Kanada

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Kanada
Canada
Flag of Canada.svg Coat of arms of Canada rendition.svg
Flago di Kanada Blazono di Kanada
Nacionala himno:
O Canada
Canada (orthographic projection).svg
Urbi:
Chefurbo: Ottawa
· Habitanti: 812 129[1] (2006)
Precipua urbo: Toronto
Lingui:
Oficala lingui: Angliana e franciana
Guvernerio:
Tipi: Monarkio
· Rejino: Elizabeth 2ma
· Generala-guberniestro: David Lloyd Johnson
· chefministro: Justin Trudeau
Surfaco: (2ma granda)
· Totala: 9 984 670 km²
· Aquo: 8,92 %
Habitanti: (36ma granda)
· Totala: 34 310 600[2] (2010)
· Denseso di habitantaro: 3,41 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Dolaro di Kanada
Veho-latero: dextre
ISO: CA
CAN
124
Reto-domeno: .ca*
Precipua religio: kristanismo, 79,5%
Oficala retosituo: http://www.canada.ca


Kanada esas lando jacas en nord-Amerika qua konsistas ek 10 provinci e 3 teritorii. Lua vicina landi e teritorii esas Usa sude, Alaska (Usana stato) weste, Grenlando e Santa Pierre e Mikelon este. Norde jacas l'Arktika oceano. En 2011 lando havis cirkume 33.4 milioni habitanti.

Kanada esas la duesma maxim granda lando de la mondo segun surfaco totala, e lua komuna frontiero kun Usa esas la maxim longa terala frontiero de la mondo.

Bazala fakti pri Kanada.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Linguala regioni di Nordal Amerika ante l'arivo dil Europani.
 Precipua artiklo: Historio di Kanada

Arkeologiala e genetikala studii indikas ke homi ja vivis en Yukon cirkume 26 500 yari ante nun, e sude de Ontario cirkume 9 500 yari ante nun[3]. On kalkulas ke existis 200 mil til 2 milioni indijeni en Kanada dum la 15ma yarcento. L'unesma Europani qua arivis en nuna Kanada esis vikingi ed establisis su en la regiono di Newfoundland en 1000a yari[4] e, pos faliar ta koloniigo ne pluse probesis koloniigar la regiono til 1497, kande Italian explorero Giovanni Caboto exploris la litoro por Anglia.

Jacques Cartier exploris litoro di Kanada en Atlantiko en 1534. Samuel de Champlain arivis en 1603 e fondis Quebec en 1608. En 1610 Britaniani fondis lua unesma kolonii en la regiono, en Cupids e Ferryland[5]. La Dek e tri kolonii fondesis poka yari pose. Nova Skotia divenis Britaniana teritorio en 1713 per la kontrato di Utrecht.

La morto di Benjamin West dum la batalio di Abraham-planaji.

En 1759 Britaniani vinkis Franci en la batalio di Abraham-planaji. Pos la Sep-yara milito Francia cedis granda parto di Kanada ad Unionita Rejio. Rejala proklamo en 1763 kreis la provinco di Quebec, ed unionis l'insulo di Cape Breton a Nova Skotia. Por preventar konflikti en Quebec, Britania aprobis l'Akto pri Quebec en 1774, qua expansis la teritorio di la provinco vers la Granda Lagi e la valo dil rivero Ohio. Franca linguo riestablisesis ibe. Ta agado iracigis la kolonigiisti di la Dek e tri kolonii ed stimulis anti-Britaniana sentimenti poka yara ante l'Usana revoluciono.

Paris kontrato en 1783 agnoskis la nedependo di la dek e tri kolonii, e cedis teritorii sude de la Granda Lagi ad Usa. Dum la Milito di 1812 Usa atakis Kanada, ma pos du yari patis.

Pos diversa konferi, konstitucala akto en 1867 kreis Kanadana Kunfederuro nedependanta de Unionita Rejio en 1 di julio 1867, komence kun quar provinci: Ontario, Quebec, Nova Skotia e New Brunswick. Pos Kanada asumis kontrolo di la Tero di Rupert e di la Nord-Westala Teritorio. Britaniana Kolumbia e Vancouver Insulo unionis kun la kunfederuro en 1871 dum ke Prince Edward insulo unionis en 1873. Por stimular l'expando vers la westo, Kanadana guvernerio stimulis la konstrukturo di Canadian Pacific Nordala fervoyo, kompletita en 1915 e ke unionis Quebec kun Britaniana Kolumbia.

Unionita Rejio duris prenar kontrolo di Kanadan exeteral aferi. Konseque, kande Unesma mondomilito komencis, Kanada eniris la milito. Volontarii sendesis a westala fronto. De cirkume 625 000 soldati sendita, cirkume 60.000 perisis e 173.000 vundesis. En 1939 sub la guvernerio di chefministro William Lyon Mackenzie King Kanada deklaris milito kontre Germania tri dii pos l'Unionita Rejio. Kanadana trupi havis multa importo dum l'inkurso di Dieppe en 1942, dum la batalio di Normandia en 1944, ed anke protektis la rejo di Nederlando dum German okupeso en ta lando.

En 1949 Newfoundland (nune Newfoundland e Labrador) unionesis a Kanada. En 1982 la parlamento di Kanada aprobis Kanada Akto, qua finis la restanta dependo di Kanada del Unionita Rejio. En 1999 kreesis la teritorio di Nunavut, la triesma di la lando.

