathaus and Marienplatz from Peterskirche - August 2006.jpg
Munich
Koelnehrenfeld.jpg
Köln
Fonto: nekonocata


Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La kulturo di Germania aparis ante ke ol divenis unigita stato. Importanta filozofi, exemple Immanuel Kant, Friedrich Nietzsche, Friedrich Hegel, Karl Marx, Friedrich Engels, Arthur Schopenhauer, Martin Heidegger, Theodor Adorno, edc, naskis en la lando. Albert Einstein, Wilhelm Conrad Röntgen, Werner Heisenberg e Erwin Schrödinger facis importanta inquesti e deskovraji ciencala.

Filmifisti, exemple Friedrich Wilhelm Murnau, Werner Herzog o Rainer Werner Fassbinder obtenis mondala notoreso.

Literaturo[redaktar | redaktar fonto]

Pri literaturo Germania produktis notora ed influiva poeti e skriptisti, exemple Gotthold Ephraim Lessing, Goethe, Friedrich Schiller, Bertolt Brecht, ed la Nobel-laureati Theodor Mommsen, Paul Heyse, Gerhart Hauptmann, Thomas Mann, Nelly Sachs, Hermann Hesse, Heinrich Böll, Günter Grass e Herta Müller.

Muziko[redaktar | redaktar fonto]

Johann Sebastian Bach, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven, Richard Wagner, Felix Mendelssohn, Joseph Haydn e Robert Schumann esas notora exempli pri la kontributado Germana-Austriana a la klasika muziko. Plu recente, l'elektronikala muzikisto Karlheinz Stockhausen obtenis internaciona agnosko da muzikala kritikisti. Nune, Germania esas la maxim granda merkato por muziko en Europa e la 3ma maxim granda de la mondo. Ol influis la jenri techno e rock, e pioniris la nomizita trance-muziko. Exempli pri moderna muzikisti Germana qui obtenis internaciona notoreso: la kantisti Herbert Grönemeyer, Udo Lindenberg e Peter Maffay, la bandi Scorpions, Kraftwerk, Modern Talking e Tangerine Dream, e la kantistini Nina Hagen e Nena, e la disk-jokeo Monika Kruse.

Johann Wolfgang von Goethe
(1749-1832)
Friedrich Schiller
(1759-1805)
Fratuli Grimm
(1785-1863)
Thomas Mann
(1875-1955)
Hermann Hesse
(1877-1962)
Johann Heinrich Wilhelm Tischbein - Goethe in der roemischen Campagna.jpg Gerhard von Kügelgen 001.jpg Grimm1.jpg Thomas Mann 1929.jpg Hermann Hesse 1927 Photo Gret Widmann.jpg

Sporto[redaktar | redaktar fonto]

Futbalo esas la maxim populara sporto en Germania. Germana nacionala esquado trifoye vinkis la mond-championkonkurso di futbalo (1954, 1974 e 1990). Germania anke vinkis trifoye la Mondala Kupo di Futbalo (1974, 2006 e 2014).

Somerala olimpiala ludi eventis dufoye en Germania: en Berlin, 1936 ed en en München, 1972.

Vintrala olimpiala ludi eventis en 1936 en Garmisch-Partenkirchen.

Cetera aferi[redaktar | redaktar fonto]

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Statistisches Bundesamt - Bevölkerungsstand (en Germana).
  2. "CPI 2009 table" Transparency International.
  3. 3,0 3,1 3,2 Europe::Germany - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 17ma di julio 2019.
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroNorda-MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo