Iran

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Iran
جمهوری اسلامی ایران
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān
Flag of Iran.svg Emblem of Iran.svg
Standardo di Iran Blazono di Iran
Nacionala himno:
Sorūd-e Mellī-e Īrān
Iran in its region.svg
Urbi:
Chefurbo: Tehran
· Habitanti: 7 160 094 (2002)
Precipua urbo: Tehran
Lingui:
Oficala lingui: Persiana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Hassan Rouhani
Surfaco: (18ma granda)
· Totala: 1 648 195 km²
· Aquo: 0,7 %
Habitanti: (17ma granda)
· Totala: 82 531 700[1] (2018)
· Denseso di habitantaro: 48 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Iranana Rial
Veho-latero: dextre
ISO: IR
IRN
364
Reto-domeno: .ir*, ایران.*
Precipua religio: shia-islamo
Oficala retosituo: http://www.president.ir/en


Iran, antee Persia esas vasta lando en central Azia. Lu havas kom vicini Irak weste, Turkmenistan norde, ed Afganistan e Pakistan este. Sude jacas Persiana gulfo, e norde Kaspio. Kun plu kam 81 milion habitanti,[1] ol esas la 18ma maxim populoza lando de la mondo.

Bazala fakti pri Iran.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Iran

En Kashafrud e Ganj Par trovesis la maxim anciena restaji pri homala habitado en Iran, evanta de Paleolitiko. Restaji del Homo di Neanderthal anke trovesis en la regiono. Parto di lua anciena historio esas komuna a de Mezopotamia.

En 334 aK Alexandros la Magna invadis Persia e vinkis l'imperiestro Darius la 3ma. Il abandonis la regiono en 328 o 327 aK. Greki, politikala herederi di Alexandros, kreis l'imperio Seleucida. L'imperio Partiana, fondita en 238 aK, pose vinkis Seleucidi, e dominacis la regiono til 224, kande li esis vinkita dal imperio Sasanida.

En 652, Mohamedani konquestis Persia, e granda parto di Sasanida urbi divenis sub Islamala guvernerio. En 1218 Mongoli komandita da Chingis-kano invadis la teritorio.

L'unesma Persiana dinastio qua adoptis shia-islamo esis la dinastio Safavida, de 1501 til 1772. En 1935 Persia adoptas oficale la nomo Iran.

En 1941 trupi di Unionita Rejio e Sovietia okupis Iran. La shaho Reza Pahlavi transmisis la trono a sua filiulo Mohammad Reza Pahlavi. En 1953 la shaho suplantis nacional-mentala chefministro Mossadeq per helpo da militisti e dal Ocidento. La shaho ganis plura povo. En 1963 la kampanio por igar la lando plu ocidentala komencis. Ayatolo Ruhollah Khomeini, qua kritikis la rejimo dil shaho, arestesis ed esis exilita, unesme en Turkia, pose en Irak e fine en Francia.

Ayatolo Ruhollah Khomeini arivas en Iran pos exilo.

L'opozo a la shaho kreskis dum la yari 1970ma. En januaro 1978 eventis granda demonstri kontre lua rejimo. La protesti afektis l'ekonomio di la lando, ed en 1979 la shaho fugis ek la lando. Ayatolo Ruhollah Khomeini retroiris ad Iran e divenis la chefo di la lando.

Ye la 4ma di novembro 1979 Iranana studenti sizis ed invadis Usan ambasadeyo en Tehran e demandis la retrosendo di Mohammad Reza Pahlavi ad Iran por konfrontar judicio. Jimmy Carter ne aceptis, e nur en 1981 la invado dil ambasadeyo finis e la gajo-homi liberigesis.

La nova rejimo di Iran komencis vasta nacionaligo en 1980. La sama yaro, l'ex-shaho Mohammad Reza Pahlavi mortas en exilo. En fino di ta yaro, Irak di Saddam Hussein atakas Iran, e komencas milito Irak-Iran, qua duris dum ok yari.

La milito efektigis granda destruktadi e produktis 123.200 til 160.000 morti. Nur en 1988 Khomeini aceptis armistico negociita dal Unionita Nacioni. La sequanta yaro, ilu mortis ed ayatolo Ali Khamenei divenis la maxim supra chefo.

Pos la fino di la milito, prezidanto Akbar Hashemi Rafsanjani adoptis pragmatala politiki, e komencis rikonstruktar l'ekonomio. En 1997 moderema Mohammad Khatami vinkis la prezidantal elekto.

