Istanbul

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Istanbul
Istanbul collage 5f.jpg
Kelk imaji pri Istanbul
Lando: Flag of Turkey.svg Turkia
Regiono: Provinco Istanbul
Informo:
Latitudo: 41°1'N
Longitudo: 28°58'E
Altitudo: 40 m
Surfaco: 1 538,77 km²
Habitanti: 15 067 724 (2018)
Denseso di habitantaro: 2 820 hab./km²
Horala zono: UTC+3
Urbestro: Ekrem İmamoğlu (CHP)
Mapo:
Mapo di Istanbul
Oficala retosituo:
www.istanbul.gov.tr
Ponto Sultan Mehmet, en la stretajo Bosforo.

Istanbul (Turke: İstanbul) esas la maxim populoza urbo de Turkia, la maxim populoza urbo de Europa e la 15ma maxim populoza urbo de la mondo. Segun statistiki de 2018, ol havis 15 067 724 habitanti. Lua tota surfaco esas 1 538,77 km². Ol esas transkontinentala urbo, jacanta inter Europa ed Azia, inter la maro Marmara e la Nigra maro. Lua historiala ed ekonomiala centro jacas en l'Europana latero, e cirkume 1/3 ek lua habitantaro rezidas en l'Aziana quarteri. Ol esas blokala urbo, e lua metropolala regiono havas un ek la maxim rapida kreski de la mondo.

Fondita cirkume 660 yari aK, til la yaro 330 lua nomo esis Bizanco. Inter 330 e 1453 lua nomo esis Konstantinoplo, homaje l'imperiestro Konstantinus la 1ma. Nun, Istanbul esas l'ekonomiala, kulturala e historiala centro di Turkia. Ol esis la chef-urbo dil imperio Bizancana e pose dil Otomana imperio til 1923, kande la republiko proklamesis e la chef-urbo di Turkia transferesis ad Ankara.

En 2010, Istanbul divenis un ek la Kulturala Chef-urbi di Europa. En 2015, cirkume 12,56 milion turisti vizitis ol. Multa loki en la urbo deklaresis dal UNESKO kom Mondala Patrimonio di la Homaro. L'urbo esas sideyo di la prestijoza fakultati Galatasaray e Kabataş Erkek Lisesi. La fakultato Galatasaray establisesis en 1481, ed esas la maxim anciena fakultato de Turkia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Konstantinoplo dum Bizancana epoko.

Neolitikala restaji deskovrita dum la komenco dil 21ma yarcento montras ke la historiala peninsulo di Istanbul koloniigesis unesmafoye adminime dum la 6ma yarmilo aK. L'unesma kolonieto duris dum cirkume 1 yarmilo, ante ke ol inundesis kande marala nivelo levesis. La maxim anciena restajo pri homala koloniigo en l'Aziana latero, la kolineto Fikirtepe, evas de cirkume 5500 aK til cirkume 3500 aK, dum tale nomizita "Kupro-epoko".

La propra historio dil urbo komencis cirkume 660 aK, kande Greki, veninta de Megara, fondis l'urbo Byzantion an l'Europana latero dil Bosforo. Li konstruktis akropolo ube antee existis Trakiana kolonieto. L'origino dil nomo Byzantion o Byzantium posible derivas de Byzas, nomo dil mitologiala fondinto dil urbo. L'urbo okupesis dal Persiani dum kurta periodo de la 5ma yarcento aK, ma Greki rikaptis ol dum la militi Greka-Persa. En 73, l'urbo enkorpigesis a Romana imperio. Dum la 2ma yarcento l'urbo decidis suportar l'uzurpero di Romana trono Pescennius Niger kontre Septimius Severus, qua vinkis lu, e ca suporto havis alta preco: l'urbo siejesis dum 2 yari e restis devastita pos la siejo. Kin yari pos la kapitulaco, Severus decidis rikonstruktar la urbo, qua rekuperis lua antea prospereso.

4 bronza statui de la hipodromo di Konstantinoplo, nun che la baziliko di Santa Markus, Venezia.

