Lisboa

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Lisboa
Kelk imaji de Lisboa
Flag of Lisboa.svg LSB.png
Lando Flag of Portugal.svg Portugal
Latitudo 38º42'50" N
Longitudo 9°08'22" W
Altitudo 2 metri
Surfaco 100.05 km²
Habitanti 547,733 (2011)
Denseso di habitantaro 5,474.59 hab./km²
Horala zono UTC+0
UTC+1 dum somero
Urbestro António Costa (PS)
Reto: http://www.cm-lisboa.pt
Mapo
Mapo di Lisboa

Lisboa esas chef-urbo e la maxim grand urbo di Portugal. Ol havis 547,733 habitanti en 2011[1]. Lua totala surfaco esas 100 km². Ol jacas en la westo di Iberia apud Atlantiko e la norda rivo di Tejo fluvio. Cirkum 3,035,000 personi vivas en lua metropolala regiono[2][3], qui reprezentas cirkum 27% de la habitantaro di Portugal.

Treno Alfa Pendular en la staciono Santa Apolónia, Lisboa.

Lisboa konsideresas blokala urbo por lua importo en la financi, komerco, jurnalaro, amuzo, arti, internacionala komerco, eduko e turismo[4][5]. Ol esas un di la precipua ekonomiala centri di Europa, kun financala sektoro en rapida kresko ed un di la precipua portui por buxegi dil kontinento[6]. En 2014 lua aeroportuo (Portela aeroportuo) servis 11 milion voyajanti. Moderna voyala sistemo ed un treno di alta veloco (Alfa Pendular) unionas ol a la nordo e sudo di Portugal.

Lisboa esas un di la maxim old urbi kontinue habitita dil mondo e la maxim olda di Europa. Ol ja habitesis mult ante ke London, Paris e Roma. Lua nomo forsan devenas de Feniciana vorto Allis Ubbo ("sekura portuo"). Altra konjekto esas ke la kolonieto recevis la pre-Romana nomo por Tejo fluvio, Lisso o Lucio. Romana geografo Pomponius Mela skribis lia nomo Ulyssippo, pose modifikita da l'anciena Greki a Olissipo (Ὀλισσιπών) o Olissipona (Ὀλισσιπόνα).

Historio[redaktar | edit source]

Lisboa ja habitesis dum neolitiko da pre-Kelta tribui, qui konstruktis religiala e funerala monumenti, megaliti e dolmeni qui ankore existas en la periferio dil urbo. Kelti invadis la regiono dum l'1ma yarcento aK, e mixuris su kun lua pre-Indo-Europana habitanti.

Arkeologiala restaji indikas Fenician influo ja en 1200 aK. Kelka historiisti kredas ke Feniciana faktorio okupis nuna centro dil urbo. La protektita portuo en l'estuario di Tejo esis utila por provizar Feniciana navi qui voyajis til Kornwal e Scilly-insuli. Feniciani anke komercis kun mar-fora tribui, kompris la forta Luzitana kavali e vendis metali, salo e fishi konservita kun salo.

Segun legendo, Lisboa fondesis da Odyseus, qua fondis l'urbo pos eskapar de Troya. Pose la Greka nomo aparis en vulgara Latino sub la formo Olissipona.

Pos la vinkeso di Hannibal, komandero di Kartagani dum la Punika militi, Romani decidis privacar Kartago de lua precipua posedajo: Hispania (Iberia). Per l'integrigo di Olissipo a Romana imperio kom Municipium Cives Romanorum Felicitas Julia, romana konsulo Decimus Junius Brutus Callaicus obtenis l'asocio di lua habitanti kontre Kartagani. Lokala autoritati recevis autonomio por guvernar un teritorio kun 50 km di extenso e dispensesis di imposti. Lokala habitanti divenis Romana civiteni kande la regiono enkorpigesis a romana provinco di Lusitania, kun chef-urbo en Emerita Augusta, nune Mérida, Hispania.

