Kambodja

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Kambodja
KingdomofCambodia.svg
Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea
Royaume du Cambodge
Flag of Cambodia.svg Coat of arms of Cambodia.svg
Flago di Kambodja Blazono di Kambodja
Nacionala himno:
Nokoreach
LocationCambodia.svg
Urbi:
Chefurbo: Phnom Penh
Precipua urbo: Phnom Penh
Lingui:
Oficala lingui: Khmer
Guvernerio:
Tipo: Monarkio
· Rejulo: Norodom Sihamoni
· Chefministro: Hun Sen
Surfaco: (88ma granda)
· Totala: 181 035 km²
· Aquo: 2,5 %
Habitanti: (68ma granda)
· Totala: 16 204 486[1] (2017)
· Denseso di habitantaro: 74 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: riel
Veho-latero: dextre
ISO: KH
KHM
116
Reto-domeno: .kh*
Precipua religio: Budismo 85,6%[2]


Kambodja, oficale la Rejio di Kambodja esas lando qua jacas en sud-estal Azia. Lua vicina landi esas Laos norde, Vietnam este, e Tailando weste e nord-weste. Sudo jacas la Gulfo di Tailando.

Bazala fakti pri Kambodja.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Kambodja

Dispersinta restaji pruvas ke homi ja habitis la nuna Kambodja dum pleistoceno. L'unesma civilizuro en la regiono aparis dum l'1ma yarmilo, inter la 3ma e la 5ma yarcento. L'imperio Khmer developis de la 9ma til la 13ma yarcento. Ol esis la maxim larja de sud-estal Azia dum la 12ma yarcento. Lua centro jacis en la regiono di Angkor, ube multa urbi konstruktesis. La templo Angkor Wat esas la maxim konocita monumento de ta epoko.

La Reda Khmeri[redaktar | redaktar fonto]

Usan avioni bombardas Kambodja (1973).

En 1969 Usa komencis bombardar Kambodja pro exterminor la partizani di Vietkong, qui uzis la sulo di Kambodja por ataki kontre Sud-Vietnam armeo.

En 1970 la chefministro dil rejulo Norodom Sihanouk, generalo Lon Nol, kaptis povo kun suporto dal Usani, e komencis interna milito. Tale Kambodja falis en Vietnam-milito. En aprilo Usa atakis Kambodja la Parlamento ne savante pri lo. Suplantita rejo Sihanouk e Pol Pot unionis, e Chinia e Vietnam provizis armi por l'opozanta movemento. Nacionalismo kreskis en Kambodja (tatempe La Republiko di le Khmer). En junio Usa retretis, ma Usani prolongis maskita operacioni militala en Kambodja.

Ye la 17ma di aprilo 1975 Reda Khmeri marchis vinkinte en chef-urbo Phnom Penh. La milito finis, ma li fondis Demokrata Kampucea, qua izolis su de la mondo e zeleskis a totala komunismo maoista. Kruelega mortigi e translojigi di propra populani komencis. Milioni de homi mortis dum la quar-yara rejimo.

 Precipua artiklo: Kampucea

Ye la 7ma di januaro 1979 Vietnaman armeo marchis tra Phnom Penh. La stato nominesis lore Demokratiala Kampucea. La mondo gradope saveskis pri la kruelegi da Reda Khmerani.

En 1989 Vietnam retretis ek Kambodja. La partizana milito inter l'armeo dil rejimo e Reda Khmerani duris en junglo.

En 1991 en Paris naskis kontrato pri paco en Kambodja. La paco-trupi di Unionita Nacioni envenis lando. En 1993 UN organizis unesma demokrat elekti parlamentala en Kambodja.

Nova rejimo di Kambodja deklaris en 1994 pri amnestio por la Reda Khmerani. Antea opozisti translacis su a rango rejimala ed ri-divenis agrokultivala rurani.

En 1998 Pol Pot mortis e la lasta partizani kapitulacis. En 2002 eventis l'unesma lokal elekti. En 2003 UN e Kambodja aceptis kontrato pri specala tribunalo por krimini kontre homaro. En 2004 rejulo Norodom Sihanouk abdikis, e lia filiulo, princo Norodom Sihamoni asumis povo.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La chefministro Hun Sen.
Rejulo Norodom Sihamoni e lua matro.

