Liguriana linguo
| Liguriana linguo | |
|---|---|
| Geografiala distributado: | Liguria, parti di Piemont, Emilia-Romagna, sud-esto di Francia, Monako, e diasporo en Amerika ed Australia |
| Quanto di parolanti: | cirkume 500 000 – 1 000 000 |
| Klasifikuro: | Indo-Europana linguaro Latinida lingui Galo-Italika lingui Liguriana |
| Oficala stando: | ne-oficala, ma protektata en Liguria e Monako |
| Kodexi | |
| ISO 639-3 | lij |
Liguriana linguo (autonime: lìgure o zeneize) esas Latinida linguo parolata precipue en la regiono Liguria, en nord-westo di Italia, ed en kelka arei di vicina regioni, en sud-esto di Francia, en la princio Monako, e da enmigrinti en diversa landi, aparte en Arjentinia, Uruguay, Brazilia, Usa ed Australia.
Ol apartenas a la grupo di Galo-Italika lingui, kun forta influi de la Kelta e Germanala lingui, e plu recente de la Italiana e la Franca.
Historio
[redaktar | redaktar fonto]La Liguriana developesis de la Latina parolata en la regiono di la anciena Liguri, populo qua habitis la teritorio ante la Romana konquesto. Dum la Mezepoko, la lingua recevis influi de la Bizancana e Longobarda dominacaji, e pose de la Republiko di Genova, kande ol divenis importanta komercala e marala linguo.
Dum la 19ma e 20ma yarcenti, la Liguriana sufris forta preso de la Italiana, qua divenis la dominacanta linguo en edukado, administrado e komunikado. Tamen, la linguo duris esar parolata en la hemo ed en la stradi, e dum la lasta yardeki aparis movadi por lua protekto e rivivigo.
Geografiala distributo
[redaktar | redaktar fonto]La Liguriana parolesas en:
- Liguria (tota regiono), ube la precipua dialekto esas la Genoana (zeneize).
- Parti di Piemont (exemple en la provinco di Alessandria, valo Bormida).
- Parti di Emilia-Romagna (alta valo di Taro e Ceno).
- Sud-esto di Francia: Alpi Marittimi, Var, e parti di Korsika (dialekto bonifacino).
- Monako, ube la lokala dialekto Monegaska (munegascu) esas oficale agnoskata.
- Enmigrinta komunesi en Amerika (precipue en Buenos Aires, Montevideo, São Paulo) ed en Australia.
La quanto di parolanti esas nepreciza, ma on evaluas inter 500 000 e 1 000 000, di qui multa esas bilingua kun la Italiana o la Franca.
Karakterizivi
[redaktar | redaktar fonto]La Liguriana havas multa traiti qui distingas ol de la vicina Galo-Italika lingui e de la Italiana:
- Vokali: Ol havas ofte rondigita fronta vokalo [ø] e [y] (skribita ö e ü), qui ne existas en la Italiana.
- Konsonanti: Existanta palatala soni quale c [tʃ] e g [dʒ], ed ofte sc [ʃ].
- Artikli: La definita artikli esas o (maskula singulara), a (feminina singulara), i (maskula plurala), e (feminina plurala). En kelka dialekti, exemple la Monegaska, li esas u e a.
- Pronomi: La personala pronomi esas ofte pospozata al verbo: mi son (me esas), ti t'ê (tu esas).
- Negado: La negado formacesas per du parti, exemple no... miga (ne...).
Exempli di vorti
[redaktar | redaktar fonto]| Ido | Liguriana (Genoana) | Italiana | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| pano | pan | pane | vino | vin | vino | amiko | amigu | amico | aquo | ægua | acqua | matro | moæ | madre | patro | poæ | padre |
Konjugado di la verbo "ese" (esar)
[redaktar | redaktar fonto]| Persono | Formo |
|---|---|
| me | mi son |
| tu | ti t'ê |
| ilu / elu | lê o l'é / lê a l'é |
| ni | noiatri semo |
| vi | voiatri séi |
| ili / eli | lô son |
Literaturo
[redaktar | redaktar fonto]La Liguriana havas richa literaturala tradiciono, partikulare en la Genoana dialekto. La maxim anciena texti konocita esas de la 13ma yarcento. Dum la 18ma e 19ma yarcenti, poeti quale Giovanni Battista Vigo e Luigi Domenico Fabbri skribis en la linguo. En la 20ma yarcento, la poeto Edoardo Firpo (1889–1957) esas un ek la maxim konocata autori en Genoana. Anke existas moderna skribisti e muzikisti qui uzas la linguo.
Nuntempala stando
[redaktar | redaktar fonto]La Liguriana esas agnoskata kom minoritatala linguo en Liguria segun la regionala lego 5/2012, ma ol ne havas oficala stando en Italia. En Monako, la Monegaska esas docata en skoli ed uzata en kelka ceremonii. En Francia, la linguo ne havas oficala protekto, ma existas asocioni qui promocas ol.
Referi
[redaktar | redaktar fonto]- Toso, Fiorenzo. La letteratura in genovese: dalle origini al Novecento. Genova: Le Mani, 1999.
- Toso, Fiorenzo. Liguria e Genova: geografia linguistica. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 2005.
- Ethnologue: Ligurian
- Omniglot: Ligurian (lìgure)
Extera ligili
[redaktar | redaktar fonto]- Accademia del Branno (asocio por la promoco dil Genoana)
- Zeneize.net (informo pri la Genoana linguo)
- (Universitato di Genova, linguistika seciono)