Nobel-premio pri paco
Nobel-premio pri paco esas premio, quan omnayare disdonas Norvegiana Nobel-komitato en Oslo a personi od organizuri qui, segun la komitato, facis la maxim granda o maxim bona laboro por la frateso inter nacioni, por la aboliso o redukto di armei, e por l'aranjo e promoco di paco-kongresi.[1]
Historio
[redaktar | redaktar fonto]
La premio fondesis da Alfred Nobel (1833–1896). Segun Stefan Zweig, la decido di Nobel fondar ica premio influesis da l'Austriana skriptistino e pacifistino Bertha von Suttner.[2] La Nobel-premio pri paco atribuesas depos 1901.
Nomino di kandidati ed elekto di laureati
[redaktar | redaktar fonto]
Segun la statuto di la Nobel-fonduro, la yuro nomizar kandidati havas:[3]
- Membri di nacionala parlamenti e guvernerii di diversa landi.
- Membri di internaciona korti.
- Rektori di universitati; profesori pri sociala cienci, historio, filozofio, yuro e teologio; direktisti di ciencala explor-instituti pri paco ed extera politiko.
- Personi qui ja recevis la Nobel-premio pri paco.
- Membri di konsilistari di organizuri qui recevis la Nobel-premio pri paco.
- Aktuala ed ex-membri dil Norvegiana Nobel-komitato.
- Aktuala ed ex-konsilanti dil Norvegiana Nobel-komitato.
Diferanta de altra Nobel-premii, por propozar kandidato ne esas bezonata demando del Nobel-komitato.
Segun la statuto, la laureati elektesas da la Norvegiana Nobel-komitato, quan nominas la Parlamento di Norvegia.
Laureati
[redaktar | redaktar fonto]Shablono:Precipua artiklo La Nobel-premio pri paco atribuesas omnayare depos 1901. Tamen, 19 foyi la premio ne esis disdonata: en 1914–1916, 1918, 1923, 1924, 1928, 1932, 1939–1943, 1948, 1955–1956, 1966–1967 e 1972. To esas permisata segun la statuto, se nula agado dil kandidati esas sufiĉe signifikanta.[4]
L'unesma laureati esis Jean Henri Dunant (Suisia) e Frédéric Passy (Francia) en 1901. De la 97 premii, 67-foye ol esis donata a un laureato, 22-foye a du, 2-foye a tri, e 6-foye ol dividesis inter un persono ed un organizuro. La statuto dicas ke la premio «nule povas esar dividita inter plu kam tri laureati».[4]
Inter 1901 e 2021, la premio atribuesis a 109 personi e 25 organizuri. La Internaciona Komitato dil Reda Kruco recevis ol trifoye (1917, 1944, 1963); l'Oficeyo dil Alta Komisario dil Unionita Nacioni por Refujanti dufoye (1954, 1981). Dek-e-ok mulieri recevis la premio: l'unesma esis Bertha von Suttner en 1905. La mez-evo dil laureati-personi esas 61 yari. La maxim yuna laureato esas Malala Yousafzai (17 yari en 2014); la maxim olda esas Joseph Rotblat (87 yari en 1995).[4]
Unfoye la premio atribuesis postmortume – a Dag Hammarskjöld en 1961. Depos 1974 la statuto interdiktas postmortumal atribuo, ecepte se la laureato mortis pos l'anunco.[4]
Dum la premio-ceremonio, nur la nomi dil laureati anuncesas. Omna altra nominaji ed opinioni dil komitatani restas sekreta dum 50 yari.[4]
Kelka premii donesis kontumace, nam la laureati esis enkarcerigita o sub domala aresto:
- 1935 – Carl von Ossietzky «pro lua lukto kontre militismo en Germania»;
- 1975 – Andrei Saharov «pro senpavora suporto dil fundamentala principi di paco inter homi e kurajoza lukto kontre misuzo di povo e omna formi di supreso di homala digneso»;
- 1983 – Lech Wałęsa «kom kombatero por homala yuri»;
- 1991 – Aung San Suu Kyi «kom defensero di homala yuri»;
- 2010 – Liu Xiaobo «pro longa neviolenta lukto por fundamentala homala yuri en Chinia»;
- 2022 – Ales Bialiatski «pro ecelanta esforci dokumentigar milito-krimini, violaci di homala yuri e misuzo di povo»;
- 2023 – Narges Mohammadi «pro lukto kontre opreso di mulieri en Iran e lukto por avancigar homala yuri e libereso por omni».
Kritiko
[redaktar | redaktar fonto]La premio-motive ofte provokas akra polemiko.[5][6][7][8] Un ek la maxim polemikiganta exempli esas la premio donita a Yasser Arafat en 1994 «pro esforci atingar paco en Mez-Oriento» – precize kande nova krizo eskaladis.[9] Simile, la premio di 2009 a Barack Obama, lor nove elektita prezidanto di Usa, provokis suprizo, pro ke lu ankore havis nula objektala merito.[10] La Nobel-premio pri paco por 2012 donesis a l'Europana Uniono meze di financala krizo e kreskanta desfacilaji en la ideologio di unionita Europa.[11]
Referi
[redaktar | redaktar fonto]Referi
[redaktar fonto]- ↑ Nomination and Selection of Peace Prize Laureates. Oficala reto-pagino dil Nobel-premio.
- ↑ Nauka i jizn, № 3 (2002), p. 38
- ↑ Nomination and Selection of Peace Prize Laureates. Oficala reto-pagino dil Nobel-premio.
- 1 2 3 4 5 Facts on the Nobel Peace Prize. Nobel Foundation.
- ↑ Самые громкие скандалы в истории Нобелевской премии. ТВ Центр - Официальный сайт телекомпании.
- ↑ Скандальный Нобель. Mir24.
- ↑ Sven Felix Kellerhoff (2017-10-06). Это были пять самых плохих лауреатов Нобелевской премии мира. ИноСМИ.Ru.
- ↑ Ilya Ber (2022-10-01). Правда ли, что Гитлер чуть не получил Нобелевскую премию мира?. Проверено.Медиа.
- ↑ (2002-04-05) Нобелевские премии мира Арафата и Переса под вопросом. Коммерсантъ.
- ↑ Режиссер Оливер Стоун назвал ошибкой присуждение Бараку Обаме Нобелевской премии мира. ТАСС.
- ↑ Присуждение Нобелевской премии мира Евросоюзу. Реакции, комментарии. РИА Новости.
Extera ligili
[redaktar | redaktar fonto]
- Nobel-premio pri paco Angla sur l'oficala reto-pagino dil Nobel-premio
- Nobel-premio pri paco Angla sur l'oficala reto-pagino dil Norvegiana Nobel-komitato
- Cienco e tekniko: Nobel-laureati: Premio pri paco Rusa