L'atako di Luzitani (populo ne-Romana qua vivis en Iberia) stimulis la konstrukturo di murego cirkondante la kolonieto. Dum la regno di Augustus (27 aK til 14) Romani konstruktis granda teatro, un publika balno, templi por Jupiter, Diana, Cibele, Tethys e Idea Phrygiae, ed un nekropolo sub nuna Figueira-placo. Kande pirateso eliminesis e teknologial avanci introduktesis, l'urbo prosperis, e Felicitas Julia divenis centro por komerco kun Britannia (specale kun Kornwal) e kun la regiono dil Rheno. Du importanta voyi unionis Lisboa a Bracara Augusta (nuna Braga) ed a Emerita Augusta (nuna Mérida, Hispania).

Olissipo, kam altra grand urbi di Roman imperio, divenis centro por l'expando di kristanismo. Lua unesma episkopo esis Potamius (c. 356), e multa martiri, exemple Maxima, Verissimus ed Eulalia de Mérida mortigesis ibe. Kande Roman imperio falis, Olissipo ja esis notora kristana centro.

De 409 til 429 l'urbo invadesis sucedante da Sarmatiani, Alani (la du populi originis de nuna Iran) e da Germana Vandali e Suevi. Sueva rejo integrigesis a Vizigota rejio di Toledo, qua komprenis tota la peninsulo. Lisboa divenis konocita kom Ulishbona.

Mez-epoko[redaktar | edit source]

Ye la 6ma di agosto 711 l'urbo okupesis da Mohamedana forci. Ta konquesteri esis Berberi ed Araba de la nordo di Afrika. Lia komandero esis Abdelaziz ibn Musa, un di la filiuli di Tariq ibn Ziyad, qua komencis la konquesto di Iberia. Li konstruktis multa moskei e domi, e permisis a la habitanti mantenar lia vivo-stili e religii.

Islama influo kontinuas videbla en la quartero di Alfama, qua ne destruktesis dum la ter-tremo di 1755. Por kurta periodo Lisboa apartenis a la Taifa (principeyo) di Badajoz, e pose divenis nedependanta taifa.

Kapitulaco di mohamedani pos la siejo di Lisboa.

Dum la fino dil 11ma e komenco dil 12ma yarcenti, Portugal formesis e gradope komencis lia expando sude. En 1108 Lisboa atakesis da Norvegiana krucomiliteri komandita da Sigurd 1ma, ma Almoravida kalifi riokupis ol. En 1147 krucomiliteri komandita da Afonso 1ma di Portugal siejis e rikonquestis l'urbo, qua divenis nove kristana. Lisboa divenis chef-urbo dil rejio di Portugal en 1255. L'unesma universitato fondesis da rejulo Dinis 1ma en 1290. En 1384 rejulo Juan 1ma di Kastilia siejis l'urbo, ma en 1385 Hispaniani vinkesis en Aljubarrota-batalio. Lisboa substitucis Coimbra kom chef-urbo dil rejio la sam yaro.

Dum la mez-epoko l'urbo kreskis rapide e divenis importanta por la komerco kun nord-Europana ed anke kun Mediteranea-urbi.

Modern-epoko[redaktar | edit source]

Belém-turmo, en Lisboa.

Dum la 15ma yarcento Portugalana expedicioni vers Azia e l'expando di kolonial imperio komencis, kun la konquesto di Ceuta en 1415. En 1498 Vasco da Gama arivis en India, ed en 1500 Pedro Álvares Cabral arivis en nuna Brazilia. En 1506 3,000 judi masakresis en Lisboa. La 16ma yarcento esis ora epoko por Lisboa: ol esis la centro por komerco inter Afrika, India, l'Extrem Oriento e pose Brazilia e divenis richa kun la komerco di pipro, sklavi, texuri ed altra vari. Dum ta epoko aparis Manuelina-stilo en l'arkitekturo, qua prezervesis en Jerónimos-monakeyo, en Belém-turmo, ed altra edifici.

Portugal perdis lua nedependo en 1580 por Hispania pos la morto, sin heredanto legitima, dil rejulo Sebastião dum la batalio di Ksar el-Kebir, en Afrika. Lia onkulo, infanto Henrique, qua esis katolika kardenalo e ne povis mariajar, guvernis kom regento til lia morto en 1580. La maxim proxima parento di li esis la rejulo Felipe 2ma di Hispania, qua unionis la du kroni e divenis anke rejulo Filipe 1ma di Portugal. L'uniono duris 60 yari til la Portugalana-restaurado-milito, qua komencis kun stato-stroko da Portugalana nobeleso en 1 di decembro 1640 e lastis til 1668 kande Lisboa-kontrato signatesis.

