Irak

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Irak
جمهوريّة العراق
Al-Jumhuriyah Al-Iraqiyah
كۆماری عێراق
Komara Iraqê
Flag of Iraq.svg Coat of arms of Iraq (2008).svg
Standardo di Irak Blazono di Irak
Nacionala himno:
Mawtini
Iraq in its region.svg
Urbi:
Chefurbo: Bagdad
· Habitanti: 6 554 126 (2004)
Precipua urbo: Bagdad
Lingui:
Oficala lingui: Araba, kurda
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Barham Salih
· Chefministro: Nouri al-Maliki
Surfaco: (58ma granda)
· Totala: 438 317 km²
· Aquo: 1,1% %
Habitanti: (35ma granda)
· Totala: 39 192 111[1] (2017)
· Denseso di habitantaro: 66 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Dinaro di Irak
Veho-latero: dextre
ISO: IQ
IRQ
368
Reto-domeno: .iq*
Precipua religio: islamo 96%


Irak (oficale la Republiko di Irak) esas lando en Azia inter Jordania weste, Siria nord-weste, Turkia norde, Iran este, e Kuwait e Saudi-Arabia sude. Lua chef-urbo e maxim grand urbo esas Baghdad.

Irak jacas en la regiono di Mezopotamia, ube existis la kulturi Sumeriana, Akadiana ed Asiriana, ed anke la rejio di Babilonia. La maxim anciena sistemo pri skribo, de 4ma yarmilo aK, trovesis en la regiono apud la fluvii Tigris ed Eufrati.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

La kaverno Shanidar, en l'Irakana Kurdistan.
 Precipua artiklo: Historio di Irak

Irak ja habitesis dal Homo de Neanderthal de 60.000 til 80.000 yari ante nun. Inter 1957 e 1961 l'explorero Ralph Solecki trovis skeleti de ta epoko en la kaverno Shanidar, norde de la lando. En la kaverno anke trovesis du tombeyi de kulturo protoneolitika*. Un ek la tombeyi evis de cirkume 10.600 yari ante nun, e kontenis 35 individui.

La historial epoko di Irak fakte komencis dum l'epoko di la kulturo Uruk (4000 aK til 3100 aK), kun la fondo di multa Sumeriana urbi e la developo di la skribo kun piktogrami*. La Sumeriani anke developis la roto, studiis matematiko, astronomio, astrologio, developis skribita legi ed organizis su en urbi-stati.

Cirkume la 18ma yarcento aK, Babilonia divenis importanta rejio en la regiono. Persiani, komandita da Cyrus, okupis la regiono dum la 6ma yarcento aK. Ol ank okupesis multafoye dal Romani, veninta de Siria.

Dum la 7ma yarcento la regiono divenis islamala kalifio. Dum la 8ma yarcento, Bagdad divenis lua chef-urbo. Mongoli siejis e destruktis Bagdad dum la 13ma yarcento.

Proximigala extenso dil kalifio Mamluk.

Otomani okupis Irak en 1535. Tamen, la militala disputo inter Persiani ed Otomani pri kontrolo di la regiono duris dum cirkume 300 yari. De 1747 til 1831 Irak kontrolesis da Mamluk-dinastio de Gruzian origino, qua obtenis del Otomani kelk autonomeso por la regiono e supresis tribuala revolti. En 1831 l'Otomani supresis la Mamluk-guverno, e prenis plena kontrolo di la regiono. La habitantaro di Irak, kalkulita en 30 milion personi por la yaro 800, esis nur 5 milion habitanti dum la komenco dil 20ma yarcento.[2]

Pos l'Unesma mondomilito granda parto di regiono okupesis dal Britaniani. Irak divenis nedependanta stato en 1932, kom monarkio, e l'emiro Faisal divenis lua rejulo, sub la titulo Faisal la 1ma di Irak.

La monarkio en Irak duris til 1958, kande stato-stroko revokis la rejulo e proklamis la republiko. Generalo Abdul Karim Qassim asumis povo e establisis dipomacala relati kun Sovietia. En 1979 Saddam Hussein asumis povo kom prezidanto. Ilu militis kontre Iran de 1980 til 1988, ed en 1991 kontre Kuwait.

Saddam revokesis de povo en 2003 e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. Ilu mortigesis ye la 30ma di decembro 2006.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Sideyo di la Konsilistaro di Reprezentanti di Irak

Segun la nuna konstituco adoptita ye la 15ma di oktobro 2005 pos plebicito, Irak esas Islamala demokratiala federala parlamentala republiko. La povo dividesas en tri branchi: exekutiva, legifala e judiciala, ed anke nedependanata komisitari.

