Oriental armeniana linguo
| Oriental armeniana linguo | |
|---|---|
| Geografiala distributado: | Armenia, Arcah, e diasporo en Rusia, Gruzio, Iran, Usa, Europa, ed altri; historiale en estala Armenia e Kaukazia |
| Quanto di parolanti: | cirkume 4–5 milioni (nesexakta) |
| Klasifikuro: | Indo-Europana linguaro Armeniana lingui Oriental armeniana |
| Oficala stando: | Oficala linguo di Armenia e Arcah |
| Kodexi | |
| ISO 639-3 | hye |
Oriental armeniana linguo (autonime: Արևելահայերեն — Arevelahayeren) esas un ek la du precipua moderna formi di la Armeniana linguo, l'altra esante la Westala armeniana. Ol esas la oficala linguo di la Republiko Armenia e di Arcah, ed ol esas parolata da la Armeniana diasporo en Rusia, Gruzio, Iran, ed altra landi. La linguo developesis sur la bazo di la Ararat-dialekto dum la 19ma yarcento e divenis la dominacanta formo en la estala parto di la Armeniana mondo.
Historio
[redaktar | redaktar fonto]La Armeniana linguo apartenas a la Indo-Europana linguaro e havas longa skribita historio, komencinta en la 5ma yarcento per la tradukuro di la Biblo da Mesrop Mashtots. Dum la mezepoko, la Armeniana developesis en du precipua dialektala grupi: la estala e la westala. La Oriental armeniana formacesis precipue en la regiono di Ararat, en estala Armenia, qua dum multa yarcenti esis sub Persiana e pose Rusa influo.
La moderna literaturala Oriental armeniana kreesis en la 19ma yarcento, kande skribisti quale Xacatur Abovyan e Mikael Nalbandyan komencis uzar la Aštarak-dialekto (proxim a Ararat) kom bazo. La linguo divenis la normo en la Armeniana SSR dum la Sovieta epoko, e pose en la nedependanta Armenia depos 1991. Ol esas nun la dominacanta formo en la Armeniana diasporo di la ex-Sovieta landi ed Iran.
Geografiala distributado
[redaktar | redaktar fonto]La Oriental armeniana parolesas precipue en:
- Armenia (tota teritorio)
- Arcah (Nagorno-Karabah)
- Gruzio (provinco Samtshe-Javaheti, ube Armeniani esas majoritato)
- Rusia (da Armeniana minoritato)
- Iran (da Armeniana komunesi, aparte en Isfahan e Tehran)
- Diasporala komunesi en Usa, Kanada, Francia, Grekia, Australia, ed altri.
La linguo havas plura dialekti, ma la literaturala formo esas bazita sur la Erevan-dialekto. La Oriental armeniana esas skribata per la Armeniana alfabeto, qua konsistas ek 39 literi.
Karakterizivi
[redaktar | redaktar fonto]La Oriental armeniana distingas su de la Westala armeniana per kelka fonetikal e gramatikala traiti.
Fonetiko
[redaktar | redaktar fonto]- La Oriental armeniana konservas la triopla sistemo di plozivi: sonora (b, d, g), senvoca ne-aspirita (p, t, k), e senvoca aspirita (pʰ, tʰ, kʰ). En la Westala armeniana, la sonora divenis aspirita e la senvoca ne-aspirita divenis sonora, kreante inversigo.
- La vokalo ë [ə] existas en la Oriental armeniana (skribita ը), ofte en ne-acentizita pozicioni.
- La litero ռ (ṙ) pronuncesas quale alveolara trilo [r], kontre ke en la Westala ol esas alveolara frapeto [ɾ].
- La acento esas ofte sur la lasta silabo.
Gramatiko
[redaktar | redaktar fonto]- La Oriental armeniana havas deklinado di nomi kun sep kazi: nominativo, akuzativo, genitivo, dativo, ablativo, instrumentalo, lokativo. La Westala armeniana havas nur kin o sis kazi.
- La verbo havas du voci (aktiva e pasiva) e du aspekti (perfektiva e imperfektiva). La konjugado esas plu simpla kam en la Westala, kun perdo di kelka arkaika formi.
- La Oriental armeniana uzas la partikulo կ (k) o կը (kě) ante la verbo por indikar la prezento o la imperfekto, simila a la Westala կը (gě).
- La pronomi esas diferanta en kelka formi: exemplo ես (yes – me), դու (du – tu), նա (na – ilu/elu).
Vortaro
[redaktar | redaktar fonto]La Oriental armeniana havas multa vorti qui diferencas de la Westala pro l'influo di la Rusa (en la Sovieta periodo) e la Persiana. Tamen, la bazala vortaro esas komuna.
Exempli di vorti
[redaktar | redaktar fonto]| Ido | Oriental armeniana (translitero) | Westala armeniana (translitero) | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| aquo | jur | chur | pano | hats | hats | matro | mayr | mayr | patro | hayr | hayr | linguo (organo) | lezu | lezoo |
Noto: La translitero esas proxima a la pronunco en Oriental armeniana.
Konjugado di la verbo "linel" (esar) en Oriental armeniana
[redaktar | redaktar fonto]| Persono | Formo |
|---|---|
| me | yes em |
| tu | du es |
| ilu / elu | na e |
| ni | menk enk |
| vi | duk ek |
| ili / eli | nrank en |
Literaturo
[redaktar | redaktar fonto]La Oriental armeniana havas richa literaturala tradiciono, aparte en la 19ma e 20ma yarcenti. Importanta autori esas:
- Xacatur Abovyan (1809–1848) — la fondinto di la moderna Oriental armeniana literaturo.
- Mikael Nalbandyan (1829–1866) — poeto e skribisto.
- Hovhannes Tumanian (1869–1923) — poeto, nomizita "la naciona poeto di Armenia".
- Avetik Isahakyan (1875–1957) — poeto.
- Eghishe Charents (1897–1937) — poeto, viktimo di Stalinista represo.
- Paruyr Sevak (1924–1971) — moderna poeto.
La literaturala produkto en Oriental armeniana duras en Armenia e la diasporo, kun multa jurnali, revui e libri.
Nuntempala stando
[redaktar | redaktar fonto]La Oriental armeniana esas la oficala linguo di Armenia ed Arcah, ed esas uzata en eduko, guvernerio, jurnalaro, radio, televiziono e interreto. Ol esas docata en omna skoli di Armenia e en multa Armeniana skoli en la diasporo. La linguo esas plu stabil kam la Westala armeniana, ma ol ank esas sub preso de la Rusa en kelka regioni e de la Angla en la diasporo. Tamen, ol havas forta institucala suporto.
La Oriental armeniana esas klasifikita da UNESCO kom "ne en danjero" (vundebla en kelka regioni), kontre ke la Westala armeniana esas "endanjerigita". La linguo esas importanta por la Armeniana identeso e kulturo.
Referi
[redaktar | redaktar fonto]- Adjarian, Hrachia. Classification des dialectes arméniens. Paris: 1909.
- Bardakjian, Kevork B. A Reference Guide to Modern Armenian Literature, 1500-1920. Detroit: Wayne State University Press, 2000.
- Ethnologue: Eastern Armenian
- Omniglot: Armenian
Extera ligili
[redaktar | redaktar fonto]- Armenia.am – oficala retsituo di Armenia
- Armenian Language – resursi
- UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger