Historio di Bolivia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Teritorio okupita da la kulturo di Tiahuanaco dum lua apogeo.
La Puerta del Sol (la pordo di la suno), simbolo di la kulturo Tiwanaku o Tiahuanako.

Ja existis civilizeso en Boliviana regiono Tiahuanako de la 4ma til la 10ma yarcento. Tamen, arkeologiisti poke savas pri ta civilizeso, ecepte ke lu kreis granda petro-konstrukturi kun imaji di animali. Posible ta populo dekadis pos la 10ma yarcento. Cirkum la yaro 1200 inkai okupis la regiono e vicina monti. L'imperio Inka developis til 1535, kande Hispani destruktis ol[1].

Hispani establisis kolonii en la regiono dum la 16ma e la 17ma yarcenti. Pos deskovrir arjento en Potosí Hispania koncentris lua atenco en Bolivia, e nomizis la regiono Alto Perú. En 1559 la regiono divenis parto dil Vicerejio di Peru, kun chef-urbo en Sucre[1]. Dum koloniala periodo eventis multa indijena revolti sensucese, note de la fino dil 18ma yarcento til la komenco dil 19ma yarcento.

Pos la revoluciono di Mayo en Buenos Aires en 1811, Arjentiniani sendis tri expedicioni por luktar kontre Hispani en Bolivia, sen granda suceso, malgre existar lokala grupi di rezisto, nomizita republiquetas ("republiketi"), qui luktis kontre la Hispani.

Pos la morto pro vunduri di Pedro Antonio Olañeta, la lasta komandero dil "royalisti" (grupo qua ne deziris la nedependo), la Gereral Asemblajo di Deputati de la Provinci di Alto Peru deklaris la nedependo de Hispania ye la 6ma di agosto 1825. Pro Simón Bolívar helpir Antonio José de Sucre dum la nedependo-milito, la lando recevis la nomo Bolivia en lua homajo. En 1826 Antonio José de Sucre divenis l'unesma prezidanto di la lando.[1]

Dum la guvernerio de Andrés de Santa Cruz en 1836, Bolivia invadis Peru e formacis la Kunfederuro Bolivia-Peru. Kun la falio dil invado, la kunfederuro finis.

Prezidanto Daza arivas en Iquique, 1879.

Inter 1879 e 1883 eventis la milito di Pacifiko, inter Bolivia e Peru luktis kontre Chili. Pos Bolivia krear nov imposto pri la profiti di Chiliana-Britaniana kompanio Compañía de Salitres y Ferrocarril de Antofagasta - en flagranta violaco di pakto inter la du guverni[2] - la kompanio refuzis pagar ol. Boliviana guverno decidis ruptar la kontrato kun la kompanio ed aucione vendar lua aktivi. En la dio dil auciono, Chiliana trupi okupis Antofagasta, urbo habitita maxim-multe per Chiliani. Pos diversa terala e marala kombati e la bombardo kun kanoni dil urbo Chorrillos en Peru, la milito finis ye la 20ma di oktobro 1883, pos la signato dil pakto di Ancón. Por Bolivia la rezulto di la milito esis dizastroza, nam ol perdis lua aceso a l'Oceano Pacifiko.

Soldati kun mitralioso dum la milito dil Chaco.

En 1903 per la kontrato di Petrópolis, Bolivia perdis la regiono Acre por Brazilia, kambie de indemno e de la konstrukto di la ferofoyo Madeira-Mamoré. Dum l'unesma mondomilito Bolivia restis neutra. De 1932 til 1935 Bolivia militis kontre Paraguay en milito di Chaco. Konseque de la milito, Bolivia perdis granda parto di la regiono Chaco por Paraguay.

De 1935 til 1952 eventis diversa armeala revolti. En 1943 lando deklaris milito kontre nacional-socialista Germania ma lando ne sendis soldati por kombatar en Europa. En 1945 lando divenis membro di Unionita Nacioni[1].

En 1952 Víctor Paz Estenssoro asumis unesmafoye la prezidanteso di Bolivia. Ilu guvernis til 1956, e signatis importanta legi pri sociala garantii e l'universala votado. Il itere elektesis en 1960 e rielektesis en 1964. Tamen, ilu revokesis de povo per stato-stroko, komandita dal viceprezidanto René Barrientos Ortuño.

CIA entrenis e furnisis pekunio a Boliviana militisti dum la yari 1960ma. Che Guevara mortigesis ye la 9ma di oktobro 1967 dal Boliviana militisti kun la helpo di CIA. En 1979 ed en 1981 eventis elekti kun akuzi di fraudi. Inter l'elekti eventis stato-stroki ed militistala guverni. Dum la guvernisteso dil militisti eventis violenti kontre la homala yuri, augmentis la vendo di drugi, e kreskis l'ekonomiala kaoso kun grand augumento dil inflaciono. Pos revolto dil armeo en 1981 e la duranta kaoso politikala ed ekonomiala, la generalo Gido Vildoso Calderón asumis la povo en 1982 e proklamis valida la rezulto dil elekti qui eventis en 1980. Do, Hernán Siles Suazo povis asumar la povo e guvernar til 1985. Ta yaro eventis anticipita elekti, e Víctor Paz Estenssoro asumis la povo por la 4ma foyo e guvernis dum 4 yari, til 1989.

En 1997 la generalo Hugo Banzer Suárez, antee diktatoro di la lando, elektesis dal populo kom prezidanto. Ilu guvernis til 2001 e sucedesis da Gonzalo Sánchez de Lozada.

En septembro 2003 eventis revolto kontre la exportacajo di naturala gaso produktita en la sudo di Bolivia tra Chili. Dum la revolto eventis multa morti, e la prezidanto Sánchez de Lozada forcesis renuncar. Ilu transferis povo a lua viceprezidanto, Carlos Mesa.

En 2006 Evo Morales, l'unesma decendanto di indijeni qua elektesis prezidanto, asumis povo unesmafoye. En lua unesma mandato, il adoptis nacionalista politiki ed altra por la defenso dil indijeni. Ilu nacionaligis l'entraprezi di telekomuniko e di produkto di hidrokarbidi. La sam yaro, konstitucal asemblajo instalesis por redaktar nova konstituco. Dop profunda krizo inter la politike simpatika a la prezidanto Evo Morales (precipue koncentrita en westala departmenti) ed altra grupi qui defensis plusa autonomeso por l'estala provinci, la nova konstituco fine aprobesis per 164 yes-voti meze 255 kongresisti, e pose submisesis a populala referovoto.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Enciclopédia Delta Universal, vol 3 - pag. 1337 til 1343. Editora Delta, Rio de Janeiro, Brasil, 1989
  2. Sater, William F. (2007) - Andean Tragedy: Fighting the War of the Pacific, 1879–1884 - . Andean Tragedy: Fighting the War of the Pacific, 1879–1884 (en Angla). (Lincoln and London) En la Angla