Kataluniana linguo

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Commons-emblem-trademark-issue.svgNuvola apps edu mathematics-p.svg
Ica artiklo bezonas revizo da ula persono qua konocas ambe Ido, ed ica temo ciencala, teknologiala, matematikala, filozofiala, sportala, edc.
Ka vu povas helpar ni revizar ol? Nuvola apps edu science.svg
Kataluniana
(Català)
Parolata en: Andora, Hispania, Francia, Italia
Regiono: westal Europa
Nombro di parolanti: 8 milion (1ma linguo), 3 milion (2ma linguo)
Rango:
Klasifikuro: Indo-Europana
 Romana lingui
  Westala grupo
   Ocitano-Latinida linguaro
    Kataluniana
Oficala stando
Oficala linguo en: Andora, Katalunia, Valencia, Baleari
Regulata da: Institut d'Estudis Catalans
Kodexi
ISO 639-1: ct
ISO 639-2: cat
Catalan in Europe.png
Loki ube parolesas la Kataluniana.
Videz anke: Indo-Europana linguaroLinguaro

Kataluniana (català [kə.tə'la]) esas Latinida linguo, la nacionala linguo di Andora. Ol anke parolesas en Hispania (en l'Autonoma regioni Katalunia, Baleari e Valencia), en Francia (en l'Orientala Pirinei) ed en l'Italiana urbo Alghero.

Ol povas skribesar per du normi:

  1. la normo establisita dal Institut d'Estudis Catalans, od ordinara normo, apogas su sur l'ortografio establisita da Pompeu Fabra; e
  2. la normo establisita dal Acadèmia Valenciana de la Llengua, normo restriktita apogata sur la normo del dialekto Valenciana, e qua prenas kom bazo la Normi di Castellón, to esas, l'ortografio da Pompeu Fabra adaptita a la pronunco di Ocidentala Kataluniana e al traiti qui karakterizas Valenciana varianti.

Kataluniana havas multa dialekti qui dividesas en du precipua grupi: Ocidentala ed Orientala. Ta dialekti divergas gramatikale, fonetikale e lexikale de la normo Kataluniana. Dum yarcenti, la maxim multa dialekti Kataluniana influesis da Hispana o da Franca en Nord-Katalunia, videbla en nova vortaro e nova frazi, e to anke funcionas inverse.

L'ordinara strukturo di la frazi esas SVO, quankam ol povas chanjar en certa tipi di frazi, exemple questioni. La morfologio dil Kataluniana semblas la de altra Latinida lingui, to esas, poka flexioni, du generi, nula kazo (ecepte en personala pronomi, ube ankore trovesas traci dil Latina deklino), e distingo inter singularo e pluralo. Adjektivi ordinare esas dop substantivi quin li modifikas, ed anke flexionesas segun genero e numero. Prozodio prizentas prozodial acento qua povas indikesar per tildo. La linguo havas meza vokalika varieso, kun ok diferanta vokali. Kataluniana anke esas notinda pro perifrastika perfekta preterito, verbala tempo diferanta pro formo di konstruktado.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Quale en omna Latinida lingui, l'evoluciono del Vulgara Latina a Kataluniana eventis pokope, e ne esas posibla determinar kande komencis lua historio. Segun Coromines, la maxim radikala chanji eventis inter la 7ma e 8ma yarcenti, ma esas nefacila savar juste, nam la texti skribesis nur en artificala Latina, diferanta de la linguo uzita dal populo. Ja en la 9ma yarcento e precipue dum la 10ma e 11ma yarcenti, aparis vorti ed mem kompleta frazi skribita en Kataluniana, e kelka dokumenti, exemple la feudala juro di 1028 o la Greuges de Caboet di 1080-1090, tote en Kataluniana.

Dialekti[redaktar | redaktar fonto]

Quale altra latinida lingui en Iberia, Kataluniana notesas pro lua uniformeso e la dialektala varianti nek divergas multe, nek impedas reciproka kompreno. La dialektala divido uzata nun propozesis da Manuel Milá y Fontanals en 1861: l'orientala dialektala grupo (qua inkluzas la centrala, insulala e Franca dialekti) e l'ocidentala dialektala bloko (qua inkluzas Valenciana e la nord-ocidentala). Ma mem inter ta granda grupi la diferi esas mikra, e la diferi aparas en fonetiko qua ne reflektas en la skribajo ed en mikra morfologiala e lexikala diferi.

Dialektala divido dil Kataluniana

OCIDENTALA BLOKO

a) Nord-Ocidentala

   1. Ribagorçà

      i. Benasquès

   2. Pallarès

b) Valencià de transició o tortosí

   1. Parlars de Matarranya

c) sud-occidental (valencià)

   1. Castellonenc

   2. Apitxat

   3. Meridional

   4. Salat de Tàrbena i la Vall de Gallinera*

   5. Alacantí

   6. Valencià murcià (desaparegut). Trets léxics i gramaticals transferits al panotxo o murcià

ORIENTALA BLOKO

a) Septentrional (rossellonès)

   1.Capcinès

   2.Septentrional de transició

b) Central

   1. Salat de la Costa Brava*

   2. Barceloní

   3. Tarragoní

c) Baleàric

   1. Mallorquí

        i. Solleric

        ii. Pollencí

   2. Menorquí

        i. Menorquí oriental

        ii. Menorquí occidental

   3. Eivissenc

        i. Eivissenc de camp oriental

        ii. Eivissenc de camp occidental

        iii. Eivissenc de vila

d) Alguerès


TRANSITO-DIALAKTI

a) Xipella* (entre l'oriental i l'occidental)

   1. Solsoní

Varietats del Català

ALTRI

a) Patuet d'Algèria (desaparegut)

b) Judeocatalà (desaparegut)

c) Catanyol


Traiti[redaktar | redaktar fonto]

La Kataluniana havas kelka linguistikala karakteristiki qui facas ol diferanta dil proxima Latinida lingui e qui facis propra kun lokala evoluado dil Vulgara Latina til to quo hodie no konocas kom Kataluniano. La sequanta traiti qua on mostras esas uli dil mutaci dil Latino qui produktis dum konsolidado dil Kataluniana, quankam on mostras anke kelka generala traiti.

