Grekia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Grekia
Ελληνική Δημοκρατία
Elliniki Dimokratia
Flag of Greece.svg Coat of arms of Greece.svg
Flago di Grekia Blazono di Grekia
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Ýmnos is tin Eleftherían
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
EU location GRE.png
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Athina
· Habitanti: 745,514 (2001)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Athina
· Habitanti: {{{Habitanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Greka
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Prokopis Pavlopoulos
· Prezidanto (serbo): {{{Serbiana_prezidanto}}}
· Prezidanto (kroato): {{{Kroata_prezidanto}}}
· Prezidanto (Bosno): {{{Bosna_prezidanto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
Chefo di la Kongreso dil Populo: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· Generala-guberniestro: {{{Generala_guberniestro}}}
· Chefministro: Alexis Tsipras
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (96ma granda)
· Totala: 131,990 km²
· Aquo: 0,8669%
Habitanti: (74ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2010)
· Totala: 11.306.183[1] (2010)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 74 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Euro
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .gr
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: Kristanismo 94,7% (ortodoxi 93%)
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Grekia (Ελλάς), kun areo di 131,957 km2 por kelke min dek ed un milioni habitanti, havas landala frontieri kun Albania, Republiko Macedonia, Bulgaria e Turkia e havas marala frontieri kun Albania, Italia, Libia e Turkia, ta lasta fonto di litijo. La Maro Ioniona weste e la Maro Egea este, parti de Mediteraneo, cirkondas la lando. La kinimo del teritorio formacesas per 9.000 insuli ed insuleti, di qui cirkume 200 habitesas. Pluse, 80% de sua teritorio formacesas per monti, di qui la maxim alta esas monto Olimpio, kun altitudo di 2,917 metri.

Historio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Historio di Grekia
 Precipua artiklo: Antiqua Grekia

Athina e Sparta esis rivala urbi en epoko pasinta, ma federis por kombatar kontre l'invado-probi dal Persian imperio. Pose, Alexandros la Magna unionis la du urbi ed altra regioni por kombatar e vinkar Persiani.

En 146 aK Romani okupis la regiono di nuna Grekia. Multa Greki ekmigris vers Alexandria, Seleucia, ed altra urbi fondita da Alexandros. La mixuri di Grekia e Romana kulturi esis l'origino di Bizancana kulturo, establisita pos la kreado di Bizancana imperio en 330 cirkum Konstantinoplo. Bizancana imperio restis importanta militarala e kulturala povo dum la sequanta 1123 yari, til la falio di Konstantinoplo en manui di Otomani.

L'expanso di Grekiana teritorio pos la nedependo.

La moderna Grekia deklaris su nedependanta de Otoman imperio la 25ma di marto 1821. Pos milito qua duris til 1829, l'Unesma Greka Republiko agnoskesis da Unionita Rejio en 1830. Ioannis Kapodistrias, l'unesma guverniestro di la republiko, elektesis en 1827 ma, kun lua asasino en 1831, la granda povi Europana (Unionita Rejio, Austrian imperio, Prusia, Francia e Rusian imperio) forcis Grekia adoptar monarkio, e Otto, princo di Bavaria divenis rejulo en 1833. En 1843 populala revolto forcis la rejulo adoptar konstituco.

 Precipua artiklo: Listo di monarki di Grekia

Otto destronizesis en 1862, e princulo Wilhelm di Dania (pose Georgios la 1ma di Grekia) asumis la trono e recevis kom donaco de Unionita Rejio l'insuli Ioniana. En 1877 chefministro Charilaos Trikoupis asumis povo, e decidis plubonigar la substrukturo di lando por impedar ke la rejo povus interferar en la nacional asemblajo, tra la kreado dil voto di fido por tota la futura chefministri.

Konsequo de du militi en Balkani, Grekia expansis sua teritorio e habitantaro. Dum la sequanta yari, deskonkordi inter Konstantinos la 1ma (suportero di Germania) e la chefministro Eleftherios Venizelos (suportero di Triopla inter-konsento) sive Grekia devis o ne enirar Unesma mondomilito rezultis nacionala skismo. Pos 106-dia blokuso da la Triopla inter-konsento kontre la precipua portui di Grekia, rejulo Konstantinos koaktesis a renuncar e transferis la krono por lua duesma filiulo, Alexandros la 1ma. Alexandros regnis til 1920.