Segun la konstituco di 1993, Kambodja esas konstitucala monarkio. La chefo di stato esas la rejo, nune Norodom Sihamoni, qua asumis la trono ye la 14ma di oktobro 2004. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Hun Sen, qua asumis la povo ye la 14ma di januaro 1985.

La legifala povo konsistas ek la parlamento, qua dividesas en Nacional Asemblajo e Senato. La Senatani esas 61, di qui 2 indikesas dal rejulo, du elektesas da la Nacional Asemblajo, e la cetera 57 elektesas da lokala asemblaji. La 123 membri de la Nacional Asemblajo (Rotsaphea) elektesas por 5-yari, segun proporcionala reprezento.

La maxim alta korto di judiciala povo esas la Supra Korto dil Judiciistaro. La precipua ofico di lokala korti esas judiciar krimini, establisar procesi e, precipue, defensar yuri di civitani. Tamen existas multa denunci pri granda korupto en Kambodjana judiciala sistemo.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo pri Kambodja kun lua precipua urbi.
Inundado en centrala Kambodja.

Kambodjana teritorio havas entote 181 040 km², preske la sama surfaco kam Braziliana stato Paraná, o la sumo di la surfaci dil Usana stati Utah e Kolorado. Cirkume 75% ek lua teritorio jacas infre 100 metri di altitudo, note la centro di la lando. La regioni plu alta jacas adweste ed adnord-weste de la lando, proxim la frontiero kun Laos e Vietnam. Lua maxim alta monto esas Phnom Aoral kun 1.813 metri, an la Monti Kardamomo (ជួរភ្នំក្រវាញ, Chuor Phnom Krâvanh), weste de la lando.

La precipua fluvio di Kambodja esas Mekong. La lago Tonle Sap esas la maxim granda di la lando.

Lua klimato esas tropikala, kun du sezoni: pluvoza de mayo til oktobro, e sika de novembro til aprilo. La temperaturo povas atingar 40°C en aprilo, e la mezavalora temperaturi varias de 21 °C til 35 °C dum yaro. En la yari 2001 e 2002 intensa tempesti kun inundadi frapis la lando.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Kambodja

En 1999 pos 30-yara interna milito, Kambodjana ekonomio komencis kreskar plu kam 5% omnayare. Quankam lua rapida kresko, lua KLP per persono esas basa kande komparata a vicina landi. Rizo, fisho, ligno, stofi e kauchuko esas la precipua produkti por exportacajo.

Turismo esas Kambodjana duesma maxim importanta fonto di exterala revenuo. De januaro til decembro 2007 cirkum 2 milion turisti vizitis lando.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Rasala mapo di Kambodja.
Kambodjana pueri.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2017, Kambodja havis 16 204 486 habitanti. La maxim multa (97,6%) esas Khmer. L'altra rasala grupi esas Cham (1,2%), Chiniani 0,1%, Vietnamani (0,1%), e 0,9% altri.[1]

L'oficala linguo di la lando esas Khmer, parolata da 96,3% ek la habitantaro. L'altra 3,7% parolas altra lingui, segun statistiki de 2008.[1] Franca parolesas precipue dal olda personi. Nune la yuni, note en la maxim populizita urbi, preferas studiar l'Angla.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Budismo, por 96,9% ek la habitantaro. Mohamedani esas 1,9%, Kristani esas 0,4%, e 0,8% ek la habitantaro praktikas altra religii.[1].

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Budismo, hinduismo, la kulturo di Angkor-periodo, Franca kulturo e la moderna globaligo kontributas a nuna Kambodjana kulturo. Ultre la kulturo Khmer, existas 20 altra grupi, ordinare konocata kom Khmer Loeu.

La precipua sporti di lando esas hanulo-lukto e futbalo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 The World Factbook "Cambodia". CIA. URL vidita ye la 24ma di mayo 2018.
  2. Almanaque Abril 2009 - Editora Abril, Brazilia