Portugal

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Portugal
República Portuguesa
Flag of Portugal.svg Coat of arms of Portugal.svg
Flago di Portugal Blazono di Portugal
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
A Portuguesa
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
EU location POR.png
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Lisboa
· Habitanti: 564.477[1] (2004)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Lisboa
· Habitanti: {{{Habitanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Portugalana, Mirandana (en Miranda do Douro)
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Marcelo Rebelo de Sousa
· Prezidanto (serbo): {{{Serbiana_prezidanto}}}
· Prezidanto (kroato): {{{Kroata_prezidanto}}}
· Prezidanto (Bosno): {{{Bosna_prezidanto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
Chefo di la Kongreso dil Populo: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· Generala-guberniestro: {{{Generala_guberniestro}}}
· Chefministro: António Luís Santos da Costa
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (110ma granda)
· Totala: 92.090 km²
· Aquo: 0,5%
Habitanti: (81ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2015)
· Totala: 10,825,309[2] (2015)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 117.55 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Euro
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .pt
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: kristanismo
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Portugal, oficale la Portugalana Republiko (en la Portugalana República Portuguesa) esas lando qua jacas en la westo di Europa. Lua vicina landi esas Hispania, norde ed este. Sude e weste jacas Oceano Atlantiko. Ol esas membro di Europana Uniono e di NATO.

Bazala fakti pri Portugal.

Historio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Historio di Portugal

Iberi komencis habitar la regiono pos 10,000 yari aK. Kelti, Greki e Feniciani establisis kolonii en la regiono dum l'unesma yarmilo aK. Feniciani fondis la nuna urbo Lisboa, kun la nomo Olisipo. En 45 aK, Romani konquestis komplete la regiono e nomizis ol kom Lusitania. Li fondis la nuna urbo Porto, kun la nomo «Portus-Galliae» o «Portus-Cale», origino dil moderna nomo di Portugal.

Dum la Reconquista en 868 Portugalana Komtio (Condado Portucalense) formacesis. Ol divenis parto di la rejio di Galisia en 1078. Ye la 25ma di julio 1139 pos la Batalio di Ourique, Afonso Henriques deklaris la nedependo di Portugal e divenis rejulo Afonso la 1ma. En 1143 rejulo Alfonso la 7ma di Leon e Kastilia agnoskis Portugal kom nedependanta rejio. En 1179 anke la papo Alexander la 3ma agnoskis la rejio.

En 1373 Anglia e Portugal komencis federuro qua duras til nun, la maxim anciena federuro di Europa. En 1383, rejulo Fernando la 1ma di Portugal mortis, e Juan la 1ma, rejulo di Kastilia, mariajita kun la filiino di Fernando la 1ma, postulis la Portugalana trono. Portugalana nobeli e la habitantaro ne aceptis ol, e João, Maestro di Aviz, kombatis e vinkis la Kastiliani en la batalio di Aljubarrota. Ta vinko grantis Portugalana nedependo.

Maxima ampleso dil Portugalan imperio.

En 1415 la Portugalani konquestis Ceuta, en la nordo di nuna Maroko, e komencis explorar e deskovrar regioni en Afrika, pose en Azia ed en Amerika. En 1418 la Portugalani rideskovris Madeira ed en 1427, Acori. En 1460 li atingis nuna Sierra Leone. En 1487 Bartolomeu Dias navigis en la regiono dil Kabo di Bon Espero. En 1498 Vasco da Gama atingis Calicut, nune Kozhikode en India. Ye la 22ma di aprilo 1500 Pedro Álvares Cabral atingis la litoro di Brazilia.

En 1578 rejulo Sebastião la 1ma di Portugal desaparis - posible mortinta ye la 4ma di agosto 1578 - en la batalio di Ksar El Kebir en Maroko. Lia onkulo, la katolika kardinalo Henrique, asumis la trono e guvernis til lua morto ye la 31ma di januaro 1580. Quoniam Henrique esis submisita a celibeso pro esar katolika kleriko, il ne havis filiulo, e la maxim proxima heredinto dil trono esis la rejulo Felipe la 2ma di Hispania, qua divenis Filipe la 1ma di Portugal. Du altra Hispana reji guvernis Portugal til 1640, kande la lando itere divenis nedependanta: Felipe la 3ma di Hispania (kom Filipe la 2ma di Portugal), e Felipe la 4ma di Hispania (kom Filipe la 3ma di Portugal).