Pos l'unesma mondomilito eventis milito inter Grekia e Turka nacionalisti, qua rezultis masiva kambio di habitanti inter la du landi, sub la kontrato di Lausanne[2]. Segun diversa fonti[3] centi di mili Greki mortis dum ta periodo[4]. Nestabileso politikala e multa stato-stroki markizis la sequanta epoko, obskurigita por masiva tasko por enkorpigar 1.5 milion Greka refujinti de Turkia en Greka socio. Greki en Istanbul diminutis de 300,000 personi dum la komenco dil 20ma yarcento til la nuna 3.000 personi.[5]

Greka trupi luktas kontre l'Italiana, 1940.

Ye la 28ma di oktobro 1940, fashista Italia demandis la kapitulaco di Grekia, ma lua diktatoro, Ioannis Metaxas refuzis, e la milito inter Italia e Grekia komencis. Grekia vinkis e forcis Italiana retreto vers Albania. Pose, Nacional-socialista Germania vinkis Greka trupi en la batalio di Grekia, ma Germani subisis serioza defii da Greka partizani. Cirkum cent-mili civili mortis per hungro dum la vintro 1941-1942.

Markos Vafiadis, komandero di Greka komunisti.

Pos la libereso, eventis interna milito inter komunisti komandita da Markos Vafiadis (konocita kom "generalo Markos") ed antikomunista grupi, qua devastis l'ekonomio. Dum la sequanta 20 yari, l'ekonomio saneskis su e kreskis.

Ye la 21ma di aprilo 1967 eventis armeala stato-stroko e komencis brutala represo kontre l'opozanti, ma ye la 20ma di julio 1974, kande Turkia invadis la nordo di Chipro, l'armeala rejimo falis.

Konstantinos Karamanlis (sinistre en l'imajo).

Nova konstituco establisesis ye la 11ma di junio 1975 e Grekia divenis demokratiala republiko. Konstantinos Karamanlis esis la chefministro en ta periodo. Intertempe, Andreas Papandreou fondis la partiso PASOK en respondo a Nea Demokratía de Karamanlis. La du polikitala partisi alternigis en povo depos ta epoko.

Grekia eniris l'Europana Komuneso ye la 1ma di januaro 1981. Extera koloko en la industrio e la substrukturo stimulis sustenebla kresko. La relati kun Turkia plubonigis pos diversa ter-tremi afektar la du landi en 1999, e fine Grekia decidis ne opozar la deziro di Turkia pri enirar l'Europana Uniono. Grekia adoptis Euro kom monetaro en 2002, e du yari pose ol divenis eventeyo por la Somerala Olimpiala Ludi di 2004. Pos adoptar l'Euro en 2002, Grekia ne pluse povis desvalorigar lua monetaro por riganar kapaceso por konkurencar en l'extera merkati. La chomeso, partikulare meze la yunaro esis granda dum la 2000a yari.

Dum yari, Greka guverno komprabis la debo de la privata sektoro di l'ekonomio til la fino di 2009, kande la guvernala debo di Grekia atingis 130% de la KLP e komencis grava krizo ekonomiala e politikala, pos divenar neklara ke la guverno povus pagar ol.[6] Eventis granda protesti en la stradi Athina de 2010 til 2012 pro la kresko di chomeso e la propozo di austereso-moyeni. La forta debo-krizo duras til nun, ed anke afektis la politiko di lando: Antonis Samaras, chefministro de la partiso Nea Demokratía vinkesis en 2015 da Alexis Tsipras, de la Koalisuro di Sinistra.

Politiko[redaktar | edit source]

Alexis Tsipras, nuna chefministro di Grekia.
La parlamento di Grekia en 2009.

Grekia esas parlamenta republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas por 5-yara periodo dal parlamento. Lua ofico esas nur ceremoniala. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua anke elektesas dal parlamento.

La legifala povo kompozesas dal parlamento, qua havas unika chambro kun 300 membri. Quankam la konstituco ne establisas fixa nombro di parlamentani, ol dicas que la totalo di membri dil parlamento ne povas esar min kam 200 ne plu kam 300. Depos 1952 la nombro di parlamentani sempre esas 300. Li elektesas dal populo por 4-yara periodo.

Judiciala povo esas nedependanta povo ed organizesas segun la sistemo di korti. Existas tri sistemi di korti: civila korti, kriminala korti ed administrala korti. La supra korto por civila e kriminala temi esas la Korto di Kasaco, dum ke la supra korto por administrala temi esas la Konsilantaro dil Stato. Konseque, la judiciisti qui judicias kriminala temi ne judicias administrala temi, ed inverse. La nuna Greka konstituco adoptesis en 1975 pos la falo dil armeala rejimo.

Geografio[redaktar | edit source]

Topografiala mapo di Grekia.
Monto Olimpus, la maxim alta monto di Grekia.

Grekia kompozesas ek motoza kontinentala teritorio sude de Balkani, plu vasta nombro di insuli (1,200 til 6,000 - to varias segun la defino di "insulo") en Ioniana Maro (nur 227 habitata). Lando havas la maxim extensa litoro dil mondo, kun plu kam 13,676 km. Lua maxim granda insulo esas Kriti.

La maxim alta monto di Grekia esas Monto Olimpus, kun 2.917 metri di altitudo. Cirkum 80% de lua teritorio esas montoza. La westo di lando havas multa lagi e marshi, e dominacesas da Pindus-montaro, qua esas kontinueso di Dinarika Alpi.

On povas dividar la klimato di Grekia en 3: mediteranea, alpina e temperema. En montoza regioni dil nord-westo la klimato esas alpina. Temperema klimato afektas centra ed Esta Macedonia, e mediteranea klimato afektas l'insuli en la maro Ioniana. Athina jacas an la frontiero inter temperema e mediteranea klimati.

Ekonomio[redaktar | edit source]

16.2% ek tota komercala navi del mondo portas Grekiana flago.
Moderna komercala centro en Athina.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Grekia

Segun Mondala Banko, Grekian ekonomio esis la 43ma maxim granda del mondo en 2013[7] e la 15ma maxim granda de Europana Uniono en 2012.[8] Ol esis la maxim granda producero di kotono (plu kam 183 mil toni) e pistacho (cirkum 8,000 toni) de Europana Uniono en 2010. Grekia kontrolas 16.2% de tota komercala navi del mondo.[9]

Dum la fino di 2009 komencis forta ekonomiala krizo en Grekia kom rezulto de la granda guvernala debo, de la mondala ekonomiala krizo qua komencis en 2008, desequilibro inter revenui e spensi, e manko di kredibleso en l'ekonomiala statistiki.

Demografio[redaktar | edit source]

Segun statistiki de 2011, Grekia havis 10,815,197 habitanti.[10] Naskeso diminutis de 14.5 per 1,000 habitanti en 1981 til 9.5 per 1,000 habitanti en 2003, dim ke la morteso augmentis de 8.9 per 1,000 habitanti en 1981 til 9.6 per 1,000 habitanti en 2003.

La maxim granda urbo esas Athina. Altra importanta urbi esas Thesaloniki e Pireo.

Esas 30,000 til 35,000 Islamana Bulgari en Grekia.


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2011) La maxim granda urbi di Grekia (2011)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Athina [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 3,090,508 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Thesaloniki [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 788,952 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Patras [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 213,814 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Heraklion [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 173,993 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Larissa [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 162,591 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Volos [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 144,449 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Rhodes [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 115,490 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Ioannina [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 112,486 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Chania [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 108,310 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Agrinio [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 106,053 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
View of the Acropolis Athens (pixinn.net).jpg
Athina
20160516 016 thessaloniki.jpg
Thesaloniki
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Patras
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Heraklion
Fonto: kontado 2011 en Grekia[11]


Kulturo[redaktar | edit source]

Literaturo[redaktar | edit source]

Giorgos Seferis, Nobel-laureato pri literaturo en 1963.

Greka literaturo dividesas en du periodi: anciena o klasika, Bizancana, e moderna. En anciena literaturo esas du monumentala verki di Homeros: Iliado ed Odiseo. Bizancana literaturo inkluzas tradukuro di la Biblo e liturgiala texti.

Moderna literaturo inkluzas verki pos 11ma yarcento. Libro Erotokritos, skribita da Vicentzos Kornaros cirkum yaro 1600 esas un di maestra-verki en Greka linguo. Inter la precipua nun-tempal autori esas Dionysios Solomos, Andreas Kalvos, Angelos Sikelianos, Emmanuel Rhoides, Kostis Palamas, Penelope Delta, Yannis Ricos, Alexandros Papadiamantis, Nikos Kazantzakis, Andreas Embeirikos, Kostas Karyotakis, Gregorios Xenopoulos, Konstantinos P. Kavafy e Demetrius Vikelas. Du Grek autori recevis Nobel-premio pri literaturo, Giorgos Seferis ed Odysseas Elytis.

