Kolumbia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Kolumbia
República de Colombia
Flag of Colombia.svg Coat of arms of Colombia.svg
Flago di Kolumbia Blazono di Kolumbia
Nacionala himno:
Himno Nacional de la República de Colombia
LocationColombia.svg
Urbi:
Chefurbo: Bogota
· Habitanti: 7 304 384 (2009)
Precipua urbo: Bogota
Lingui:
Oficala lingui: Hispaniana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Juan Manuel Santos Calderón
Surfaco: (26ma granda)
· Totala: 1.141.748 km²
· Aquo: 8,8 %
Habitanti: (28ma granda)
· Totala: 46 064 907[1] (2011)
· Denseso di habitantaro: 40 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Peso di Kolumbia
Veho-latero: dextre
ISO: CO
COL
170
Reto-domeno: .co*
Precipua religio: katolikismo (95%)


Kolumbia esas lando qua jacas en Sud-Amerika. Lua vicina landi esas en esto Venezuela e Brazilia, en sudo Peru e Equador, e en nord-westo, Panama. En nordo jacas Karibia, ed en westo jacas Oceano Pacifiko. Chefurbo: Bogota.

La nomo Kolumbia originis de Cristoforo Colombo, deskovrinto di Amerika.

Bazala fakti pri Kolumbia

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Kolumbia
Petroglifo trovita en kaverno an la departmento di Cundinamarca.

On povas dividar la historio di Kolumbia en tri epoki ante l'arivo di Cristoforo Colombo: paleolitiko (15,000 aK til 7.000 aK, epoko di nomada chaseri), l'anciena Andiana epoko (de 7.000 aK til cirkume 2.000 aK, kande la populi komencis praktikar agrokultivo), e la "formaciva epoko", de cirkume 2.000 aK til l'arivo di l'Europani, en ke aparis civilizuri qui havis domestik animali, kalendario, edc). Ante l'arivo dil unesma Europano, Alonso de Ojeda en 1499, la regiono habitesis dal indijeni Arawak e Karib en la basa tereni, e dal indijeni Muisca o Chibcha en l'alta regioni, e le Tairona en kelka regioni.

En 1525 Hispani fondis l'unesma urbo di Sud-America: Santa María la Antigua del Darién, nune konocita kom Santa María. Depos militi kontre indijeni, Hispani expansis la koloniigo, komencis adportar sklavi de Afrika dum la 16ma yarcento, ed establisis la Vicerejio di Nova-Granada en 1717. Pos li suspensis ol, ma riestablisis la vicerejio en 1739.

De 1796 til 1806 komencis konflikti pri la naturo di lokala guvernerio. Kande arivis l'unesma informi de Europa pri l'invado di Hispania da Napoléon Bonaparte en mayo 1810 lokala guverni komencis deklarar nedependo. Unesme eventis en Quito, Equador, en 1809. La Vicerejio di Nova-Granada deklaris sua nedependo ye la 20ma di julio 1810. La provinco Bogota transformis su en la Libera e Nedependanta stato Cundinamarca en 1811.

Mapo di Granda Kolumbia.

Pos la decidiginta batalio di Boyacá komandita da Francisco de Paula Santander e José Antonio Anzoátegui ye la 7ma di agosto 1819, la nedependo agnoskesis e la vice-rejio divenis la Republiko di Kolumbia, konsistanta ek vasta teritorii qui nune apartenas a Kolumbia,Venezuela, Equador e Panama. Simón Bolívar esis chefo di la nedependo-movado kune Francisco de Paula Santander, e divenis l'unesma prezidanto di la lando.

En 1830 politikala konflikti efektigis la nedependo di Quito (nune Equador) e Venezuela. En 1863, pos du-yara interna milito, la lando rinomizesis "Unionita Stati di Kolumbia", nomo qua duris til 1886, kande lando asumis lua nuna nomo, Kolumbia. Politikala rivalesi duris e kelkafoye acendis sangoza konflikti. La precipua esis la "milito di Mil dii", de 1899 til 1902.

Ye la 22ma di januaro 1903 Usana e Kolumbiana reprezenteri signatis la pakto Hay-Herrán pri la konstrukto di kanalo di Panama. Usana Senato aceptis e ratifikis la pakto, ma Kolumbiana Senato ne. Ye la 2ma di novembro sam yaro Usana militonavi blokuzis Kolumbian aceso a Panama, qua deklaris su nedependanta de Kolumbia la sequanta dio kun militala helpo de Usa. Usa pagis 25 milion dolara indemno a Kolumbia en 1921, sep yari pos inauguro di la kanalo. Kompense, Kolumbia agnoskis la kontrato Thomson-Urrutia.

Bogotazo, rebeleso en Bogota qua eventis en 1948.

Dum fino di la yari 1940ma e la komenco di la yari 1950ma eventis sangoza konflikto konocata kom La Violencia ("la violento"), pro tensioni inter la du maxim importanta politikala partisi. La violencia komencis kande Jorge Eliécer Gaitán, kandidato de liberala partiso, asasinesis ye la 9ma di aprilo 1948, dum l'administrado di Mariano Ospina Pérez. Nur en 1957, dum l'administrado di Gustavo Rojas Pinilla, liberala e konservema partisi paktis pri cesar la violento.

Dum la fino di la yari 1970ma trusti di drogo-vendisti komencis exekutar violentoza agadi, exemple la mortigo di rivali. La violento kreskis dum la yari 1980ma e 1990ma. Partikulare du grupi - la "trusto di Medellín" komandita da Pablo Escobar, e la "trusto di Cali" - exercis politikala, ekonomiala e social influi en Kolumbia dum ta periodo. Kun la morto di Escobar ye la 2ma di decembro 1993 la trusto di Cali dominacis la vendo di drogi til la duimo dil yari 1990ma, kande granda parto di lia chefi ja esabis enkarcerigita o mortigita dal armeo.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Prezidantala domo en Bogota.
Capitolio Nacional, sideyo di la Kongreso di Kolumbia.

De la nedependo til nun Kolumbia esas republiko. La prezidanto, qua esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio, elektesas dal populo por 4 yari. Lu anke duktas la extera relati di la lando. La konstituco di 1991 permisas la prezidanto rielektesar unfoye por la sequanta periodo. La nuna prezidanto esas Juan Manuel Santos Calderón.

La parlamento (Congreso) havas 2 chambri: la Chabro di Deputati (Cámara de Representantes) havas 166 membri qui elektesas dal populo por 4 yari; la Senato havas 102 membri qui elektesas anke por 4 yari. La senatani elektesas kun voti de omna regioni, dum ke la deputati elektesas por reprezentar lokala distrikti.

La maxim alta korto di la judiciala povo esas la Supra Korto, konsistanta ek 23 judiciisti, e dividita en 3 chambri, segun temi: penala, civila ed agrala chambro, e laborala.

Politikala subdividuri[redaktar | redaktar fonto]

Kolumbia havas 32 departmenti, 1 distrikto chef-urbo (Bogota), e 9 urbi-distrikti: Barranquilla, Cartagena, Santa Marta, Cúcuta, Popayán, Tunja, Turbo, Buenaventura e Tumaco.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Kolumbia kun lua precipua urbi e stradi.
Monto Ritacuba Negro, en Kolumbian Andi.

Kolumbia jacas norde de Sud-Amerika ed esas parto di Karibia. Esas l'uniko stato di Sud-Amerika qua havas litori en Atlantiko (Karibia) ed en Pacifiko.

Andi krucumas lando norde til sude, e subdividesas en tri montari. Weste esas la Cordillera Occidental proxim Pacifiko, ube jacas l'urbo Cali. Centre esas la Cordillera Central, inter la vali Cauca e Magdalena. Este esas la Cordillera Oriental qua extensas til la peninsulo Guajira ed inkluzas Bogota, Bucaramanga e Cúcuta. Lua maxim alta monto esas Nevado del Huila, kun 5 365 metri di altitudo. La duesma maxim alta monto esas la volkano Nevado del Ruiz, qua eruptis violente en 1985.

Este de Andi existas savano, qua okupas parto di la baseno dil fluvio Orinoco. Sude, jacas equatorala foresto. La basa tereni okupas cirkume 50% de la surfaco totala di la lando, ma habitesas da nur 3% de la Kolumbiana habitantaro.

Kolumbiana teritorio anke inkluzas multa insuli che Pacifiko e Karibia.

Klimato[redaktar | redaktar fonto]

Reliefo di Kolumbia.
L'aquobarilo Betania, an la fluvio Magdalena.

La klimato subisas influi dil altitudo. Infre 1.000 metri la klimato esas varma (tierra caliente) e la mezavalora temperaturi superiras 24ºC. Cirkume 82.5% de la teritorio Kolumbiana jacas en ca zono. La maxim multa habitanti vivas en la zona templada (“temperema zono”), inter l'altitudi 1.001 e 2.000 metri adsur la maro. Ibe, la temperaturi varias de 17ºC til 24ºC.

Supre la 2.001 metri til la 3.000 metri jacas la tierra fría (“kolda zono”), kun mezavalora temperaturi de 12ºC til 17ºC. Super la 4.000 metri di altitudo jacas la tierra helada (“glacia zono”) ube la temperaturi esas infre 0ºC. La monto Cristóbal Colón esas la maxim alta de la lando, kun 5 775 m di altitudo.