Pos milito kun Hispania, en 1640 Portugal itere divenis nedependanta, e João la 4ma di Portugal asumis la povo. To esis la komenco di la dinastio di Bragança, qua regnis til 1910.

En 1755 Lisboa subisis ter-tremo, qua produktis mili de morti. En 1762 Hispania invadis la Portugalana teritorio dum la Sep-yara milito, ma en 1763 la paco riestablisesis. Dum la tota 18ma yarcento cirkume 400.000 Portugalani ekmigris a Brazilia[3].

Lor l'invado di Portugal da Franca trupi sub l'impero da Napoleon la 1ma, la Portugalana rejala familio fugis a Brazilia. L'urbo Rio de Janeiro divenis la chefurbo dil imperio, rinomizita a Unionita Rejio di Portugal, Brazilia ed Algarvo en 1815. Ye la 7 di septembro 1822 la princulo Pedro proklamis la nedependo di Brazilia e divenis l'unesma Brazilian imperiestro sub la titulo Pedro la 1ma di Brazilia.

Portugal esis monarkio til la 5ma di oktobro 1910, kande la republiko proklamesis e Manuel la 2ma di Portugal renversesis del povo. Pos dizastroza partopreno en l'unesma mondomilito, komencis serioza nestabileso qua kulminis kun armeala stato-stroko en 1926. En 1932 António de Oliveira Salazar asumis la povo kom chefo di la konsilantaro di ministri. Quankam il havis simpatio por fashismo, Portugal restis neutra dum la duesma mondomilito. Pos la fino di la milito, Salazar subisis presi por adoptar demokratio en lando.

Salazar guvernis til 1968, kande il sufisis cerebrala stroko. Lia sucedanto, Marcelo Caetano, guvernis til 1974, kande ilu revokesis del povo lor la Dianto-revoluciono.

Politiko[redaktar | edit source]

Palaco São Bento, sideyo dil Parlamento di Portugal.
Nacionala Palaco di Belém, oficala domo dil prezidanto di la republiko.

Portugal esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, elektata dal populo por 5-yara periodo. La prezidanto nominas la chefministro, ordinare homo del precipua politikala partiso di la parlamento. La chefministro selektas la cetera ministri.

La Parlamento ("Assembleia da República") havas 1 chambro e 230 membri, elektata dal populo por 4-yara periodo. Nuna konstituco adoptesis en 1976.

Judiciala povo en Portugal esas sistemo kompozata ek 4 korti. La konstitucala korto (Tribunal Constitucional) formacita da 13 judiciisti, judicias se la legi aprobita ne kontredicas la Konstituco di lando. La judiciala korti judicias civila, kriminala, laborala e komercala temi. La Korti Administrala ed Impostala judicias questioni pri imposti ed administrala agadi. La Kontokontrolera korto (Tribunal de Contas) judicias la legaleso di publika spensi, por helpar la parlamento decidar pri ol.

Geografio[redaktar | edit source]

Ponto Vasco da Gama, super fluvio Tago.
Ponto Vasco da Gama, super fluvio Tago.
Topografiala mapo di Portgal.

Fluvio Tago dividas la kontinentala teritorio di Portugal en du. La nordo esas montoza marfore, kun fertila vali ube agrokultivo povas developesar. Ibe, la maxim alta monto havas 1,993 metri di altitudo, en la montaro Serra da Estrela. La tereni sude de lando esas plu basa kam la nordala. La maxim alta monto esas Foia, kun 902 metri di altitudo. Ma la maxim alta monto di Portugal esas Pico, en Acori, kun 2,351 metri super la mar-nivelo.

Ultre Tago, altra importanta fluvii en Portugal esas Durio (entote 938 km, di qui 200 km esas en Portugalana teritorio), Minho, Vouga, Zêzere, Sado e Guadiana.

La litoro di Portugal havas 943 km en la kontinento, 667 en Acori e 250 km en Madeira, Porto Santo e l'Insuli Sovaja (Ilhas Selvagens). La duni di Porto Santo atraktas multa turisti. En la kontinento, proxim l'urbo Aveiro, un delto kun 45 km di longeso e 11 km di larjeso esas richa en fishi e marala uceli.

La klimato di lando esas mediteraneala, kun varma e sika someri e kolda e pluvoza vintri. Dum somero ofte eventas granda incendii en la sika vejetantaro. La mezvalora pluveso varias de min kam 300 mm omnayare en Massueime til 450 mm en Faro, 1,700 mm en Guarda e plu kam 3,000 mm en la montaro Serra da Estrela. En Acori la mezvalora yarala pluvo povas superirar 6,250 mm. La minima temperaturi di Portugal - ofte infre -20ºC - enrejistresas dum vintro en Serra da Estrela, l'unika regiono di lando ube nivas dum vintro. Ja en Alentejo la temperaturi povas superirar 40ºC dum somero.

Ekonomio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Portugal

La terciara sektoro, note turismo, esas nune la maxim importanta del ekonomio Portugalana. L'industriala sektoro kontinuas diminutar de la 1980a yari til nun, pro la klozado di multa fabrikerii, note en la nordo di lando. L'agrokultivo esas la maxim importanta ekonomiala sektoro di lando til la 1960a yari, ma nune ol reprezentas cirkume 2.3% de KLP.[2]

Demografio[redaktar | edit source]

Portugalana habitantaro, 1961 til 2003.

La Portugalana habitantaro esas preske rasale e religiale homogena. Katolikismo esas la dominacanta religio, pos l'ekpulso di islamana mauri e judi[4].

Segun la demografiala kontado di 2001, Portugal havis 10.355.824 habitanti, di qui 52% esis mulieri e 48% viri. La maxim granda urbo segun la nombro de habitanti esas Lisboa, qua havas plu kam 500 mil habitanti. Altra importanta urbi esas Porto, Vila Nova de Gaia, Funchal e Braga.

Dum recenta yari, Portugal recevis granda nombro di enmigranti, note de lua ex-kolonii en Afrika, de Brazilia e de altra Sud-Amerikana landi, e de l'esto di Europa. L'ekmigro di Portugalani vers altra landi diminutis multe pos la Dianto-revoluciono e pos l'eniro en l'Europana Uniono.

Kulturo[redaktar | edit source]

La poeto Luís Vaz de Camões (c. 1524 til 1580) esas un del maxim importanta poeti dil Portugalana linguo. Ilu skribis Os Lusíadas ("La Portugalani"), epikala poemo pri Portugalana navigadi e deskovraji dum la 15ma e 16ma yarcenti. Ultre Camões, Gil Vicente (c. 1465 til c. 1536) esas un del maxim importanta dramatisti di Portugal.

Dum la komenco dil 20ma yarcento, Fernando Pessoa (1888 til 1935) divenis un del maxim importanta poeti dil Portugalana modernismo. Yen altra importanta nomi en la Portugalana literaturo (dum la 19ma e 20ma yarcenti): Almeida Garrett, Camilo Castelo Branco, Eça de Queiroz, Sophia de Mello Breyner Andresen e António Lobo Antunes. Precipue eminenta esas José Saramago, skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri Literaturo en 1998.

Ultre la Portugalana, Portugal anke agnoskas kom oficala la Mirandana linguo, parolata en kelka urbeti en la nord-esto di Portugal, exemple Miranda do Douro e Sendim. La Mirandana linguo divenis oficala en 1999.

Sporto[redaktar | edit source]

Futbalo esas la maxim populara sporto di la lando. Multa futbalo-konkursi eventas en la lando inter lokala amatora o profesionala klubi. La Portugalana futbalisti Eusébio, Luís Figo e Cristiano Ronaldo esas mondale konocata.

Referi[redaktar | edit source]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo