Korupto
.jpg){kind=link}
Korupto esas la misuzo di konferita povo o autoritato por privata gano. Ol povas eventar en la stato, en entraprezi, en religiala institucuri, ed en irga organizuro ube ulu havas povo super altri. Korupto esas ofte asociata kun suborno, nepotismo, fraudo, extorso e klientelismo. Ol esas un ek la maxim serioza obstakli por la developo di demokratio, yuro-stato ed ekonomiala kresko.
Tipi di korupto
[redaktar | redaktar fonto]On distingas plura tipi di korupto, segun la sfero ed aktori:
- Politikala korupto – kande politikisti o publika oficisti misuzas lia povo por influar legi o politiki favore a privata interesti.
- Administrala korupto – kande burokrati demandas o recevas suborni por acelerar o permisar servadi.
- Judiciala korupto – kande judiciisti o advokati aceptas pekunio o favori por falsa verdikti.
- Policala korupto – kande policisti ignoras krimini o protektas kriministi kambie pekunio o favori.
- Financala korupto – kande bankisti o entraprezi fraude manipulas konti o evitas imposti.
- Privata korupto – misuzo di povo en privata firmi, exemple fraudo da jeristi kontre acionieri.
Kauzi
[redaktar | redaktar fonto]La precipua kauzi di korupto inkluzas:
- Manko di transparenteso en guvernerio ed administrado.
- Fatala legi o neefikiva puniso.
- Basi salarii di publika oficisti, qui stimulas suborno.
- Kulturo di impunieso, ube koruptinti rare punisesas.
- Manko di nedependanta judiciala povo e libera jurnalistaro.
- Tro granda burokrataro e diskreciono en decidi.
Efekti
[redaktar | redaktar fonto]Korupto havas destruktiva efekti:
- Minacas demokratio ed erodas fido a publika institucuri.
- Augmentas povreso e neegaleso, nam resursi destinesas a neproduktiva uzi.
- Desfaciligas exterlanda kolokado ed ekonomiala developo.
- Plufortigas kriminado organizita e destabiligas yuro-stato.
- Reduktas qualeso di publika servadi (saneso, eduko, substrukturo).
- Violacas homala yuri ed exkludas povra civitani.
Kombato e prevento
[redaktar | redaktar fonto]Por kombatar korupto, stati ed organizuri adoptas diversa strategii:
- Kreado di nedependanta anti-korupto-agenterii (ex. Transparency International).
- Plufortigo di legi pri konflikto di interesti e financizo di partisi.
- Digitaligo di publika servadi por reduktar homala kontakto e diskreciono.
- Protekto di informanti (whistleblowers).
- Publikigo di oficala revenui ed aktivi di politikisti e judiciisti.
- Edukado pri etiko e civitana partopreno.
- Internaciona kunlaboro tra konvencioni quala la Konvenciono dil Unionita Nacioni kontre Korupto (2003).
Videz anke
[redaktar | redaktar fonto]Referi
[redaktar | redaktar fonto]- Transparency International. Corruption Perceptions Index. (https://www.transparency.org/en/cpi)
- Unionita Nacioni. United Nations Convention against Corruption. New York, 2003.
- Rose-Ackerman, Susan. Corruption and Government: Causes, Consequences, and Reform. Cambridge University Press, 1999.