Ante la 18ma yarcento Portugal sufris kelka forta ter-tremi: 8 dum la 14ma yarcento, 5 dum la 16ma yarcento, 3 en la 17ma yarcento. En la 1ma di novembro 1755 Lisboa sufris forta ter-tremo e pose ondego qua mortigis 30,000 til 40,000 personi, de un habitantaro inter 200,000 e 275,000, e destruktis 85% di urbala strukturi - to komocionis tota Europa.

Projeto dil Markezo di Pombal por rikonstruktar Lisboa.

Pos la ter-tremo, l'urbo rikonstruktesis segun ordeno dil Markezo di Pombal, lore chefministro dil rejio. Ilu decidis demolisar la restanta olda konstrukturi e konstruktar nova segun moderna urbala projeto. L'urbo recevis granda rektangula formo kun du granda placi: Praça do Rossio e Praça do Comércio, l'unesma en la komercala quartero, e la duesma permisis acesar Tejo fluvio e la bateli por krucumar ol. Praça do Comércio havas un triumf-arko ed un monumento en homajo a lore rejulo José 1ma de Portugal.

Nuntempal-epoko[redaktar | edit source]

Napoléon Bonaparte invadis Portugal dum la komenco dil 19ma yarcento. To forcis royala familio a movar la sideyo di la korto vers Brazilia. Kande princulo João, pose rejulo João 6ma di Portugal retroiris a Lisboa, multa edifici e propraji esis destruktita o sufris spoliado da l'invaderi.

Dum la 19ma yarcento Liberala movemento introduktis nova chanji en l'urbala peizajo. La precipua regioni afektita esis la quarteri Baixa e Chiado, ube butiki, kafeerii, tabako-vendeyi, libro-vendeyi, klubi e teatri proliferis. L'instalo di fabrikerii e la developo dil komerco efektigis l'expando dil urbo norde alonge Liberdade avenuo, inaugurita en 1879.

Proklamo di la republiko, en 1910.

En 1908 okuris en Lisboa la rejocido di Carlos 1ma di Portugal, evento qua kulminis du yari pos kun l'instalo di l'Unesma Republiko, ye la 5ma di oktobro 1910. En 1911 l'universitato di Lisboa riinauguresis.

Ponto 25 de Abril en Lisboa.

Dum la duesma mondomilito Portugal esis un di la poka neutrala landi, e recevis plu kam 100,000 refujinti qui fugis de nacionalsocialista Germania. Dum Salazarist-epoko (1926 til 1974) Lisboa expansesis e recevis monumentala e nacionalista projeti. La regiono di Belém modifikesis por recevar Portugalan Expozo en 1940. L'unesma ponto super Tejo permisis rapide unionar lua du rivi.

Ye la 25ma di aprilo 1974 stato-stroko pozis fino a Salazarist-epoko e reformis la politiko di Portugal, qua pose transformesis en demokratio. La stato-stroko divenis konocita kom dianto-revoluciono, pro ke la habitanti di Lisboa salutis la rebela soldati kun dianti en lua manui.

En 1998 fairo en la quartero Chiado destruktis multa edifici di la 18ma yarcento. Diversa restauroverki rekuperis la regiono e transformis ol en granda butikala distrikto.

Dum la 1990a yari l'urbo multa quarteri rinovigesis, important arkitektala edifici rekuperesis, e la norda rivo dil Tejo recevis moderna rezidala projeti e divenis zono por libera tempo. L'internaciona expozuro Expo'98 okuris en l'urbo, e la moderna Ponto Vasco da Gama inauguresis. Ante, en 1994 ol esis l'Europana Kulturala Chef-urbo. En 2005 ol hostesis l'Europana Premio MTV pri Muziko (MTV European Music Awards). Altra muzikal evento okuras omna du yari: la festivalo Rock in Rio Lisboa, un di la maxim granda rock-festivali dil mondo.

En 2007 okuris en Lisboa la somito di Europana Uniono qua rezultis en Lisboa-kontrato, efikiva pos 1 di decembro 2009. En 2010 okuris la somito di la membri di NATO en l'urbo.

Geografio[redaktar | edit source]

Kastelo di Santa Georgios (Castelo de São Jorge) e la cirkondanta quarteri Castelo ed Alfama.
Satelital imajo di Lisboa (supre en la imajo.)

Lisboa jacas proxim l'ekflueyo di Tejo fluvio, en la latitudo 38°42′49.75″N e la longitudo 9°8′21.79″W, ed esas la maxim westala chef-urbo di kontinental Europa. En la westo dil urbo jacas Monsanto Foresta Parko (Parque Florestal de Monsanto) kun 10 km² di surfaco, okupante 10% dil urbo. Lua metropolala regiono (Grande Lisboa) formesas dal urbi Amadora, Queluz, Agualva-Cacém, Odivelas, Loures, Sacavém, Almada, Barreiro, Seixal e Oeiras.

La historiala centro dil urbo jacas super 7 kolini. Terpleni, specale dum la 19ma yarcento, augmentis la plana surfaco apud Tejo. Ta terpleni permisis la konstruktado di avenui, fervoyi, e recente di la Parko di la Nacioni (Parque das Nações) por l'Expo'98.

Lua klimato esas subtropikala-mediteranea, (Csa, segun Köppen-klasifikuro) kun moderema vintri e varma someri.Yarala mezvalora temperaturo esas 17.5 °C. Dum la maxim kolda monato - januaro - la temperaturi dum la dio varias de 11ºC til 18ºC, dum ke la noktala temperaturi varias de 3ºC til 13ºC. Dum la somero la temperaturi povas variar de 26ºC til 35ºC. Pluvo okuras precipue dum vintro, dum ke la someri generale esas sika.

L'urbo posedas plu kam 100 parki, gardeni e verda placi, du botanika gardeni, un zoo, un publik aquario (Aquário de Lisboa) ed un oceanario* kun marala fishi, pinguini e lutri.

Fratala urbi[redaktar | edit source]

Referi[redaktar | edit source]

Aerala imajo di Lisboa.
  1. População residente (N.º) por Local de residência e Sexo; Decenal (2011) (in Portugalana). URL vidita ye 20 di novembro 2012.
  2. (2010, Tabelo A.12. Statistiko por 2007.). United Nations Department of Economic and Social Affairs, World Urbanization Prospects (2009 revision). Unionita Nacioni.
  3. ITDS, Rui Campos, Pedro Senos (30 di junio 2009). Statistics Portugal. Ine.pt. URL vidita ye 8 di julio 2009.
  4. The World According to GaWC 2010. Globalization and World Cities Study Group and Network, Loughborough University. URL vidita ye 3ma di marto 2009.
  5. Inventory of World Cities (in Angla). Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network. URL vidita ye 1ma di decembro 2007.
  6. "Avance del Plan Territorial Sectorial de la Red Intermodal y Logística del Transporte de la Comunidad Autónoma del País Vasco" – Eusko Jaurlaritza – Gobierno Vasco
  7. 7.00 7.01 7.02 7.03 7.04 7.05 7.06 7.07 7.08 7.09 7.10 7.11 7.12 7.13 7.14 Geminações de Cidades e Vilas (in Portugalana). www.anmp.pt. Associação Nacional de Municipios Portugueses. URL vidita ye 1 di junio 2013.}
  8. 8.00 8.01 8.02 8.03 8.04 8.05 8.06 8.07 8.08 8.09 8.10 8.11 8.12 8.13 cm-lisboa.pt. Acordos de geminação, de cooperação e de amizade (in Portugalana). Câmara Municipal de Lisboa. URL vidita ye 1 di junio 2013.}
  9. (21 di agosto 2009) Mirante da Gente é transformado em grande espaço cultural (in Portugalana). URL vidita ye 10 di septembro 2014.
Europana chef-urbi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Belgrade  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kiev · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb