Nederlando

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Nederlando
Koninkrijk der Nederlanden
Flag of the Netherlands.svg Royal coat of arms of the Netherlands.svg
Flago di Nederlando Blazono di Nederlando
Nacionala himno:
Het Wilhelmus
Location Netherlands EU Europe.png
Urbi:
Chefurbo: Amsterdam
· Habitanti: 529 180 habitanti (1998)
Precipua urbo: Amsterdam
Lingui:
Oficala lingui: Nederlandana, Friziana, Papiamento (en Bonaire), Angliana (en Sint Eustatius e Saba)
Guvernerio:
Tipi: Monarkio
· Rejo: Willem-Alexander
· Chefministro: Mark Rutte
Surfaco: (135ma granda)
· Totala: 41 526 km²
· Aquo: 18,41 %
Habitanti: (61ma granda)
· Totala: 16 500 156 (2009)
· Denseso di habitantaro: 396 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Euro
Veho-latero: dextre
ISO: NL
NLD
528
Reto-domeno: .nl*
Precipua religio: Kristanismo (historiale precipue protestantismo)
Oficala retosituo: https://www.rijksoverheid.nl


Nederlando esas lando en westal Europa. Lua vicina landi esas Germania este e Belgia sude. Norde e weste jacas Norda Maro.

Nederlando esas membrostato dil Europana Uniono, NATO, OKED, MOK, e signatis la protokolo di Kyoto. Kun Belgia e Luxemburgia ol facas parto de l'ekonomiala regiono Benelux.

Bazala fakti pri Nederlando:

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Nederlando

Dum la rejio di Karolus la 5ma di Germania la regiono di nuna Nederlando divenis parto de la 17 Provinci, qua inkluzis nuna Belgia e Luxemburgia. En 1579 la nordo di regiono unionis e formacis l'Utrecht Uniono, kontrato pri reciproka defenso kontre Hispanian armeo.

Ye la 26ma di julio 1581 la provinci qui formacis nuna Nederlando deklaris nedependo, renversis oficale la rejulo Felipe la 2ma ed adoptis la republiko, qua duris til 1795. Felipe, filiulo di Karolus la 5ma, ne aceptis la nedependo, e milito duris til 1648.

Nederlandana koloniala imperio. En klara-verda, teritorii de, od administrita da Nederlandana Est-India-Kompanio. En obskura-verda, teritorii de, od administrita da Nederlandana West-India-Kompanio. En flava, teritorii okupita dum la 19ma yarcento.

Nederlandana koloniala imperio komencis kreskar dum la 17ma yarcento. En 1614 Nederlandani fondis Nieuw Amsterdam, en la sudo di Manhattan-insulo - nune New York. En Sudafrika Nederlandani establisis su en 1652. Cirkum 1650 Nederlandani posedis aproxime 16 000 komercala navi[1], e lua habitantaro kreskis de 1.5 til 2 milioni habitanti. Multa ekonomiala historiisti konsideras Nederlando kom la bersilo di moderna kapitalismo. En Amsterdam fondesis l'unesma borso dil mondo.

Ye la 19ma di januaro 1795, un dio pos la princo Willem la 5ma di Orange fugir vers Anglia, la republiko di Batavia proklamesis, simile a Franciana republiko, e duris til 5 di junio 1806. De 1806 til 1810 Napoleon Bonaparte establisis la Rejio di Holando kom marioneta stato, kontrolita da sua fratulo Louis Bonaparte. En 1810 Napoleon enkorpigis Holando a Franca imperio. L'enkorpigo duris til 1813.

La provinci dil Unionita Rejio di Nederlando (1815-1830)

En 1815 la Kongreso di Wien establisis l'Unionita Rejio di Nederlando, expansita sude por kontrolar la nuna Belgia e Luxemburgia. En 1830 Belgi revoltis e deklaris nedependo. En 1890 l'uniono kun Luxemburgia cesis.

Dum Unesma mondomilito, quankam Nederlando restis neutre, lando esis forte volvita en milito[2]. Germaniani projetis invadar lando, ma generalo Helmuth Johann Ludwig von Moltke abortis la plano. Nederlando furnisis vari a Germania til Britaniana blokuso en 1916.

Rotterdam pos bombardo da Germanian Luftwaffe.

Ye la 10ma di mayo 1940 dum Duesma mondomilito Nacionalsocialista Germania invadis Nederlando por atakar Francia en 14 di mayo Nederlando kapitulacis. Dum Germanian okupeso, cirkume 100.000 judi transportesis vers koncentreyi en Germania, Polonia e Chekoslovakia, inkluzite juda puerino Anne Frank. Nur 876 transvivis til finar milito.

La lando esis un ek la fondinti di Benelux (ekonomial alianco kun Belgia e Luxemburgia) en 1944 e pose esis un ek la sis fondinti di la Komuneso Europana pri Karbono e Stalo en 1951, e pose del Europana Komuneso Ekonomiala, embriono di la nuna Europana Uniono. Nederlando ank esis un ek la 12 fondinti di NATO, ye la 4ma di aprilo 1949. Dum la yari 1960ma e 1970ma eventis multa sociala transformi: yuni, note studenti, refuzis tradicional etiko ed avancis en temi quale yuri por la mulieri, sexualeso, desarmizo ed ekologiala temi.

Rejino Juliana, en 1978.

Ye la 30ma di aprilo 1980 rejino Juliana abdikis, e lua filiino Beatrix asumis la krono. Dum lua regno signatesis la kontrato di Maastrich, qua kreis l'Europana Uniono ye la 1ma di januaro 1993.

Longatempe la politiko en Nederlando dominacesis da Kristana-Demokratiala partisi, qui guvernis lando de la yari 1910ma. To chanjesis en 1994, kande social-demokrati e liberali formacis la nomizita "purpurea ministraro", qua guvernis til 2002. La 6ma di mayo ta yaro Pym Fortuyn, populisto di dextra kontre l'enmigrado, asasinesis. Lua partiso divenis importanta pos l'elekti, ma l'interna disputi interne la partiso flebeskis ol en la sequanta elekto.

Ye la 10ma di oktobro 2010 Nederlandan Antili desaparis. Kom rezulto di plebiciti Bonaire, Sint Eustatius e Saba decidis enkorpigar su a Nederlando esante specala municipi, dum ke Aruba, Sint Maarten e Kuracao votis por divenar suverena monarkii en la rejio di Nederlando.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Binnenhof, sideyo dil duchambroza parlamento di Nederlando ed oficeyo dil chefministro.

Nederlando esas konstitucala monarkio. La chefo dil stato esas la rejo, nune Willem-Alexander. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Mark Rutte. La parlamento havas du chambri: la Domo di Reprezenteri kun 150 membri qui elektesas dal populo por 4 yari, e la Senato kun 75 membri qui elektesas dal membri de lokala legifanta asemblaji.

La judiciala povo formacesas per 11 distriktala korti, 4 apelo-korti, tri administrala apelo-korti e la Supra Korto. La judiciisti nominesas da la guvernerio por dumviva ofico-tempo, ma mustas retretar evante 70 yari.

Konstituco di lando skribesis en 1815 e subisis revizo en 1848 por institucar parlamentala demokratio. Recente, granda parto di lua texto modifikesis en 1993. Super lua texto, por enkorpigar Aruba, Sint Maarten e Kuracao, existas la Statuto dil Rejio di Nederlando.

De longa tempo, lando havas tradiciono di sociala tolero. Dum la 18ma yarcento, kande protestantismo esis l'oficala religio, katolikismo e judaismo toleresis. Nune, la lando konsideresas un ek la maxim liberala del mondo pri aferi quale aborto, yuri por homosexuali, uzajo di drogi, edc.

Politikala subdividuro[redaktar | redaktar fonto]

Nederlando subdividesas en 12 provinci, singla kun lua guberniestro. La provinci esas:

Mapo di Nederlando kun lua provinci (nomi en l'Angla).

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Peizajo en Frizia.

L'Europana teritorio di Nederlando jacas inter la latitudi50º e 54º N, e la longitudi 3 e 8ºW. Ol dividesas da 3 fluvii en du regioni: Rheno e du ek lua branchi, Waal e Meuse. La sudo di Nederlando esas granda fluviala delto. Vasta regioni di Nederlando jacas sub la marala nivelo.

La dominacanta vento en Nederlando suflas de sudwesto. To rezultas en moderema marala klimato, kun kolda someri e moderema venti, e humideso frequente alta. To eventas specale en litoro, ube la temperaturi povas esar 10ºC plu alta kam en la regioni marfore, sud-este de lando. Konjelanta temperaturi (infre 0ºC) ordinare eventas de la duimo di novembro til la fino di marto. Nivo povas okurar de novembro til aprilo, plu rare de oktobro til mayo.

Karibiana insuli (Bonaire, Saba e Sint Eustatius) esas specala komoni de Nederlando. Lua klimato esas tropikala, varma dum tota yaro. Dum somero, uragani povas frapar Saba e Sint Eustatius.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

La portuo di Rotterdam esas la maxim granda de Europa.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Nederlando

Nederlando havas forta ekonomio, ed esas un ek la 10 maxim granda exportaceri de la mondo. Pos la 16ma yarcento la konstrukturo di navi, la pesko, l'agrokultivo, la komerco e la banki esas la precipua ekonomial agadi di la lando. La portuo di Rotterdam esas la maxim granda de Europa.

L'industrio di alimenti esas la precipua industriala sektoro. Altra importanta industrii esas kemiala, metalifala, mashinifari, elektrikala produkti, e turismo.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

La 5ma di novembro 2011 Nederlando havis cirkum 16 735 100 habitanti[3]. Ol esas la 11ma granda de Europa en habitantaro totala. Lua denseso di habitantaro (cirkum 400 personi/km²) esas un ek la maxim granda dil mondo. Cirkum 7.6 milion habitanti vivas en l'ekonomiala regiono koncita kom Randstat, qua extensas su tra la provinci Norda Holando, Suda Holando, Utrecht e Flevoland.