Alfabeto[redaktar | redaktar fonto]

L'alfabeto uzata esas la Katalunian alfabeto (varianto dil Latina). Malgre to, ol existas ula libri e texti en la Kataluniana uzinta Hebrea o Araba literi.

Skripturo-sistemo[redaktar | redaktar fonto]

Skripto-sistemo anke havas kelka partikulara traiti. La Kataluniana prizentas unika karakteristiko, skripturo di ela geminada ‹l·l›. Altra specala traito esas la ‹ny› [ɲ], qua nun troveas en la Hungariana ed anke en kelk Afrikana lingui. Ol anke mustar parolar pri grafio ‹-ig›, pronuncita [t͡ʃ] pos vokalo ed [it͡ʃ] pos konsonanto, riprizentata en poka vorti (exemple faig, maig, mig ([mit͡ʃ]), desig ([deˈzit͡ʃ]) puig, raig, Reig, roig, vaig, veig) o riprizentado kun ‹t› + "konsonanto" dupla konsonanti en: ‹tm›, ‹tn›, ‹tl› e ‹tll› e afrikado en: ‹ts›, ‹tz›, ‹tx›, ‹tg› e ‹tj› (setmana, cotna, Betlem, bitllet, potser, dotze, jutge, platja).

Morfologio[redaktar | redaktar fonto]

  • Parto dil Kataluniana (Baleari, kosto di Girona) konservis l'artiklo konocata kom "salizata" (salat) (< Latine IPSE), probable avane al formo derivita di ILLE. Ca formo di artiklo nun konservis en la Sardiniana ed esas en danjero, se ne ja disaparis, en ul arei di Provenco ed e Sicilia.
  • La maxim uzat artikli (e normativa) esas el, la, els, les (quankam ula ocidentala parolanti e anke ti di l'Alguerana uzas la maskulina formi lo, los).
  • Kontree l'Ibero-Latinida varianti, la Kataluniana praktikas kelka fonetikala elizioni. Kelka skribesas kom el + home > l'home ed altri ne skribesas quinze anys [ˈkinz ˈaɲs].
  • La generika posesivi formacesas kun l'artiklo (ex: el meu gos) kon en l'Italiana (il mio cane), en la Portugalana (o meu cão), en ula varianti di l'Ocitaniana ed en la Nizardana (la mieu frèma).
  • Feminala pluralo formacesas kon "-es" (casa > cases).
  • Kompleta absenteso di partitivo quale en altra Ibero-Latinina lingui ed opozante l'altra Latinida lingui (ex: vull pa, Hispane quiero pan ma France je veux du pain.

Lexiko[redaktar | redaktar fonto]

Bazala lexiko en la Katalunian aparas demonstrar plu proximeso kun la Galo-Latinida lingui kam kun l'Ibero-Latinida. Ta semblansi esas plu klara kun l'Ocitaniana (en l'exempli, on uzas la Lengadociana).

  • FENESTRA > finestra (Oc. fenèstra/finèstra, Fr. fenêtre, It. finestra) e VENTU- > ventana (Hisp.), JANUELLA > janela (Port.)
  • MANDUCARE > menjar (Oc. manjar, Fr. manger, It. mangiare) e COMEDERE > comer (Hisp. i Port.)
  • MATUTINU- > matí (Oc. matin, Fr. matin/matinée, It. mattino/mattina) e HORA MANEANA > mañana (Hisp.), amanhã (Port.)
  • PARABOLARE > parlar (Oc. parlar, Fr. parler, It. parlare) e FABULARE > hablar (Hisp.), falar (Port.)
  • TABULA > taula (Oc. taula, Fr. table, It. tavola) e MENSA > mesa (Hisp. e o.).

Literaturo[redaktar | redaktar fonto]

La koncepto di Kataluniana literaturo povas komprenesar di du formi:

  1. Kataluniana literaturo esas verki da Kataluaniana skriptisti, nome en Kataluniana, e de la 16ma yarcento ank en la Hispana.
  2. Kataluna literaturo esas ta skripta en la Kataluniana sen vidar l'origino dil skriptisto, quale eventas kun Araba od Angla literaturo.

Hike on developas la duesma kriterio, nam on kredas ke esas plu certa. Do, Kataluniana literaturo dividesas en tri periodi:

  1. Mez-epoka splendideso.
  2. Dekado
  3. Nun-tempala literaturo (kande la Kataluniana e la Hispana kunexistas kam lingui di kulturo, prencipue en Katalunia, Valencia e Baleari, e la Kataluniana e la Franca kunexistas en Nord-Katalunia).

Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]

Vortari di Kataluniana linguo[redaktar | redaktar fonto]

Portali[redaktar | redaktar fonto]

Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Kataluniana