En 2000 le novigo-mentala vinkis parlamental elekti, ganante 170 ek la 290 sideyi.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Konsultiva asemblitaro (Majlis), la parlamento di Iran.

La bazo di la politikala rejimo di Iran esas la konstituco adoptita en 1979. Segun ol, Iran esas republiko kun influo di shia-islamo. La chefo di stato esas la spirituala chefo di la lando, nun l'Ayatolo Ali Khamenei, qua portas la titulo 'Supra Chefo'. Lu establisas la politiki del Islamala Republiko di Iran ed esas la supra komandero dil armei. La prezidanto esas la chefo di guvernerio di la lando. Lu esas la duesma maxim importanta autoritato de la lando, ed elektesas per absoluta majoritato dal populo, en du votadi, por 4-yara periodo.

La legifala povo havas unika chambro, nomizita Majles-e Shura-ye Eslami, kun 290 membri, di qui 285 elektesas direte dal populo, ed 1 por Zoroastriani, 1 por judi, 1 por kristani Asiriani e Kaldeiani, 1 por l'Armeniani de la nordo, ed 1 por l'Armeniani de la sudo. Li elektesas por 4-yara periodo.

La Supra Chefo nominas la chefo di la judiciala povo, qua nominas la chefo di la Supra korto e la chefo di la publika advokati. Existas multa tipi di korti, inkluzite la korti qui judicias civila e kriminala temi, e la nomizita "revolucionala korti", qui judicias krimini kontre nacionala sekureso. Segun internaciona organizuri, la politikala rejimo di Iran ne esas demokrata, e freque persekutas ed arestas lua opozanti e kritikeri.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Iran.
Monto Davamand (altitudo: 5610 m).

Kun 1 648 000 km², Iran esas la 18ma maxim granda lando dil mondo. Lua surfaco equivalas la sumo di Unionita Rejio, Francia, Hispania e Germania, ed esas simila a del Usana stato Alaska e del Braziliana stato Amazonas. Ol konsistas precipue ek l'alta planajo Iranana, ecepte proxim la marbordo di Kaspia maro e Kuzistan, ed esas un ek la maxim montoza lando del mondo. Lua habitantaro koncentresas an la westo de la lando. Monto Davamand esas la maxim alta di la lando, kun 5 610 metri di altitudo.

La maxim longa fluvio di Iran e l'unika navigebla esas Karun, longa de 830 km, ube bateli por neprofunda aqui povas navigar de Khorramshahr til Ahvaz, distanta 110 km doplanda.

La nordo di Iran kovresas per pluvala foresti, dum ke l'esto konsistas ek dezerto. La klimato varias de subtropikala til arida.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Iran

La maxim importanta produkturi por exportacajo di Iran esas petrolo e naturala gaso, mati ed agrokultivala produkti. La Inflaciono e chomeso duras afektar l'ekonomio di la lando.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Etniala grupi e religii en Iran.
Blua Moskeo en Tabriz.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Iran havis 83 024 745 habitanti.[2] La maxim multa (61%) esas Persiani. Azerbaijani esas 24%, 9% esas Kurdistanani, ed existas minoritati Lur, Baluchistanani, Arabi, Turkmeni e Turkiana tribui.[2]

L'oficala linguo di la lando esas [[Persiana linguo]Persiana]], qua skribesas per l'Araba alfabeto modifikata. La lingui Azerbaijanana, Kurda, Gilaki, Mazandarani ed altri anke parolesas.[2]

La religio kun maxima nombro di adepti esas Islamo, qua havas 99,4% di adepti ed esas l'oficala religio di Iran. Shia-Mohamedani esas 90% til 95% de la habitantaro, esante la cetera Sunni-Mohamedani. Altra religii (Zoroastrismo, Judaismo, Kristanismo) praktikesas da 0,3% de la habitantaro, e 0,4% ne informis o ne praktikas religio.[2]

La maxim populoza urbo esas la chef-urbo, Tehran. Altra importanta urbi esas Mashhad, Isfahan, Karaj e Tabriz.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Iranana kulturo mixas islamana e pre-islaman influi. Sasanida periodo influis en la kulturi di Chinia, India e Romana.

Ica seciono esas vakua, nesuficante detaloza o nekompleta. Vua helpo esas bonvenanta!

Referi[redaktar | redaktar fonto]