La maxim multa habitanti - 80,9% - esas Nederlandani. Altra grupi esas Indoneziani (2,4%), Germani (2,4%), Turki (2%) ed altra. Plu kam 99% de la habitantaro savas lektar e skribar.

Nederlandana parolesas da la maxim multa habitanti. Friziana parolesas en Frizia, ube ank esas oficala.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Simboli ed ikoni de Nederlandana kulturo.

Nederlando esis la patrio di filozofi quale Erasmus de Rotterdam e Baruch Spinoza. Multa verki de René Descartes skribesis en Nederlando. En cienco, lando havas nomi quale Christiaan Huygens (deskovrinto di Titan, luno de Saturno, e l'unesma persono qua propozis ke la foto voyajas tra la spaco en ondi), Antonie van Leeuwenhoek (qua developis l'unesma mikroskopo), Daniel Bernoulli (studiisto di teorio di probablesi e mekaniko di fluidi), edc. Dum 20ma yarcento lando havis Nobel-laureati quale Jacobus Henricus van 't Hoff, Christiaan Eijkman, Paul Jozef Crutzen, ed altra.

Nederlando esas notora por lua piktisti, quale Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer, Jan Steen, Jacob van Ruysdael ed altra. De la 19ma e 20ma yarcenti la maxim famoza piktisti esis Vincent van Gogh e Piet Mondrian. Maurits Cornelis Escher esas notora grafik-artisto.

En la literaturo, importanta nomi esas Desiderius Erasmus, Joost van den Vondel, Pieter Corneliszoon Hooft, Multatuli, Willem Frederik Hermans, ed altra.

En la cinemo filmifisti quale Paul Verhoeven, Jan de Bont, Dick Maas e Theo van Gogh atingis internaciona notoreso.

Muziko[redaktar | redaktar fonto]

Lando havas multopla muzikala tradicioni. Lua precipua folklorala jenro esas Levenslied, "la muziko di la vivo". Ta muziki havas simpla melodii e ritmi, e lua temi ordinare esas amo, morto e soleso. Nuntempala rock e pop aparis dum la yari 1960ma, kun forta influo de Usa ed Unionita Rejio. Dum la yari 1960ma e 1970ma la muziki maxim-multa-kaze kompozesis en Angla linguo. Bandi quale Shocking Blue (kun lua kansono Venus), Golden Earring e Focus atingis internaciona suceso.

Dum la yari 1990ma Nederlandana e Belgiana House-muziko kunfuzis en la projeto 2 Unlimited, qua vendis 18 milion kopii de lua muziki. Pos la 1990a yari Nederlandana disk-jokei quale Armin van Buuren, Tiësto, Hardwell, Sander van Doorn ed Afrojack atingis granda internaciona suceso.

En klasika muziko, Louis Andriessen konsideresas un ek la maxim bona kompozisti viva. Eminenta violinisti esas Janine Jansen ed André Rieu. Lavinia Meijer esas notora harpisto. En 2012 el lansis CD kun muziki de Philip Glass transskribita por harpo, kun la propr aprobo de Philip Glass.[4]
La koncertodomo Concertgebouw esas domo por la Royal Simfinial Orkestro (Koninklijk Concertgebouworkest), konsiderata un ek la maxim bon orkestri dil mondo.

La muziko de Aruba e de l'anciena Nederlandan Antili mixas Afrikana, nativa e Nederlandana elementi ed esas simila a la muziki de altra Karibiana insuli, quale Barbados, Martinik, Trinidad e Tobago e Guadelupa. Surinam, ex-Nederlandana kolonio en Sud-Amerika, exportacis la jenro kaseko a l'insuli. En Kuracao kreesis muzikala jenro konocita kom tumba.

Sporto[redaktar | redaktar fonto]

Nederlandana futbalisti Arjen Robben e Robin van Persie pleas por Nederlandana esquado en 2012.

Cirkume 4.5 milioni ek la 16.8 milion habitanti di Nederlando registragesas en un ek la 35.000 sportala klubi di Nederlando. Cirkume 2/3 de lua habitantaro evante 15 til 75 yari praktikas sporti omna semani.[5] Futbalo esas la maxim populara sporto, ante hockey en la feldo e volebalo. Teniso, gimnastiko e golfo esas la maxim populara individuala sporti.[6]

Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Nederlando
  1. The middle colonies Digital History
  2. Abbenhuis, Maartje M. The Art of Staying Neutral. Amsterdam: Amsterdam UP, 2006.
  3. CBS - Population counter - Extra Statistics Netherlands
  4. Lavinia Meijer - Philip Glass : Metamorphosis & The Hours, Allmusic.com
  5. ned.univie.ac.at. Sport in Nederland (en Nederlandana).
  6. sport.nl. (24ma di julio 2006). Ledental sportbonden opnieuw gestegen.
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo


LocationEurope.png
Landi en Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukraina | Unionita Rejio | Vatikano
dependanta teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Man-Insulo | Svalbard e Jan Mayen