La precipua fluvio di la lando esas fluvio Magdalena, longa de 1.528 km, qua fluas weste de la lando. La fluvio Guaviare, longa de 1.500 km, fluas aden l'Orinoco.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Kultivata agri proxim Ipiales.
El Cerrejón esas la maxim granda karbono-mineyo di Latin-Amerika.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Kolumbia

Historiale, l'agrokultivo esabis la maxim importanta ekonomial agado di la lando, e granda parto de la habitantaro vivis en l'agro til la komenco di la 20ma yarcento, kande komencis l'ekiro vers l'urbi. Kande la 20ma yarcento finis, l'agrokultivo employis nur 15,8% de la labor-povo e reprezentis nur 6,8% de la KLP. La precipua agrokultivala produkturi di Kolumbia esas kafeo, flori (note rozi), banani, rizo, tabako, maizo, kakao, oleatra nuci, legumi, texala fibri, nerafinata sukro, forestala produkturi e kreveto.

En 2010 la Kuntara landala produkto di Kolumbia esis preske 500 miliardi dolari. Dum recenta yari, turismo kreskis, pos la guvernerio kontrolar krimino e militeto. Inter la precipua turistal atraktivi esas Cartagena de Indias, la litoro di Kolumbia, la karnavalo di Barranquilla e l'insuli an la litoro.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Kolumbia, kun 44 milion habitanti, havas la 3ma maxim granda habitantaro de Latin-Amerika pos Brazilia e Mexikia. Plua kam 99.2% de la habitantaro parolas la Hispana. Tamen, 65 indijena lingui, du kreola lingui e la romani linguo anke parolesas. L'Angla havas oficala stando en l'insuli San Andrés, Providencia e Santa Catalina. Cirkume 850.000 personi parolas indijena lingui.[2]

La maxim granda urbo di la lando esas la chef-urbo Bogota, kun plua kam 7 milion habitanti. Altra importanta urbi esas Cali, Medellín, Barranquilla, Bucaramanga e Cartagena.

Preske 95% de la habitanti profesas kristanismo.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Parado en la Karnavalo di Barranquilla.

Kolumbiana kulturo mixas indijena, Europana (precipue Hispana e poke Italiani), Afrikala e Karibian influi. La precipua festi di Karnavalo di lando eventas en Barranquilla e San Juan de Pasto (Carnaval de Blancos y Negros). UNESCO konsideras la du festi maestroverki di mondala kulturo. Altra importanta festo esas la Feria de Cali, qua eventas de la 25ma til la 30ma di septembro omnayare en l'urbo di Cali. En Medellín eventas la Feria de las Flores ("Ferio di la Flori"), ed en l'urbo di Mahates eventas la festo Palenque de San Basilio kun Afrikala influo. Ta festi havas dansi e paradi.

Le maxim konocata muzikala stili di la lando esas cumbia e vallenato, ma salsa, mambo, champeta (kun influi de soukous, compas, zouk e reggae) e porro anke esas importanta. En la moderna pop-muziko la maxim konocita kantisti esas Shakira e Juanes.

Fernando Botero, piktisto e skultisto.

Pri literaturo, la skriptisto maxim bone konocita esas Nobel-premiizito Gabriel García Márquez, qua mortis en 2014. Altra importanta skriptisti esas José María Vargas Vila, Fernando Vallejo, Laura Restrepo, Álvaro Mutis e James Cañón. En Kolumbia fondesis l'unesma akademio pri Hispana linguo di Latin-Amerika.

Hispani introduktis teatro en Kolumbia pos 1560. Nune eventas l'Ibero-Amerikala Festivalo pri Teatro en Bogota, l'Internaciona Festivalo pri Teatro en Manizales e l'Internaciona Festivalo pri Teatro dil Karibia, en Santa María.

La maxim konocata piktisto e skultisto di Kolumbia esas Fernando Botero. Kelk altra importanta piktisti esas la impresionista piktisto Andrés de Santa María, la piktisto di peizaji Gonzalo Ariza e la expresionista piktistino Débora Arango. Kelka skultisti qui divenis internacione konocita esis Enrique Grau, Francisco Antonio Cano, Julio Abril, Luis Alberto Acuña Tapias, Luis Caballero, Santiago Martínez Delgado, ed altra.

Sporto[redaktar | redaktar fonto]

Nacionala futbalo-esquado di Kolumbia en 1990. Sinistre infre, Carlos Valderrama, lore kapitano dil esquado.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Kolumbia. Lando ganis Copa América (Amerikala kupo di futbalo) en 2001. Basbalo* anke divenis populara, note en la Karibiana regiono.

Dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012 Mariana Pajón ganis ora medalio pri ciklismo, ma la sporto qua donis plura olimpiala medalii a Kolumbia esas boxo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana