Libia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Libia
دولة ليبيا
Dawlat Lībiyā
Flag of Libya.svg The emblem on the passport of Libya.svg
Flago di Libia Blazono di Libia
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Allahu Akbar
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
Libya in its region.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Tripoli
· Habitanti: 1,682,000 (2004)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Tripoli
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Arabiana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: republiko
· Chefo di stato: Aguilah Issa
provizora
· Prezidanto (serbo): {{{Serbiana_prezidanto}}}
· Prezidanto (kroato): {{{Kroata_prezidanto}}}
· Prezidanto (Bosno): {{{Bosna_prezidanto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
Chefo di la Kongreso dil Populo: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· Generala-guberniestro: {{{Generala_guberniestro}}}
· Chefa ministro: Abdullah al-Thani
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (17ma granda)
· Totala: 1,759,541 km²
· Aquo: neglijebla%
Habitanti: (108ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2015)
· Totala: 6,441,776[1] (2015)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 3,6 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: dinaro di Libia
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .ly
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: islamo
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Libia, oficala nomo Stato di Libia esas lando qua jacas en nord Afrika. Lua vicina landi esas en esto Egiptia, en sudo Nijer e Chad, ed en westo Tunizia ed Aljeria. Mediteraneo jacas en nordo.

Bazala fakti pri Libia

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Libia.

Feniciani esis l'unesma populo qua establisis komercala posti en la regiono. Dum la 5ma yarcento aK Kartago, la precipua Feniciana kolonio, expansis lua teritorio en la regiono. Greki fondis urbo en la regiono en 630 aK.

Leptis Magna, urbo Romana en Libia.

Pos vinkar Kartago, Romani ne okupis Tripolitania (la regiono proxim nuna Tripoli) nemediate, ma mantenis ol sub kontroli di la reji de Numidia, til l'urbo en la litoro demandar lua protekto.[2] La maxima prospero di la provinco Tripolitania eventis dum la 2ma e 3ma yarcenti, kande Leptis Magna, ube naskis romana imperiestro Lucius Septimius Severus, atingis sua apogeo.

En 644 Uqba ibn Nafi invadis la regiono, qua divenis parto dil Kalifio Umayada. Otomani konquestis la regiono en mezo di 16ma yarcento.

Libia esis kolonio de Italia depos 1911. De 1912 til 1927 Libia esis konocita kom Italiana Nord-Afrika. En 1934 Italiani adoptis la nomo "Libia" por la teritorio, formacita da provinci di Cirenakia, Tripolitania e Fazania (nune Fezzan). Dum l'Italiana okupeso cirkum 150 mil Italiani establisis su en la kolonio, nombro qua signifikis cirkum 20% de la totala habitantaro.[3] L'emiro Idris la 1ma de Cirenaika komandis la rezisto kontre Italiana okupeso. De 1928 til 1932 cirkum la duimo de la populo beduina mortigesis direte o pro hungro.[4]

De 1943 til 1951 l'Unionita Rejio kontrolis Tripolitania e Cirenaika, e Francia kontrolis Fazania. Libia divenis nedependanta ye la 24ma di decembro 1951 kom konstitucala monarkio. Idris lua 1ma divenis lua unesma sultano.

Ye la 1ma di septembro 1969 militarala stato-stroko komandita da lore kapitano Muammar al-Qaddafi revokis rejulo Idris la 1ma e proklamis republiko. Qaddafi kreis "populala komitati" por organizar l'administrado di lando. La 2ma di marto 1977 ilu proklamis Libia socialista stato, la Jamahiriya Socialista Populala Araba Libiana.

Ye la 17ma di februaro 2011 komencis populala revolto kontre guvernerio di Muammar al-Qaddafi qua rezultis en interna milito. Qaddafi kaptesis e mortigesis ye la 20 di oktobro sam yaro.

Politiko[redaktar | edit source]

Nacionala Transita Konsilantaro formacesis por reprezentar Libia pos la falio di Qaddafi-rejimo. La 5ma di marto 2011 la Konsilantaro deklaris esar l'unika reprezentero di la Stato di Libia. Nuna chefo di stato esas [Aguilah Issa]. Anke existas chefministro, nune Abdullah al-Thani.

La parlamento havas unika chambro: Mu'tammar al-sha'ab al 'âmm, kun 2700 membri.

Geografio[redaktar | edit source]

Libiana dezerto eas la precipua ekosistemo di lando.

En litoro la klimato esas Mediteraneala, ma granda parto di lando kovresas da dezerto.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Libia.

Demografio[redaktar | edit source]

Libiana habitantaro superigis 1 milion personi pos la duesma mondomilito. Nune ol esas 6,441,776 habitanti,[1] di qui 78.6% vivas en urbi.[1]

Kulturo[redaktar | edit source]

Ruini de Leptis Magna.

La kulturo di Libia esas simila a di lua vicini de la regiono Maghreb e, plu larje, a di l'altra Araba stati. Lando mankas artala galerii e publika teatri, pro la rejimo di Qaddafi ne konsideris ol importanta. Tamen, Tripoli havas multa muzei ed arkiveyi. En Libia existas multa konstrukturi de Romana imperio, quale l'anciena urbo Leptis Magna.

Historiale, lua literaturo sempre parolis pri politikala temi. Dum la komenco dil 20ma yarcento skriptisto Sulaiman al-Barouni esis important aktivisto kontre Italiana okupeso. Ilu skribis l'unesma libro pri Libiana poezio ed imprimis la jurnalo The Muslim Lion.[5] Pos la vinkeso di Italia en la duesma mondomilito, la foko di Libiana literaturo esis la nedependo di lando. Sociala chanji, la distributo di la richeso de petrolo e la Sis-dia milito divenis importanta temi. Pos Qaddafi asumar povo, la literaturo divenis min kritika e komencis suportar la guverno.[5] Kamel Maghur, Ibrahim al-Koni e Ahmed Fagih esas altra importanta Libiana skriptisti.

Diversa tipi di Araba muziko esas populara en Libia, quale l'Andaluza muziko e la klasika Araba muziko.

Libiana esquado pleas kontre Aljeria (en blanka uniformo), 2012.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Libia, e la sporto preferata da adolecanti e pueri. Lando nultempe partoprenis en la Mondala Kupo di Futbalo, tamen lua nacionala esquado partoprenis en tri Kupi di Afrikala Nacioni. Futbalo di salono, atletismo e basketbalo ank esas importanta. Rugbio gradope kreskas en nombro di adepti.

Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 1.2 CIA. "The World Factbook, Lybia" (en Angla). URL vidita ye la 14 di septembro 2015.
  2. Bertarelli (1929), p. 202.
  3. Libya, Encyclopædia Britannica
  4. Ilan Pappé, The Modern Middle East. Routledge, 2005, ISBN 0-415-21409-2, p. 26
  5. 5.0 5.1 Ham, Anthony (2002) - Libya - . pp. 35–36 Lonely Planet.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando