Lombardiana linguo

Lombardiana linguo
Geografiala distributado:	Lombardia, parti di Piemont, Trentino, Suisia (Ticino, Grisons), e diasporo en Brazilia, Arjentinia, Uruguay
Quanto di parolanti:	cirkume 3 500 000 – 4 000 000
Klasifikuro:	Indo-Europana linguaro Latinida lingui Galo-Italika lingui Lombardiana
Oficala stando:	Rezervita kom minoritatala linguo en Italia (lego 482/1999); oficala en la kantono Ticino, Suisia
Kodexi
ISO 639-3	lmo

Arkivo:Lombard language map.jpg

Distributado di la Lombardiana linguo en Italia e Suisia.

Lombardiana linguo (autonime: lombard, lumbard, lumbaart) esas Latinida linguo apartenanta a la grupo Galo-Italika, parolata precipue en la regiono Lombardia en norda Italia, en parti di Piemont, Trentino, e en la Suisiana kantoni Ticino e Grisons. Ol havas richa historiala e literaturala tradiciono, ed esas linguistikale distinta de la Italiana, malgre ke ofte nominesas "dialekto" en la vulgara parolado.

Historio

La Lombardiana developesis de la Latina parolata en la regiono, sub influo di la Kelta substrato (la anciena Insubri e Cenomani) e di la Germanala superstrato, precipue de la Langobardi, qui dominacis la regiono dum la Mezepoko. La nomo dil linguo devenas de ca populo.

Dum la mezepoko, la Lombardiana esis importanta linguo di komerco e kulturo, partikulare en la urbo Milano. La maxim anciena texti konocita esas de la 13ma yarcento, exemple la verki di Bonvesin de la Riva (Bonvesin dra Riva). Dum la 18ma e 19ma yarcenti, la linguo atingis literaturala splendo per poeti quale Carlo Porta e Giuseppe Parini, qui skribis en la Milanana dialekto.

Kun la unesko di Italia en la 19ma yarcento e la difuzo di la Italiana kom nacionala linguo, la Lombardiana perdis tereno en la formala kuntexti, ma duris esar parolata en la familiala e lokala vivo. En la lasta yardeki kreskis movadi por lua rivivigo e docado.

Geografiala distributo

La Lombardiana parolesas en:

• Lombardia (tota regiono, kun dialektala varianti)
• Estala Piemont (provinco di Novara, Verbano-Cusio-Ossola, parti di Alessandria)
• Westala Trentino (valo di Ledro, Valle di Non)
• Suisia: kantono Ticino (dialekto ticines) e la sudo di Grisons (vali Mesolcina, Bregaglia, Poschiavo)
• Diasporala komunesi en Brazilia (precipue en Santa Catarina e Rio Grande do Sul, ube parolesas la talian dialekto, qua havas forta Lombardiana influo), Arjentinia, Uruguay ed Australia

La quanto di parolanti esas nepreciza, ma on evaluas inter 3,5 e 4 milion, di qui multa esas bilingua kun la Italiana o la Germanala en Suisia.

Karakterizivi

La Lombardiana havas multa traiti qui distingas ol de la Italiana e de altra vicina lingui:

• Vokali: Ofte havas rondigita fronta vokali [ø] (skribita ö) e [y] (skribita ü), qui ne existas en la Italiana. Anke existas forta redukto di ne-acentizita vokali, qui ofte divenas [ə] o desaparas.
• Konsonanti: Palaatala soni quale c [tʃ] e g [dʒ], ed ofte s'c [ʃtʃ].
• Artikli: La definita artikli esas el (maskula singulara), la (feminina singulara), i (maskula plurala), i o le (feminina plurala). En kelka dialekti, exemple la Bergamaska, li esas ol, la, i, i.
• Pronomi: La personala pronomi esas ofte pospozata al verbo: mi son (me esas), te seet (tu esas).
• Negado: La negado formacesas per du parti, exemple no... miga (ne...), no... minga en kelka dialekti.

Exempli di vorti

Ido	Lombardiana (Milanana)	Italiana
pano	pan	pane	vino	vin	vino	amiko	amis	amico	aquo	aqua / ègua	acqua	matro	mader	madre	patro	pader	padre

Konjugado di la verbo "vèss" (esar) en Milanana

Persono	Formo
me	mi son
tu	te seet
ilu / elu	lù l'è / lee l'è
ni	nun sem
vi	violter sii
ili / eli	lor hinn

Literaturo

La Lombardiana havas importanta literaturala tradiciono, partikulare en la Milanana dialekto. Inter la maxim konocata autori:

• Bonvesin de la Riva (13ma yarcento) – poeto e skribisto en anciena Lombardiana.
• Carlo Porta (1775–1821) – la maxim famoza poeto en Milanana, konocata pro ilua satiri e komedii.
• Giuseppe Parini (1729–1799) – skribis en Italiana e Milanana.
• Delio Tessa (1886–1939) – modernista poeto en Milanana.
• En la 20ma e 21ma yarcenti, multa skribisti, muzikisti e teatrala grupi duras uzar la linguo.

Nuntempala stando

La Lombardiana esas agnoskata kom minoritatala linguo en Italia segun la nacionala lego 482/1999, ma ol ne havas oficala stando en la regiono Lombardia. En Suisia, la kantono Ticino agnoskas la Ticinesa dialekto kom parto di la kantonala identeso, e la Grisons havas kelka protekto por la lokala varianti.

Exist asocioni, exemple la Comitato per la tutela dei dialetti lombardi, e skoli qui docas la linguo fakultative. La linguo esas uzata en radio, televiziono, muziko e literaturo, ma la transmiso a yuna generacioni esas deskreskanta.

Referi

• Rognoni, Andrea. Grammatica dei dialetti della Lombardia. Milano: Mondadori, 2005.
• Sanga, Glauco. Dialettologia lombarda: lingue e culture popolari. Pavia: Università di Pavia, 1984.
• Ethnologue: Lombard
• Omniglot: Lombard

Extera ligili

• Dialetto Lombardo – informo e risursi
• Lombardia Beni Culturali – linguistika patrimono
• Ticino.ch – informo pri la kantono Ticino e lua dialekto