Republiko

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Republiki segun la sistemo di guvernerio:

██ Kompleta prezidantala republiko

██ Prezidantala republiko ube la prezidisto responsas a la Parlamento

██ Mi-prezidantala sistemo

██ Parlamentala republiko

██ Unika partiso

Republiko esas guvernala sistemo ube la chefo di stato (qua generale havas la titulo "prezidanto", ma en antiqua Roma esis "konsulo") elektesas dal populo o da parlamento, e ne povas transmisar la povo heredale a lia familio, kom eventas en monarkii. L'origino di vorto republiko esas 2 Latina vorti: res publica (publika kozo, o publik afero).

Se la chefo di stato anke esas chefo di guvernerio, la lando esas prezidantala republiko (exempli: en Usa, Brazilia, Arjentinia). Se la chefo di guvernerio ne esas anke chefo di stato, ed esas selektita da deputati de plu multa partisi (o koalisuro) en parlamento, la stato esas nominita parlamentala republiko (exempli: en Portugal, Finlando, Francia).

Generale en moderna republiki, prezidanti komandas por periodi de 4 til 6 yari. En kelka landi, konstituco limitas numero di inter-sequanta foyi ke un sama persono povas disputar prezidantala elekti. Kom exemplo, en Usa e en Brazilia prezidanti povas disputar nur un altra sequanta foyo. En Uruguay, la prezidanto esas elektata por 5 yari e ne povas rielektar. En Chili, il elektesas por 4 yari e ne povas rielektar. En Venezuela pos modifiko en la konstituco ye la 15ma di februaro 2009, la periodo esas 6 yari e la prezidanto povas rielektar absoluta.

Segun Aristoteles, la tri principi fundamentala de l'ideo di republiko essas:

  • la separo di povi e lua mutuala kontrolo
  • l'aktiva partopreno en la politiko da tota la civiteni
  • la reprezento di tota la sociala klasi en tota guvernala institucuri, sen prepondoro di nula.
Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Republiko

Moderna konceptajo di republiko kom demokrata sistemo di guvernerio aparis en Francia dum Iluminismo. Usa adoptis republiko kande divenis nedependenta, ye la 4ma di julio 1776.