Kambodja

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Kambodja
KingdomofCambodia.svg
Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea
Royaume du Cambodge
Flag of Cambodia.svg Royal arms of Cambodia.svg
Standardo di Kambodja Blazono di Kambodja
Nacionala himno:
Nokoreach
LocationCambodia.svg
Urbi:
Chefurbo: Phnom Penh
· Habitanti: 2 009 264 habitanti (2006)
Precipua urbo: Phnom Penh
Lingui:
Oficala lingui: Khmer
Guvernerio:
Tipo: Monarkio
· Rejulo: Norodom Sihamoni
· Chefministro: Hun Sen
Surfaco: (88ma granda)
· Totala: 181 035 km²
· Aquo: 2,5 %
Habitanti: (68ma granda)
· Totala: 16 245 729 (2018)
· Denseso di habitantaro: 81,8 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: riel
Veho-latero: dextre
ISO: KH
KHM
116
Reto-domeno: .kh*
Precipua religio: Budismo 85,6%[1]
Oficala retosituo: https://www.tourismcambodia.com/


Kambodja, oficale la Rejio di Kambodja esas lando jacanta an sud-estal Azia. Lu havas kom vicini Laos norde, Vietnam este, e Tailando weste e nord-weste. Sude jacas la Gulfo di Tailando.

Bazala fakti pri Kambodja.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Kambodja

Dispersinta restaji montras ke homi ja habitis la nuna Kambodja dum pleistoceno. L'unesma civilizuro en la regiono aparis dum l'1ma yarmilo, inter la 3ma e la 5ma yarcento. L'imperio Khmer developis de la 9ma til la 13ma yarcento. Ol esis la maxim larja de sud-estal Azia dum la 12ma yarcento. Lua centro jacis en Angkor, ube multa urbi konstruktesis. La templo Angkor Wat esas la maxim konocata monumento de ta epoko.

Pos longa serio di militi kontre vicina rejii, Angkor spoliesis dal rejio Ayutthaya, e pose abandonesis en 1432. To produktis longa periodo di stagno, kande la regiono divenis kontrolita da lua vicini. En 1511, Portugalani unesmafoye mencionis la nomo Kambodja en dokumenti. Li deskriptis l'urbo kom prospera e richa pro l'exterlanda komerco. En 1594, Longvek konquestesis dal rejulo Naresuan la Granda de Ayutthaya.

En 1863, rejulo Norodom, qua asumis la povo helpita da Tailando, demandis protekto kontre Franci. En 1867, la rejo di Tailando signatis pakto kun Franci e renuncis suvereneso super Kambodja kambie la kontrolo di Battambang e Siem Reap, qui divenis Tailandana provinci. Kambodja divenis protektorato Franca de 1867 til 1953, kom parto di Franca Indochinia.

Kambodja nedependanteskis ye la 9ma di decembro 1953 kom monarkio, kun Norodom Sihanouk kom rejulo. Kande Franca Indochinia nedependanteskis, la delto dil fluvio Mekong cedesis a Vietnam. En 1955, Sihanouk abdikis por lua patro e por partoprenar en la politiko. Ilu elektesis chefministro ma, pos la morto di lua patro en 1960, Sihanouk itere divenis chefo di stato. Komence, Sihanouk adoptis politiko di neutreso pri la milito di Vietnam, ma permisis Vietnamana komunisti uzar lua teritorio kom refujeyo e por transportar armi vers Sud-Vietnam. En 1967, Sihanouk deklaris dum interviuvo a jurnalisto de Washington Post, ke se Usa bombardus la refujeyi di komunisti en Kambodja ilu ne protestus, ecepte se Kambodjani anke mortigesus.

La Reda Khmeri[redaktar | redaktar fonto]

Usan avioni bombardas Kambodja (1973).

En 1969 Usa komencis bombardar Kambodja pro exterminor la partizani di Vietkong, qui uzis la sulo di Kambodja por ataki kontre Sud-Vietnamana armeo.

En 1970 la chefministro dil rejulo Norodom Sihanouk, generalo Lon Nol, kaptis la povo suportita da Usani, e komencis interna milito. Tale Kambodja eniris la milito di Vietnam. En aprilo sam yaro, Usa atakis Kambodja, malgre ke la Parlamento di la lando ne savis pri lo. Suplantita rejo Sihanouk e Pol Pot unionis, e Populala Republiko di Chinia e Vietnam provizis armi por l'opozanta movado. Nacionalismo kreskis en Kambodja (tatempe, Republiko di le Khmer). En junio Usa retretis, ma Usani prolongis sekreta operaci militala en Kambodja.

Ye la 17ma di aprilo 1975 Reda Khmeri marchis vinkinta en la chef-urbo Phnom Penh. La milito finis, ma li fondis Demokrata Kampucea, qua izolis su de la mondo e zeleskis a totala komunismo maoista. Kruelega mortigi e translojigi di propra populani komencis. Milioni de homi mortis dum la quar-yara rejimo.

 Precipua artiklo: Kampucea

Ye la 7ma di januaro 1979 Vietnaman armeo marchis tra Phnom Penh. La stato nominesis lore Demokratiala Kampucea. La mondo gradope saveskis pri la kruelegi da Reda Khmerani.

En 1989 Vietnam retretis ek Kambodja. La partizana milito inter l'armeo dil rejimo e Reda Khmerani duris en la junglo.

En 1991 en Paris, signatesis kontrato pri la paco en Kambodja. La paco-trupi di Unionita Nacioni envenis la lando. En 1993, l'Unionita nacioni organizis unesma demokrat elekti parlamentala en Kambodja.

En 1994 la nova rejimo di Kambodja amnestiis la Reda Khmerani. Antea opozanti translacis su a rango rejimala ed ri-divenis agrokultivala rurani.

En 1998 Pol Pot mortis e la lasta partizani kapitulacis. En 2002 eventis l'unesma lokal elekti. En 2003 UN e Kambodja aceptis kontrato pri specala tribunalo por krimini kontre homaro. En 2004 lora rejulo Norodom Sihanouk abdikis, e lua filiulo, princo Norodom Sihamoni, asumisla povo.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La chefministro Hun Sen.
Rejulo Norodom Sihamoni e lua matro.

Segun la konstituco di 1993, Kambodja esas konstitucala monarkio. La chefo di stato esas la rejo, nune Norodom Sihamoni, qua asumis la trono ye la 14ma di oktobro 2004. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Hun Sen, qua asumis la povo ye la 14ma di januaro 1985.

La legifala povo konsistas ek la parlamento, qua dividesas en Nacional Asemblitaro e Senato. La Senatani esas 61, di qui 2 indikesas dal rejulo, du elektesas da la Nacional Asemblitaro, e la cetera 57 elektesas da lokala asemblaji. La 123 membri de la Nacional Asemblitaro (Rotsaphea) elektesas por 5-yari, segun proporcionala reprezento.

La maxim alta korto di judiciala povo esas la Supra Korto dil Judiciistaro. La precipua ofico di lokala korti esas judiciar krimini, establisar proceci e, precipue, defensar yuri di la civitani. Tamen, existas multa denunci pri granda korupto en Kambodjana judiciala sistemo.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo pri Kambodja kun lua precipua urbi.
Inundado en centrala Kambodja.

Kambodjana teritorio havas entote 181 040 km², preske la sama surfaco kam Braziliana stato Paraná, o la sumo di la surfaci dil Usana stati Utah e Kolorado. Cirkume 75% ek lua teritorio jacas infre 100 metri di altitudo, note la centro di la lando. La regioni plu alta jacas adweste ed adnord-weste de la lando, proxim la frontiero kun Laos e Vietnam. Lua maxim alta monto esas Phnom Aoral kun 1.813 metri, an la Monti Kardamomo (ជួរភ្នំក្រវាញ, Chuor Phnom Krâvanh), weste de la lando.

La precipua fluvio di Kambodja esas Mekong. La lago Tonle Sap esas la maxim granda di la lando.

Lua klimato esas tropikala, kun du sezoni: pluvoza de mayo til oktobro, e sika de novembro til aprilo. La temperaturo povas atingar 40°C en aprilo, e la mezavalora temperaturi varias de 21 °C til 35 °C dum yaro. En la yari 2001 e 2002 intensa tempesti kun inundadi frapis la lando.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Kambodja

En 1999 pos 30-yara interna milito, Kambodjana ekonomio komencis kreskar plu kam 5% omnayare. Quankam lua rapida kresko, lua TNP per persono esas basa kande komparata a vicina landi. Rizo, fisho, ligno, stofi e kauchuko esas la precipua produkti por exportacajo.

Turismo esas Kambodjana duesma maxim importanta fonto di exterala revenuo. De januaro til decembro 2007 cirkum 2 milion turisti vizitis lando.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Rasala mapo di Kambodja.
Kambodjana pueri.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2017, Kambodja havis 16 204 486 habitanti. La maxim multa (97,6%) esas Khmer. L'altra rasala grupi esas Cham (1,2%), Chiniani 0,1%, Vietnamani (0,1%), e 0,9% altri.[2]

L'oficala linguo di la lando esas Khmer, parolata da 96,3% ek la habitantaro. L'altra 3,7% parolas altra lingui, segun statistiki de 2008.[2] Franca parolesas precipue dal olda personi. Nune la yuni, note en la maxim populizita urbi, preferas studiar l'Angla.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Budismo, por 96,9% ek la habitantaro. Mohamedani esas 1,9%, Kristani esas 0,4%, e 0,8% ek la habitantaro praktikas altra religii.[2].

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Budismo, hinduismo, la kulturo di Angkor-periodo, Franca kulturo e la moderna globaligo kontributas a nuna Kambodjana kulturo. Ultre la kulturo Khmer, existas 20 altra grupi, ordinare konocata kom Khmer Loeu.

La precipua sporti di la lando esas hanulo-lukto e futbalo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Almanaque Abril 2009 - Editora Abril, Brazilia
  2. 2,0 2,1 2,2 The World Factbook "Cambodia". CIA. URL vidita ye la 24ma di mayo 2018.