L'exekutiva povo konsistas ek la prezidanto, la chefministro e la Konsilistaro di Ministri. La prezidanto di la republiko elektesas dal Konsilistaro di Reprezentanti per 2/3 majoritato, por guvernar dum 4 yari. La chefministro esas la chefo di guvernerio, e selektesas dal chefo dil Konsilistaro di Reprezentanti.

La legifala povo konsistas ek singla chambro (la Konsilistaro di Reprezentanti), qua nune havas 325 membri, to esas 1 deputato por singla grupo di 100 000 personi, segun establisas la nuna konstituco. La Reprezentanti elektas lia chefo, quon su ipsa selektos la chefministro di la lando.

La Federala Supra Korto di Irak (Al-Mahkamah al-Ittihādiyah al-‘Ulyā) agas quale lasta apelo-korto e determinas se ula lego obedias o ne la konstitucala principi.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

La fluvio Granda Zab proxim Erbil, Irakana Kurdistan.
Mapo di Irak, kun lua precipua urbi.

Granda parto di lando kovresas per dezerto, ma la suli apud la fluvii Tigris ed Eufrati esas fertila. La lando havas nur 58 km di litoro.

Lua klimato esas arida kun subtropikala influo. La mezavalora temperaturi dum somero superiras 40°C, e freque superiras 48°C. Dum la vintri, la temperaturi rare superiras 21°C (la jornala temperaturi esas mezavalore 15°C til 19°C, dum ke la noktala temperaturi varias de 2°C til 5°C). Ordinare, la mezavalora yarala pluvozeso esas infre 250 mm. Pluvas precipue dum la vintrala monati. An la montoza regioni dil nordo povas nivar dum vintro, e lua vintrala temperaturi esas plu kolda.

La maxim alta monto di la lando esas Cheekha Dar, kun 3611 metri di altitudo, en Kurdistan (norde de la lando).

 Precipua artiklo: Kurdistan
 Precipua artiklo: listo di loki en Irak

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Irak

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Irakana puerini.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2017, Irak havis 39 192 111 habitanti. La maxim multa (75% til 80%%) esas Arabi. Kurdi esas de 15% til 20% de la habitantaro. Altra grupi (Turkmeni, Yezidi, Shabak, Kaka'i, Beduini, Cigani, Asiriani, Cirkasiani, Sabaeani-Mandaeani, Persiani) esas 5%.[1]

L'oficala linguo di la lando esas Araba e Kurda. Turkmena, Siriaka (Neo-Aramaika) e Armeniana ank esas oficala ube nativa parolanti de ta lingui esas la majoritato dil habitantaro.[1] Ek la habitantaro di Irak, 75% til 80% parolas l'Araba linguo, e 15% til 20% parolas la Kurda.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Mohamedana (95% til 98% de la habitantaro, di qui 64% til 69% esas Shia-Mohamedani e 29% til 34% esas Suni-Mohamedani). Kristani esas 1%, e altra religii esas adminime 1% til admaxime 4% de la habitantaro.[1]

La maxim granda urbo esas Bagdad, kun plu kam 5 milion habitanti. Altra importanta urbi esas Mosul, Basra e Irbil.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La tradicionala muziko maqam transmisabas orale de generaciono a generaciono de adminime la 14ma yarcento. Ica muzikala stilo ank existas en la nordo di Afrika ed en central Azia. Dum la komenco dil 20ma yarcento la precipua Irakana muzikisti esis Judi, exemple Salima Pasha, qua obtenis granda suceso dum la yari 1930ma e 1940ma. Inter la moderna muzikisti qui uzas elektrala instrumenti o havas ocidentala influo di pop esas Ilham al-Madfai e la kantisti Kathem Al-Saher e Rida Al Abdullah.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Irak. La nacionala esquado di Irak esas membro di FIFA depos 1950, e la lando konkursis dum la Mondala Kupo di Futbalo di 1986. Altra populara sporti esas basketbalo e kick-boxing.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 The World Factbook - Iraq (en Angla). CIA. URL vidita ye la 3ma di novembro 2018.
  2. Population crises and cycles in history A review of the book Population Crises and Population cycles by Claire Russell and W.M.S. Russell.. valerieyule.com.au. URL vidita ye la 17ma di agosto 2016.