 Precipua artiklo: Militala historio di Kanada

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Chefministro Justin Trudeau
 Precipua artiklo: Guvernisto di Kanada

Kanada esas konstitucala monarkio. Rejino Elizabeth la 2ma di Unionita Rejio esas la chefo di stato, reprezentata da generala-guberniestro - nune David Lloyd Johnston. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Justin Trudeau.

Parlamento di Kanada.

La Parlamento havas 2 chambri: chambro di deputati (Angliana House of Commons; Franciana Chambre des communes) kun 308 membri elektita da populo por maxima periodo di 5 yari. Singla deputato reprezentas un distrikto. La Senato (Senate of Canada/Le Sénat du Canada) havas 105 membri ed esas indikita da generala-guberniestro. Senatani povas servar til evar 75 yari.

Kanadana konstituco (Constitutional Act) definesis en 1982. Ol kontenas la Constitutional Act de 1867 ed subsequanta enmendi. La Statuto di Westminster de 1931 donis kompleta autonomio a lando. Simila ad Unionita Rejio, kelka ne-skribita konvencioni anke konsideresas parto di Kanadana konstituco, exemple l'existo di la chefministro.

Quankam anke eventis konflikti, de 1871 til 1921 Kanadana guvernerio signatis 11 pakti qui grantis yuri por indijeni, exemple sanesoflegoprovizerio e la dispenso di taxado.

Politikala mapo di Kanada.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Geografio di Kanada

Kanada okupas 41% di Nord-Amerika. Ol esas la duesma maxim vasta lando e havas la maxim granda litoro dil mondo, kun 202 080 km.

Norde, la klimato esas Polala. Sude esas mez-varma. Lua peizaji varias de boreala foresti sude til glacieri an la nordo. Weste existas l'alta monti di la Rokoza montaro. Sud-weste, plana tereni (Kanadana plano) permisas kultivi. La regiono proxim la Granda Lagi koncentras granda parto di la habitantaro.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Kanada

Usa esas la maxim importanta ekonomikala partenero di Kanada.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Kanada havis plu kam 34 milioni habitanti en 2010[2], ma granda parto di lua habitantaro vivas apud la frontiero kun USA. La lando recevis granda quanto di enmigranti, precipue de Europana landi (cirkume 23%), Chinia (3,5%) ed altri.

La maxim granda urbo esas Toronto, kun plu kam 5 milioni habitanti. Altra importanta urbi esas Montreal (plu kam 1,6 milion habitanti en 2006), Calgary (plu kam 900 mil habitanti) Ottawa (plu kam 800 mil habitanti), Edmonton (plu kam 700 mil habitanti), Vancouver (plu kam 570 mil habitanti) e Quebec-urbo (plu kam 400 mil habitanti).

Religio[redaktar | redaktar fonto]

Kanadani adheras a granda diverseso di religii. Segun la maxim recenta kontado, 77,1% di Kanadani identeskas kam kristana: inter lu, Katoliki esas la maxim granda grupo kun 43,6% di Kanadani. Eklezio protestanta la maxim importanta esas eklezio unionata di Kanada, proxim 17% dicas havar nula adhero religioza, kande la populo cetero (6,3%) adheras a religii altra ke kristanismo.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Kanada havas du oficala lingui: Angla e Franca. Lua kulturo recevis Angla, Franca ed aborijena influi. La maxim famoza Kanadana piktisto esas Tom Thomson.

Pri literaturo en l'Angla, importanta nomi esas Robertson Davies, Michael Ondaatje, Stephen Leacock, Carol Shields, Alistair MacLeod e Margaret Atwood. En Franca linguo esas Philippe-Ignace-Francois Aubert de Gaspé, Louis-Honoré Fréchette, Gabrielle Roy, Anne Hébert, Antonine Maillet, Nicole Brossard e Roch Carrier.

Pos la 17ma yarcento Kanada developis bona muzikala substrukturo, kun konservatorii, akademii, radio-stacioni, edc. Kompozisto Joseph Quesnel skribis unesma Kanadan opero en fino di la 18ma yarcento. Alexander Muir kompozis The Maple Leaf Forever en 1867 por celebrar Kanadana kunfederuro. Pri jazo, importanta nomi esis Oscar Peterson, Guy Lombardo, e l'unesma Kanadana rock-idolo, Paul Anka. Inter l'artisti de la yari 1960ma, kantisto e kompozisto Neil Young eniris Rock And Roll Hall of Fame du foyi.

En pop-kulturo, kelka notora nomi esas Céline Dion, Nelly Furtado, Avril Lavigne ed Alanis Morissette.

Frankofonio[redaktar | redaktar fonto]

Kanada esas membro dil organizuro internaciona pri Frankofonio e dil asemblajo parlamentala di la Frankofonio. Pluse, dil organizuro di municipi Franca-parolanta di New-Brunswick, di la federuro di municipi Kebekiana, dil uniono di municipi di Kebekia, di la federuro Kanadana pri municipi quale Levis, Quebec, Sherbrooke, Gatineau, Montréal, Saguenay e Trois-Rivières esas membri di asociuro di Franca-parolanta urbestri.

Videz anke[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:

Referi[redaktar | redaktar fonto]