En septembro 324, Konstantinus la 1ma divenis imperiestro di tota Romana imperio. Du monati pose, ilu lansis projeto por krear nova kristana urbo, qua remplasus Byzantium e divenus chef-urbo dil imperio. Ilu nomizis ol Nova Roma, tamen lua habitanti nomizis ol "Konstantinoplo", nomo qua duris til la 20ma yarcento. Konstantinus la 1ma expansis la hipodromo dil urbo, qua divenis centro di la civismala vivo dil urbo, e povis recevar mili di spektanti. Ye la 11ma di mayo 330 Konstantinoplo proklamesis la chef-urbo dil imperio. En 395, kande Romana imperio dividesis en du parti, singla ek li guvernita da un ek la filii dil imperiestro Theodosius la 1ma, Konstantinoplo divenis chef-urbo dil Estala Romana Imperio, o Bizancana imperio.

Konstantinoplo rapide divenis centro por Greka kulturo e kristanismo. Multa kirki konstruktesis en la urbo, exemple la katedralo Hagia Sofia, konstruktita dum la regno di Iustinianus la 1ma, qua duris esar la maxim granda katedralo de la mondo dum preske 1000 yari. En 532 eventis konflikti en la hipodromo dil urbo, konocata kom "sedicii Nika", qui rezultis mili di morti.

Dum multa yarcenti, la muregi di Konstantinoplo protektis l'urbo ed Europa del invado di estala populi, e del avanco di Islamo. Dum granda parto di Mezepoko, Konstantinoplo esis la maxim richa urbo di Europa ed un ek la maxim populoza. Tamen, l'urbo komencis dekadar dum la regno di Basilius la 2ma, en 1025. En 1204, la 4ma Krucomilito deviacesis de lua skopo por atakar e spoliar Konstantinoplo. Krucomiliteri establisis la "Latina Imperio di Konstantinoplo" por remplasar Bizancana imperio, e Hagia Sofia konvertesis en Katolika kirko. Bizancana imperio riestablisesis en 1261, quankam plu febla kam ante.

Dum la regno di Andronikos la 2ma Palaiologos, de 1282 til 1328, adoptesis multa ekonomiala e militala reformi qui diminutis la grandeso di imperial armeo, e febleskis la kapaceso por reaktar kontre extera ataki. Pos la duimo dil 14ma yarcento, Mohamedani gradope komencis kaptar mikra urbi, por strangular la supleo-voyi dil urbo. Ye la 29ma di mayo 1453, pos 8-semana siejo, dum qua l'imperiesto Konstantinos la 11ma Palaiologos mortigesis, sultano Mehmed la 2ma kaptis Konstantinoplo e deklaris ol la chef-urbo dil Otoman imperio.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Satelital imajo pri Istanbul.
Palaco Topkapı e Hagia Sofia, vidita de la turmo Galata.

La reliefo di Istanbul esas kolinoza, havanta plu kam 50 kolini en lua urbala areo. Lua maxim alta punto esas monto Aydos, havanta 537 metri super la marala nivelo. L'urbo transpazas la stretajo Bosforo, qua esas l'unika ligilo inter Nigra maro e Mediteraneo tra la maro di Marmara.

La klimato dil urbo esas Mediteraneala (Csa), frontierala kun humida subtropikala (Cfa) ed oceanala klimati (Cfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen). Ol esas multe influata dal maro Marmara sude e dal Nigra maro norde, qui efektigas milda klimato kun poka vario di diala temperaturo. La mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 23,4°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en februaro (vintro) esas 5,5°C. Altra konsequo di la proximeso kun la du mari esas la granda humideso e la frequa formaco di nebulo super la urbo.

La pluvoza sezono iras de oktobro til februaro. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 849,6 mm, e la maxim pluvoza monato esas decembro, kun mezavalore 125,1 mm. De decembro til marto anke povas nivar.

Istanbul vidita de la kafeerio Pierre Loti.
Istanbul vidita de la kafeerio Pierre Loti.