Historio di Filipini

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Hispana galeono qua uzesis en la komerco kun Filipini.

Parto di un skeleto trovita en Callao, Cagayan, probis ke homi ja habitis nuna Filipini cirkume 67.000 yari ante nun. Posible, Austroneziani de la sudo di Taiwan komencis arivar en l'insuli cirkume 4.000 aK. Dum la 14ma yarcento Islamana religio introduktesis en la sultanio di Sulu, inkluzite l'insulo Mindanao, nune parto di Filipini.

Fernão de Magalhães deskovris l'insuli en 1521. Hispani komencis lua koloniigo en 1565 e fondis Manila en 1571, qua divenis chef-urbo dil teritorio. Li anke introduktis latinal alfabeto, Gregoriala kalendario e skribita yuri, ed anke la kultivi di maizo, ananaso e chokolado de Latin-Amerika.[1]

Filipinana militala kaptiti dum Filipinana revoluciono, 1896.

Dum la yari 1800ma, Filipina portui apertesas a la mondala komerco, e chanji eventis en Filipina socio. Multa Hispani naskinta en Filipini (criollos) e ti kun mixita acendentaro (mestizos) divenis richa. L'enfluo di Hispana e Latina kolonieri sekularigis kirki e apertis por li la guvernala ofici tradicionale okupita dal Hispani naskinta en Iberia (peninsulares). La idei pri revoluciono anke expansis tra la insuli. En 1872 eventis mutino di kreoli, prekursoro di Filipina revoluciono, che Cavite El Viejo.[2]

En 1898 pos Hispana-Usana milito, Filipini divenis Usana protektorato. Usa pagis 20 milion dolari kom indemno a Hispania. Do, divenis klara por Filipiniani ke Usa ne aceptos la nedependo dil insuli. Ye la 12ma di junio 1898 Emilio Aguinaldo deklaris la nedependo di Filipini, ma la sequanta yaro komencis Filipinan-Usana milito, qua duris til 1902 kande l'Unesma Filipinana Republiko desaparis. La populo Moro anke komencis rebeleso en 1899 en la sudo di lando, ma vinkesis da Usa en 1913.

Til 1935 Usana prezidanto selektis la generala-guberniestro qua administris la teritorio. Ye la 8ma di februaro ta yaro la konstituco di la Republiko di Filipini aprobesis, e kreis la Komuneso di Filipini (Commonwealth of the Philippines) ankore sub Usana kontrolo, ma en preparo por futura nedependo. Ta konstituco anke stimulis la kreado di nacionala linguo, Filipinana, bazata en lokala dialekti. Ye la 17ma di septembro 1935 eventis prezidantal elekti, e Manuel Quezón elektesis.

Usana soldati kaptita dal Japoniani pos la batalio di Bataan.

Dum la Duesma mondomilito, Japoniani komencis invadar l'insuli ye la 8ma di decembro 1941. Manuel Quezon exilis su, e generalo Douglas McArthur, komandero di Usana trupi en l'extrema oriento, recevis ordini por abandonar l'insuli en marto 1942. Ye la 8ma di mayo sam yaro Japoniani okupis tote l'arkipelago, e l'okupeso duris til la 15ma di agosto 1945, kande Japoniani perdis la milito. Dum Japonian okupeso, José Paciano Laurel esis la chefo di marioneto-stato kreita dal Japoniani en Filipini.

Pos la vinkeso la Komuneso di Filipini riestablisesis. Prezidantal elekti eventis en aprilo 1946, e Manuel Roxas elektesis. La 4ma di julio 1946 Filipini divenis nedependanta de Usa. Quankam, lando sufris kun politikala nestabileso kun ataki de komunista grupi en rurala regioni. prezidanto Ramón Magsaysay probis un rikonciliado.

Ferdinand Marcos asumas duesmafoye la prezidanteso, en 1969.

En 1965 Ferdinand Marcos asumis povo unesmafoye, e rielektesis en 1969. Kande il esis impedita di kandidatar su por prezidanto triesmafoye, il deklaris militala legaro ye la 21ma di septembro 1972 e asumis kom diktatoro. Il guvernis kun lua spozino Imelda Marcos. En 1986 eventis la Revoluciono di la Populala Povo, e Marcos aceptis disputar elekti kontre Corazón Aquino, qua vinkis. Pos la vinko di Aquino, Marcos e lua spozino abandonis Filipini por vivar en Havayi[3].

Corazon Aquino, vidvo dil senatano Benigno Aquino, Jr. e l'unesma prezidanto elektita pos la rejimo di Marcos, prizentis nova konstituco por Filipini, qua aprobesis en 1987. Quankam la demokratio rivivigesis, l'administrado di Aquino konsideresis febla e nedocila, e probesis diversa stato-stroki. Ca politikala problemi ed anke l'erupto di la volkano Pinatubo en 1991, frustris l'ekonomiala kresko dum elua guvernisteso.

Fidel V. Ramos addextre, kun lore senatanino Gloria Arroyo ed Usana prezidanto Bill Clinton.

En la prezidantal elekti la sequanta yaro, Fidel Valdez Ramos elektesis, ed asumis povo en 30 di junio 1992. Valdez Ramos legaligis la Komunista partiso di Filipini e komencis negociar kun Islamani pri paco. En junio 1994 ilu signatis amnestio por omna rebela grupi e por la militisti akuzita pri violaco di homala yuri. Paco-pakto signatesis kun la Fronto Moro pri Nacionala Liberigo (MNLF), e 24-yara konflikto finis en Mindanao. Tamen, la diverganta grupo Islamana Fronto Moro pri Liberigo (MILF) duris la militeto por obtenar nedependo.

Joseph Estrada kun Usana prezidanto Bill Clinton, 1993.

En 1998 elektesis Joseph Ejercito Estrada kun granda nombro di voti, note de la maxim povra. Dum lua administrado eventis l'Aziana Krizo di 1998, ma Filipini rapide rekuperis su, e kreskis 3.4% en 1999. En 2000 Joseph Estrada akuzesis pri korupto e suborneso. La Supra Tribunalo di Filipini revokis Estrada ye la 20ma di januaro 2001, e lore viceprezidanto, Gloria Macapagal-Arroyo, asumis povo.

Gloria Arroyo rielektesis en 2004, e guvernis til 2010. Dum elua administrado di Gloria Arroyo, la KLP subisis kresko de 4% en 2002 til 7% en 2007 pro la parfino di projeti pri substrukturo, quale la duesma linedo di la lejera treno di Manila (LRT lineo 2) e la lando eskapis l'efekti del ekonomiala krizo di 2008. Tamen, la lando subisis l'efekti di politikala skandali, exemple la denunco pri manipulado di voti dum l'elekti di 2004. En 2010 Benigno Aquino III elektesis por sucedar Gloria Arroyo. Ilu guvernis de la 30ma di junio 2010 til la 30ma di junio 2016, kande lua sucedanto, Rodrigo Duterte, asumis la povo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Recopilación de las Leyes de Indias. Titulo Quince. De las Audiencias y Chancillerias Reales de las Indias (1680)
  2. Agoncillo, Teodoro A. (1990). History of the Filipino People (8th ed.). Garotech Publishing
  3. Aquino, Corazon. Corazon Aquino Speaks to Fulbrighters Washington, D.C. (1996-10-11). vidita ye la 15ma di aprilo 2008