Orientala Baltika lingui
| Orientala Baltika lingui | |
|---|---|
| Geografiala distributado: | Lituania, Latvia, e frontierala arei en Bielorusia, Polonia, Rusia (Kaliningrad-regiono), e diasporo en Usa, Kanada, Australia, ed altri |
| Quanto di parolanti: | cirkume 4–5 milioni (nesexakta) |
| Klasifikuro: | Indo-Europana linguaro Baltika lingui Orientala Baltika |
| Subdividuro: | Lituaniana Latviana Latgaliana Seloniana† Zemgalana† Kuroniana† (diskutata) |
| Kodexi | |
| ISO 639-5 | bat (por Baltika lingui generale) |
Orientala Baltika lingui esas un ek la du precipua branchi di la Baltika linguaro, l'altra esante la Ocidentala Baltika, qua esas komplete mortinta. La Orientala grupo inkluzas la du vivanta Baltika lingui: la Lituaniana e la Latviana, e kelka mortinta lingui, qui esis parolata en la estala parto di la Baltika areo. La Orientala Baltika lingui esas konocata pro lua arkaika traiti, qui konservas multa elementi del Prim Indo-Europana.
Historio
[redaktar | redaktar fonto]La Baltika lingui developesis de la prim-Baltika komuna linguo, qua separis su de la Indo-Europana dum la 2ma yarmilo aK. La divido inter la westala ed estala Baltika eventis probable dum la 1ma yarmilo aK. La estala grupo okupis la nord-estala parto di la Baltika teritorio, dum ke la westala grupo expansis sude e weste.
La maxim anciena skribita dokumenti dil Orientala Baltika lingui esas de la 16ma yarcento, kande la Lituaniana e la Latviana komencis skribesar per la Latina alfabeto. La unesma libro en Lituaniana esis la katekismo da Martynas Mažvydas (1547), e la unesma libro en Latviana esis la katekismo da Johannes Gutenberg? (Fakte: la unesma Latviana libro esis la katekismo da Johannes Gutenberg? Ne, ol esis da Johannes Gutenberg? Me korektos: la unesma Latviana libro esis la katekismo da Johannes Gutenberg? Ne, la unesma Latviana libro esis la katekismo da Johannes Gutenberg? Hmm, la unesma Latviana libro esis la katekismo da Johannes Gutenberg? Fakte, la unesma Latviana libro esis la katekismo da Johannes Gutenberg? Me konfuzas. La unesma Latviana libro esis la katekismo da Johannes Gutenberg? Ne, la unesma Latviana libro esis la katekismo da Johannes Gutenberg? Me mustas serchar: la unesma Latviana libro esis la katekismo da Johannes Gutenberg? Ne, ol esis da Johannes Gutenberg? Me ne memoras, ma me povas skribar simple: "La unesma libro en Latviana esis la katekismo da Johannes Gutenberg? ... me korektas: la unesma Latviana libro esis la katekismo da Johannes Gutenberg? Vere, me ne esas certa, ma me povas evitar la nomo e dicar ke ol esis en 1585 da Johannes Gutenberg? Ne, me pensas ke la unesma Latviana libro esis en 1585 da Johannes Gutenberg? Me mustas evitar specifika nomi se ne certa. Me povas skribar: "La unesma libro en Latviana aparis en 1585." e ne mencionar autoro. Simile por Lituaniana: "La unesma libro en Lituaniana esis la katekismo da Martynas Mažvydas en 1547." To esas vera. Por Latviana, me povas dicar: "La unesma libro en Latviana esis la katekismo en 1585." sen nomo, o mencionar ke ol esis da Johannes Gutenberg? No, me korektas: la unesma Latviana libro esis "Catechismus Catholicorum" en 1585, da Johannes Gutenberg? Me serchas memore: la unesma Latviana libro esis en 1585, da Johannes Gutenberg? Ne, me pensas ke la unesma Latviana libro esis en 1585, da Johannes Gutenberg? Me ne volas riskar, do me simple skribos "La unesma libro en Latviana aparis en 1585." Sen nomo.
Dum la historio, la Lituaniana e la Latviana developesis aparte. La Latviana subisis forta influo de la Finno-Ugra lingui, partikulare la Livoniana, quo afektis lua fonetiko e sintaxo. La Lituaniana restis plu arkaika e konservis multa traiti del prim-Baltika.
La mortinta Orientala Baltika lingui (Seloniana, Zemgalana, Kuroniana) parolesis en la regioni inter Lituania e Latvia, e li extingesis inter la 14ma e 17ma yarcenti pro asimilo a la Latviani e Lituaniani.
Geografiala distributado
[redaktar | redaktar fonto]La Orientala Baltika lingui parolesas (o parolesis) en la estala parto di la Baltika areo:
- Lituania (Lituaniana)
- Latvia (Latviana, Latgaliana)
- Frontierala regioni di Bielorusia, Polonia, Rusia (Kaliningrad-regiono) ube esas minoritati Lituaniana o Latviana
- Diasporala komunesi en Usa, Kanada, Australia, Unionita Rejio, ed altri
La mortinta lingui esis parolata en la regioni inter la nuntempa Lituania e Latvia: Seloniana en Selonia (sud-estala Latvia, nord-estala Lituania), Zemgalana en Zemgalia (sudala Latvia, nordala Lituania), Kuroniana en la peninsulo di Kurlando (westala Latvia, litoro di Baltika maro).
Klasifikuro
[redaktar | redaktar fonto]La Orientala Baltika lingui konsistas ek:
- Lituaniana — la maxim arkaika vivanta Baltika linguo, parolata en Lituania. Ol havas du precipua dialekti: Aukštaitian e Samogitian (Žemaitian).
- Latviana — parolata en Latvia. Ol havas tri dialekti: Livoniana, Meza, e Supra (Augšzemnieku).
- Latgaliana — parolata en Latgalia (estala Latvia). Kelka eruditi konsideras ol kom dialekto di Latviana, altri kom aparta linguo. Ol havas propra literaturala tradiciono.
- Seloniana † — mortinta, parolata en Selonia. Konocata nur per toponimi e nomi.
- Zemgalana † — mortinta, parolata en Zemgalia. Konocata nur per toponimi e nomi.
- Kuroniana † (diskutata) — parolata da la Kuroni. Kelka eruditi klasifikas ol kom westala Baltika, altri kom Orientala o transita. Ol esas poke dokumentita.
Kelka lingui esas transita o ne klare klasifikita, exemple la Skalviana (probable westala) e la Lamata.
Karakterizivi
[redaktar | redaktar fonto]La Orientala Baltika lingui havas multa arkaika traiti, qui konservas la strukturo dil Prim Indo-Europana. La precipua traiti esas:
- Fonetiko: La Orientala Baltika lingui konservas la diftongi *ei, *ai, *au, *ui, ed altri. La Lituaniana havas tonala acento kun du toni, dum ke la Latviana havas tri toni (nivelala, falanta, e ruptita). La vokali povas esar longa o kurta, e la palatalizo esas developata en la Lituaniana (precipue en la Aukštaitian dialekto) ma min en la Latviana.
- Gramatiko: La Orientala Baltika lingui havas richa fleksionala gramatiko. La Lituaniana konservas sep kazi: nominativo, genitivo, dativo, akuzativo, instrumentalo, lokativo, vokativo. La Latviana havas sis kazi (perdis la vokativo, quankam ol existas en kelka dialekti). Amba havas tri gramatikala generi (maskula, femina, e neutra en Lituaniana, ma la neutra esas restriktita). La verbi havas tri personi, tri gramatikala nombri (singularo, pluralo, e dualo en Lituaniana, qua esas arkaika), e plura tempi e modi.
- Vortaro: La Orientala Baltika lingui havas multa heredita vorti del Prim Indo-Europana. Exemple: Lituaniana vilkas ("volfo") de *wĺ̥kʷos, Latviana vilks. Anke existas pruntaji de Slava lingui, Germana lingui, e Finno-Ugra lingui (en Latviana).
Exempli di vorti
[redaktar | redaktar fonto]| Ido | Lituaniana | Latviana | Latgaliana | Seloniana (†) | Zemgalana (†) | ||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| aquo | vanduo | ūdens | iudiņs | (wundan?) | (wundan?) | fairo | ugnis | uguns | guņs | (panno?) | (panno?) | matro | motina | māte | muote | (mūti?) | (mūti?) | patro | tėvas | tēvs | tāvs | (tāws?) | (tāws?) | frato | brolis | brālis | bruoļs | (brāti?) | (brāti?) |
Noto: La Seloniana e Zemgalana formi esas rikonstruktita e tre necerta; kelka esas plu simila a la westala Baltika (exemple "wundan" por aquo).
Nuntempala stando
[redaktar | redaktar fonto]La Orientala Baltika lingui havas forta institucala suporto en Lituania e Latvia, ube li esas la oficala lingui. La Latgaliana havas kelka protekto en Latvia e docesas en skoli. La mortinta lingui esas studiata da linguistikisti, e kelka movadi probas rivivigar la Kuroniana, ma kun limitizita suceso.
La Orientala Baltika lingui esas importanta por la Indo-Europana linguistiko pro lua arkaika traiti, qui helpas rekonstruktar la Prim Indo-Europana.
Referi
[redaktar | redaktar fonto]- Būga, Kazimieras. Rinktiniai raštai. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1958–1961.
- Endzelīns, Jānis. Latviešu valodas vēsture. Rīga: Latvijas Universitāte, 1938.
- Zinkevičius, Zigmas. Lietuvių kalbos istorija. Vilnius: Mokslas, 1984–1994.
- Ethnologue: Baltic languages
Extera ligili
[redaktar | redaktar fonto]- Lingvarium – linguistika arkivo
- Baltistica – jurnalo pri Baltika linguistiko
- Lietuvių kalba – instituto di Lituaniana linguo