Historio di Uruguay

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Charrua indijeno.
Uruguayana indijeni, 1603.

Ante Europani arivar en nuna Uruguay, la regiono habitesis da Charrua e Guarani indijeni. Hispani tervenis en 1516, ma la desfacilesi por koloniigar la regiono pro la rezisto dil indijeni, e la manko di oro ed arjento limitis la koloniigo dum la 16ma e 17ma yarcenti. Lua teritorio disputesis dal imperii Hispaniana e Portugalana. En 1603 Hispani enduktis gebovi a la regiono. Villa Soriano, l'unesma urbo di la regiono, fondesis nur en 1624.

En 1680 Portugalani fondis fuorto en Colonia del Sacramento en sudo di la regiono, avan Buenos Aires. Hispaniani okupis l'urbo du foyi, en 1681 ed en 1705, ma mustis retrodonar l'urbo a Portugal en 1713, tra Utrecht-kontrato. La 24ma di decembro 1726 Hispaniani fondis Montevideo. La disputo pri Colonia del Sacramento inter Hispania e Portugal kontinuis dum preske 100 yari, e nur en 1777 kun kontrato di San Ildefonso Portugal retrodonis la kolonio a Hispania.

Britaniani atakas Montevideo, 1807.

Dum la komenco dil 19ma yarcento la historio di Uruguay taliesis per la lukti inter Hispaniani, Angliani, Portugalani e pose Braziliani pri la kontrolo di Río-de-la-Plata-baseno. En 1806 Britaniani invadis Buenos Aires, ma ekpulsesis da Montevideana forci komandita da Santiago de Liniers. La 3ma di februaro 1807 Britaniani decidis unesme okupar Montevideo e pose atakar Buenos Aires, ma ekpulsesis da Hispaniana trupi e populala rezisto. En 1810 kande eventis la Revoluciono di Mayo en Buenos Aires, Uruguay tardigis partoprenar en la proceso. Ye la 27ma di februaro 1811 komencis revolto kun 300 homi komandita da Pedro José Viera e Venancio Benavides, konocita kom Grito de Asencio, qua konsideresas la komenco di la nedependo-proceso di Uruguay. Viera e Benavides okupis l'urbi Mercedes, Villa Soriano, El Colla (nune Rosario) e San José, e demandis la helpo dil guvernerio di Buenos Aires. José Gervasio Artigas, nune konsiderata Uruguayana heroo, lansis atako kontre Hispani en Uruguay ed okupis l'urbo Minas ye la 24ma di aprilo 1811, San Carlos ye la 28ma di aprilo, e Maldonado ye la 29ma. Il anke vinkis Hispani en la batalio di Las Piedras ye la 18ma di mayo 1811 e fine Montevideo. Colonia del Sacramento okupesis en 26 di mayo sam yaro, e Hispaniana dominacajo en la regiono finis.

Uruguay okupesis dal Portugalani e pose dal Braziliani de 1816 til 1827. La 25ma di agosto 1825 José Gervasio Artigas deklaris Uruguay nedependanta de Brazilia.

De 1864 til 1870 Uruguay, kun Arjentinia e Brazilia, kombatis en milito kontre Paraguay. Montevideo, uzita kom navala bazo por Braziliana mar-armeo experiencis periodo di prosperado e tranquileso dum ta epoko.

Dum la guvernisteso dil generalo Lorenzo Batlle y Grau supresis revolto komandita da Nacionala Partiso (Blancos). De 1875 til 1886 militisti komandis lando. Dum ta periodo, l'enmigro di Italiani e Hispaniani augmentis populo di lando: en 1879 totala habitanti esis cirkum 438,000[1].

En 1903 José Batlle y Ordóñez elektesis prezidanto. Ilu guvernis til 1907 e rielektesis en 1911 por guvernar til 1915. Dum lua duesma periodo, Uruguay adoptis 8-hora laborojorno, indemno por chomeso ed universala votado.

En 1931 Gabriel Terra Leivas asumis povo. Lia mandato koincidis kun l'efekti di 1929 Granda Depreso. Eventis konfronti en ke polici e laboristi interocidis. En 1933 Terra Leivas komandis stato-stroko, supresis kongreso e guvernis da dekreti. Nova konstituco, qua donis plusa povi a la prezidanto, impozesis en 1934.

En 1938 generalo Alfredo Baldomir Ferrari elektesis prezidanto. Kande la duesma mondomilito komencis, Baldomir deklaris Uruguay neutrala lando, quankam la Batalio dil fluvio Plata eventis en Uruguayan aqui. Ye la 13ma di decembro 1939 Germana krozonavo Graf Spee atakesis e subisis severa domaji. La komandero dil navo, Hans Langsdorff, ankragis ol en la portuo di Montevideo por repari e por evakuar la vunditi. Pos kredar ke Britaniani havis plu granda forci e povis kaptar la krozonavo, ilu decidis sinkar Graf Spee. Ye la 25ma di januaro 1942 Uruguay ruptis diplomacala relati kun Naziista Germania, ma lando nur eniris la milito en 1945 kontre la nacional-socialisti.

De 1973 til 1985 lando subisis diktatoreso. Cirkume 180 Uruguayani ocidesis dum ta periodo. Ye la 1ma di marto 1985 demokratio riestablisesis. Julio María Sanguinetti de la partiso Colorado elektesis, e guvernis de 1985 til 1990.

Referi[redaktar | redaktar fonto]