Cinemo[redaktar | edit source]

Cinemo aparis en Grekia unesma-foye en 1896, ma nur en 1914 la kompanio Asty Films fondesis e komencis produktar longa filmi. En 1944 aktorino Katina Paxinou ganis Oscar-premio pri maxim bona suportant aktorino por la filmo For Whom the Bell Tolls. Dum la 1950a e 1960a yari diversa Greka artisti artingis internaciona notorieso, quale Irene Papas, Melina Mercouri, Mihalis Kakogiannis, Alekos Sakellarios, Nikos Tsiforos, Iakovos Kambanelis, Katina Paxinou, Nikos Koundouros, Ellie Lambeti, ed altra. Greka filmifisti Giorgos Tzavellas, Theo Angelopoulos, Greka-Franciana Costa-Gavras e Greka-Usana Elia Kazan anke atingis granda notorieso.

Muziko[redaktar | edit source]

Tradicionala danso en Kriti.

Anciena Greki developis l'arto di kanto e l'uzo di instrumenti quale harpo, citaro e liro. Dum Bizancana imperio l'Ortodoxa Eklezio ne aceptis l'uzo di muzikala instrumenti, e nur la Bizancana kanto, monofoniala, developesis.

Greka folklorala muziko komencis aparar dum la 9ma e 10ma yarcenti, ed evolucionis en variata formi dum la sequanta yarcenti. Existas diversa tradicionala muziki pri amo, pri exilo, muziki por mariaji, o por akompanar la diferanta tradicionala dansi en Kriti, Epiro, Peloponeso, ed altra regioni.

Eminenta nomi en klasika muziko esas Nikolaos Mantzaros, Spyridon Xyndas, Spyridon Samaras e Pavlos Carrer. Manolis Kalomiris konsideresas la fondero di la Nacionala Muziko-Skolo di Grekia. Dum la 20ma yarcento, Greka kompozisti helpis developar moderna klasika muziko e la muziko di avanguardo. Nomi quale Iannis Xenakis, Nikos Skalkottas e Dimitri Mitropoulos divenis internacione konocita. Maria Callas divenis un di la maxim notora opero-kantistino dil mondo. Altra Greka kompozisti qui atingis internaciona notoreso esis Mikis Theodorakis, Manos Hatzidakis, Eleni Karaindrou, Vangelis e Demis Roussos.

Sporto[redaktar | edit source]

Grekia esis nasko-loko di Olimpiala Ludi. En komuna sporti, futbalo e basketbalo esas la du maxim populala sporti di lando. Un di maxim konocata klubi di futbalo e basketbalo di lando esas Panathinaikos.

 Precipua artiklo: Olimpiala Ludi en Athina, 1896
 Precipua artiklo: Olimpiala Ludi en Athina, 2004

Referi[redaktar | edit source]

  1. Total population - EUROSTAT
  2. The Diaspora welcomes the Pope 28ma di novembro 2006, Spiegel Online
  3. R.J.Rummel The Holocaust in Comparative and Historical Perspective, 1998, Idea Journal of Social Issues, Vol.3 no.2
  4. Chris Hedges A Few Words in a Greek Tell of a Homeland Lost The New York Times. 17ma di septembro 2000
  5. Nationalism, globalization, and orthodoxy: the social origins of ethnic conflict in the Balkans Victor Roudometof, Roland Robertson (2001) - Greenwood Publishing group, p.168
  6. (20ma di julio 2015) Fact file: The Greek debt crisis explained (en Angla). ABC News, Australia. URL vidita ye la 25ma di septembro 2016.
  7. (14ma di februaro 2015) Gross domestic product 2013 (en Angla). Mondala Banko. URL vidita ye la 14ma di februaro 2015.
  8. Gross domestic product at market prices (tec00001). Eurostat. URL vidita ye la 22 di februaro 2012.
  9. (2011). Review of Maritime Transport 2011 (en Angla). United Nations. URL vidita ye la 17ma di februaro 2012.
  10. 2011 Greek Census. (PDF) Hellenic Statistical Authority. URL vidita ye la 10 di agosto 2012.
  11. 'Πίνακας 1: Προσωρινά αποτελέσματα του Μόνιμου Πληθυσμού της Ελλάδος'. National Statistical Service of Greece: Ανακοίνωση προσωρινών αποτελεσμάτων Απογραφής Πληθυσμού 2011, 22 Ιουλίου 2011.
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo